W latach 2006- 2010 cz\u0142onkowie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy \u017bydowskich sporz\u0105dzili spis danych osobowych z oko\u0142o 82 tys. zachowanych nagrobk\u00f3w oraz wykonali ich zdj\u0119cia. Niezale\u017cnie od tej inicjatywy, rejestr nagrobk\u00f3w \u2013 obejmuj\u0105cy oko\u0142o 90 tys. macew \u2013 prowadzi\u0142 by\u0142y dyrektor cmentarza Przemys\u0142aw Isroel Szpilman. Ukaza\u0142o si\u0119 te\u017c kilka wydawnictw o charakterze przewodnikowym (H. Kroszczor, H. Zimler, Cmentarz \u017cydowski w Warszawie. Jewish Cemetery in Warsaw, <\/em>Warszawa 1983; K. M\u00f3rawski, Przewodnik po cmentarzach warszawskich<\/em>, Warszawa 1989; J. Jagielski, Przewodnik po cmentarzu \u017cydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49\/51<\/em>, Warszawa 1996; J. Majewski, T. Urzykowski, Spacerownik po warszawskich cmentarzach<\/em>, Warszawa 2010) oraz nieliczne artyku\u0142y naukowe i popularyzatorskie. Celem niniejszego artyku\u0142u jest pr\u00f3ba zasygnalizowania zjawisk, jakie zasz\u0142y na cmentarzu w XIX w. w zwi\u0105zku z przemianami spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Warszawie. Zostan\u0105 do tego wykorzystane przede wszystkim informacje ze wzmiankowanej wcze\u015bniej ksi\u0105\u017cki I. Schipera oraz autorskie wnioski z lustracji cmentarza. Najstarszy znany cmentarz \u017cydowski w Warszawie, istniej\u0105cy prawdopodobnie od XIV w., zosta\u0142 zniszczony po wygnaniu \u017byd\u00f3w z miasta na prze\u0142omie XV i XVI w. (I. Schiper, Cmentarze \u017cydowskie w Warszawie<\/em>, Warszawa 1938, s. 2-3). <\/p>\n\n\n\n Wiadomo, \u017ce co najmniej od oko\u0142o 1740 r. poch\u00f3wki \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych w szlacheckich jurydykach odbywa\u0142y si\u0119 na Targ\u00f3wku (w tym czasie znajduj\u0105cym si\u0119 poza granicami Warszawy), przy czym status prawny cmentarza nie by\u0142 uregulowany. Dopiero w 1780 r. dzi\u0119ki Szmulowi Zbytkowerowi uda\u0142o si\u0119 zakupi\u0107 ten teren, co pozwoli\u0142o na oficjalne za\u0142o\u017cenie cmentarza. Cmentarz na Targ\u00f3wku by\u0142 tak\u017ce miejscem poch\u00f3wku \u017byd\u00f3w z Warszawy, jednak ju\u017c w 1806 r. gmina \u017cydowska w Warszawie utworzy\u0142a cmentarz za rogatkami wolskimi, tym samym uniezale\u017cniaj\u0105c si\u0119 od praskiego bractwa pogrzebowego (I. Schiper, Cmentarze\u2026<\/em>, s. 18). Ju\u017c sam fakt za\u0142o\u017cenia cmentarza oraz sukcesywne powi\u0119kszanie jego powierzchni stanowi\u0105 o rozwoju liczebnym spo\u0142eczno\u015bci warszawskich \u017byd\u00f3w (ich liczba wzro\u015bnie z oko\u0142o 9200 os\u00f3b w 1800 r. do 72 800 os\u00f3b w 1864 r. i 254 712 os\u00f3b w 1901 r. (Demografia <\/em>[online<\/em>] https:\/\/sztetl. org.pl\/pl\/miejscowosci\/w\/18-warszawa\/ 100-demografia\/22081- demografia [dost\u0119p: 02.10.2020]) oraz o pozycji gminy \u017cydowskiej. Powstanie cmentarza przypad\u0142o na okres porz\u0105dkowania kwestii cmentarnych przez w\u0142adze poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w. By\u0142o to przejawem wzrostu \u015bwiadomo\u015bci sanitarnej. Nowe akty prawne nakazywa\u0142y zamykanie cmentarzy le\u017c\u0105cych w obr\u0119bie miast i zak\u0142adanie nowych poza terenem zabudowanym, regulowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c sprawy organizacji cmentarzy i post\u0119powania ze zw\u0142okami. W Austrii odpowiednie nakazy zosta\u0142y wydane przez cesarza J\u00f3zefa II Habsburga 11 grudnia 1783 r. oraz 23 sierpnia 1784 r. Cesarski patent obj\u0105\u0142 ziemie rozbiorowe (L. Ho\u0144do, Nowy cmentarz \u017cydowski w Krakowie<\/em>, Krak\u00f3w 2005, s. 14). W Prusach dekret o zak\u0142adaniu cmentarzy poza miastem wydano w 1773 r. W Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w 18 lutego 1792 r. wydano Uniwersa\u0142 do Miast Wolnych wzgl\u0119dem cmentarzy i szlachtuz\u00f3w<\/em>. W zaborze rosyjskim kwesti\u0119 urz\u0105dzania i lokalizacji cmentarzy uregulowa\u0142y ukaz carski z 13 marca 1817 r. o chowaniu zmar\u0142ych oraz postanowienie Rady Administracyjnej Kr\u00f3lestwa Polskiego z 31 maja 1846 r. ( J. Kolbuszewski, Cmentarze<\/em>, Wroc\u0142aw 1996, s. 182). Nowe przepisy w po\u0142\u0105czeniu ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 zarz\u0105du gminy \u017cydowskiej tworzenia miejsca poch\u00f3wku dla mieszka\u0144c\u00f3w du\u017cego o\u015brodka miejskiego znalaz\u0142y wyraz w sposobie urz\u0105dzenia cmentarza \u2013 planowaniu kwater i systemu alejek, stopniowym wznoszeniu zabudowy (domu przedpogrzebowego, synagogi), a z czasem za\u0142o\u017ceniu szk\u00f3\u0142ki ogrodniczej. Nie bez znaczenia by\u0142a tak\u017ce p\u00f3\u017aniejsza inkluzja zwolennik\u00f3w asymilacji do organ\u00f3w zarz\u0105dzaj\u0105cych cmentarzem, m.in. w 1841 r. kilku \u201epost\u0119powcom\u201d pozwolono na cz\u0142onkostwo w bractwie Chewra Kadisza (Chewra Kadisza [aram. Bractwo \u015awi\u0119te] \u2013 bractwo dobroczynne, zajmuj\u0105ce si\u0119 opiek\u0105 nad umieraj\u0105cym i \u017ca\u0142obnikami, przygotowaniem zw\u0142ok do poch\u00f3wku, administrowaniem cmentarzem), w po\u0142owie XIX w. przewodnicz\u0105cym dozoru b\u00f3\u017cniczego by\u0142 Jakub Tugenhold, a w sk\u0142adzie utworzonej w 1855 r. Komisji dla Uporz\u0105dkowania Cmentarza znalaz\u0142o si\u0119 trzech maskil\u00f3w i trzech misnagd\u00f3w (I. Schiper, Cmentarze\u2026<\/em>, s. 77-82). Wiek XIX, z jego industrializacj\u0105 i przemianami spo\u0142ecznymi, przyni\u00f3s\u0142 tak\u017ce zmiany w zakresie form nagrobnych na cmentarzach r\u00f3\u017cnych grup wyznaniowych. W tym czasie mo\u017cna zaobserwowa\u0107 istotne przemiany praktyk sepulkralnych, kt\u00f3re mo\u017cna nazwa\u0107 \u201ecmentarn\u0105 modernizacj\u0105\u201d. <\/p>\n\n\n\n W przypadku cmentarzy \u017cydowskich przejawia\u0142o si\u0119 to w stawianiu opr\u00f3cz tradycyjnych macew tak\u017ce grobowc\u00f3w architektonicznych, obelisk\u00f3w i nagrobk\u00f3w o zr\u00f3\u017cnicowanych formach. Wcze\u015bniej, przez setki lat, kanonem by\u0142a skromna, ustawiona w pionie stela, powszechnie zwana macew\u0105 (hebr. macewa <\/em>\u2013 pomnik), z inskrypcj\u0105 wy\u0142\u0105cznie w j\u0119zyku hebrajskim. Przestrzegano zakazu odwzorowywania na nagrobkach postaci ludzkich (27 przykazanie judaizmu stanowi: \u201eNie wolno uczyni\u0107 figury\u201d<\/em>; zob. 613 Przykaza\u0144 Judaizmu oraz siedem przykaza\u0144 rabinicznych i siedem przykaza\u0144 dla potomk\u00f3w Noacha<\/em>, t\u0142um. E. Gordon, Krak\u00f3w 2000, s. 14-15), a motywy figuratywne (zwierz\u0119ta, ro\u015bliny) i antropomorficzne (d\u0142onie w ge\u015bcie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa) uznawano za alegoryczne. I chocia\u017c w sztuce sepulkralnej wyra\u017ane s\u0105 wp\u0142ywy og\u00f3lnoeuropejskich styl\u00f3w w sztuce i architekturze (m.in. renesansu i baroku), to jednak \u017cydowskie cmentarze stanowi\u0142y ostoj\u0119 tradycji odpornej na akulturacj\u0119. Jednym z najwcze\u015bniejszych przejaw\u00f3w nadchodz\u0105cych zmian na warszawskim cmentarzu mo\u017ce by\u0107 piaskowcowa stela, stoj\u0105ca nad grobem w kwaterze 1. W wyniku korozji kamienia i spowodowanego tym zniszczenia pola inskrypcyjnego dane osoby pochowanej nie s\u0105 znane, jednak lokalizacja grobu \u015bwiadczy, \u017ce by\u0142 to m\u0119\u017cczyzna zmar\u0142y prawdopodobnie mi\u0119dzy 1820 a 1825 r. Uwag\u0119 zwraca zachowany w nieco lepszym stanie nacz\u00f3\u0142ek nagrobka z p\u0142askorze\u017abionym wyobra\u017ceniem okolonych murem zabudowa\u0144 z wie\u017c\u0105 (by\u0107 mo\u017ce warszawskiej Star\u00f3wki), rzeki i drzewa oraz odwr\u00f3conej plecami sylwetki m\u0119\u017cczyzny, z g\u0142ow\u0105 zakryt\u0105 kapeluszem z du\u017cym rondem \u2013 zapewne rybaka \u0142owi\u0105cego ryby. Nie wiadomo, kim by\u0142 zmar\u0142y i jakie motywacje mia\u0142a rodzina, zlecaj\u0105c kamieniarzowi wykonanie w\u0142a\u015bnie takiego reliefu, stanowi\u0105cego wy\u0142om wobec tradycyjnego zakazu przedstawiania postaci ludzkich. Posta\u0107 le\u017c\u0105cego na brzuchu pastuszka, przy stadzie owiec, budynku i studni, wyrze\u017abiono na macewie Gitli Szyfry, c\u00f3rki Izraela, zmar\u0142ej w 1825 r. i pochowanej w kwaterze 2. Podobie\u0144stwo stylistyki sugeruje, \u017ce wykonawc\u0105 obu pomnik\u00f3w by\u0142 ten sam kamieniarz. W 1858 r. pr\u00f3b\u0119 wystawienia pomnika nagrobnego z rze\u017ab\u0105 anio\u0142a podj\u0105\u0142 Maksymilian Fajans. Po zdecydowanym sprzeciwie dozoru b\u00f3\u017cniczego figurka zosta\u0142a usuni\u0119ta. Kolejne odwzorowania postaci ludzkich na nagrobkach na cmentarzu przy ul. Okopowej pojawi\u0105 si\u0119 dopiero na pocz\u0105tku kolejnego stulecia, za spraw\u0105 m.in. rze\u017abiarza Abrahama Ostrzegi, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c jednak b\u0119dzie stara\u0142 si\u0119 zakrywa\u0107 twarze rze\u017abionych postaci ich d\u0142o\u0144mi lub rze\u017abi\u0107 je na tylnej stronie steli. Prawdopodobnie ju\u017c w trzeciej dekadzie XIX w. nad grobami os\u00f3b zamo\u017cnych i ulegaj\u0105cych akulturacji zacz\u0119to wznosi\u0107 nagrobki znacz\u0105co odbiegaj\u0105ce form\u0105 od typowych stel, odchodz\u0105c tym samym od zasady prostej, nier\u00f3\u017cnicuj\u0105cej zmar\u0142ych steli. Pojawi\u0142y si\u0119 nagrobki wcze\u015bniej nieznane na \u017cydowskich cmentarzach, m.in. nagrobki skrzyniowe, ma\u0142e formy architektoniczno-rze\u017abiarskie, nagrobki architektoniczne (w formie za\u0142o\u017ce\u0144 portalowych, portykowych, baldachimowych, kolumnadowych, mauzole\u00f3w) (T. Klimowicz, P. Sygowski, M. Tarajko, A. Trzci\u0144ski, Cmentarze \u017cydowskie. Podr\u0119cznik dobrych praktyk w ochronie dziedzictwa lokalnego<\/em>, Lublin 2018, s. 54-57). Pomimo, \u017ce na cmentarzach \u017cydowskich dokonuje si\u0119 wy\u0142\u0105cznie poch\u00f3wk\u00f3w ziemnych (\u017bydzi aszkenazyjscy nie stosowali i nie stosuj\u0105 poch\u00f3wk\u00f3w w kryptach, sarkofagach i urnach), nowe nagrobki zacz\u0119to dekorowa\u0107 rze\u017abami urn (przyk\u0142adowo na nagrobku zmar\u0142ej w 1857 r. Pauliny Fajans umieszczono rze\u017aby przedstawiaj\u0105ce klepsydr\u0119 i urn\u0119 skryt\u0105 kirem), a niekt\u00f3re wykonywano w formie sarkofag\u00f3w (w rzeczywisto\u015bci by\u0142y to nagrobki pseudosarkofagowe, m.in. na grobach J\u00f3zefa Janasza, zm. w 1868 r. i Henryka Wawelberga, zm. w 1891 r.). Kamienne, z\u0142amane kolumny symbolizowa\u0142y przerwane przedwcze\u015bnie \u017cycie. Inspiracj\u0105 do inkluzji nowych tendencji by\u0142y nagrobki stoj\u0105ce na cmentarzach innych wyzna\u0144. Jednym z pierwszych wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 pomnik\u00f3w nagrobnych by\u0142o mauzoleum Bera Sonnenberga \u2013 zmar\u0142ego w 1822 r. syna Szmula Zbytkowera, zamo\u017cnego kupca, dzier\u017cawcy kopalni soli w Wieliczce, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tk\u00f3w ziemskich, cz\u0142onka zarz\u0105du gminy \u017cydowskiej i filantropa. Jest to nagrobek kubaturowy, wzniesiony na planie prostok\u0105ta o wymiarach 130 x 260 cm i wysoko\u015bci oko\u0142o 350 cm, ze \u015bcianami ozdobionymi p\u0142askorze\u017abami przedstawiaj\u0105cymi widok Warszawy i ilustruj\u0105cymi Psalm 137. Data budowy mauzoleum Bera Sonnenberga nie jest znana \u2013 wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 mog\u0142o powsta\u0107 mi\u0119dzy 1822 i 1831 rokiem ( J. Kowalska, P. Nowog\u00f3rski, Mauzoleum Bera Sonnenberga na cmentarzu \u017cydowskim w Warszawie<\/em>, \u201eStudia Judaica\u201d, nr 2(6), 2000, s. 284). W 1856 r. administracja cmentarza wyznaczy\u0142a specjaln\u0105 kwater\u0119 nr 20, przeznaczon\u0105 na poch\u00f3wki \u201easymilator\u00f3w\u201d. Decyzja \u2013 podj\u0119ta nie bez spor\u00f3w \u2013 by\u0142a spowodowana wnioskami o mo\u017cliwo\u015b\u0107 tworzenia tzw. grob\u00f3w familijnych, czyli wydzielonych obej\u015b\u0107 grobowych, przeznaczonych dla cz\u0142onk\u00f3w tej samej rodziny. Stanowi\u0142o to odej\u015bcie od tradycyjnego podzia\u0142u cmentarzy na kwatery m\u0119skie i kobiece oraz wyznaczania miejsca poch\u00f3wku przed \u015bmierci\u0105. Pierwszy \u201egr\u00f3b familijny\u201d na cmentarzu w Warszawie, przeznaczony dla czterech os\u00f3b, zam\u00f3wi\u0142a w 1859 r. Klara Rosen (I. Schiper, Cmentarze\u2026<\/em>, s. 118). W kwaterze 20 pochowano oko\u0142o 200 zmar\u0142ych, m.in. cz\u0142onk\u00f3w rodzin Goldstand\u00f3w, Hirszfeld\u00f3w, Orgelbrand\u00f3w i Wawelberg\u00f3w, a nad ich grobami wzniesiono okaza\u0142e pomniki. Przemiany sztuki sepulkralnej nie dotyczy\u0142y jednak tylko os\u00f3b asymiluj\u0105cych si\u0119. Wiek XIX to okres, kiedy na cmentarzach \u017cydowskich pojawiaj\u0105 si\u0119 ohele (hebr. namiot) \u2013 formy nagrobne zwi\u0105zane \u015bci\u015ble z chasydyzmem i ortodoksj\u0105, stawiane nad grobami cadyk\u00f3w i rabin\u00f3w oraz cz\u0142onk\u00f3w ich rodzin. S\u0105 to obiekty ma\u0142ej architektury, zadaszone lub odkryte, ograniczone do dachu wspartego na filarach albo o konstrukcji trwale zamkni\u0119tej; jednoizbowe lub maj\u0105ce kilka pomieszcze\u0144, np. z wydzielonym babi\u0144cem. Ohel pe\u0142ni funkcj\u0119 ochrony i wyr\u00f3\u017cnienia grobu, tworzy wydzielon\u0105 przestrze\u0144, w kt\u00f3rej pielgrzymi mog\u0105 modli\u0107 si\u0119, sk\u0142ada\u0107 kwitlech <\/em>oraz zapala\u0107 \u015bwiece, zapewnia osobom modl\u0105cym si\u0119 ochron\u0119 przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Genez\u0119 oheli w Europie Wschodniej nale\u017cy \u0142\u0105czy\u0107 z rozwojem chasydyzmu w XVIII w. (A. Trzci\u0144ski, Hebrajskie inskrypcje na materiale kamiennym w Polsce w XIII-XX wieku<\/em>, Lublin 2007, s. 141). Na cmentarzu w Warszawie przy ul. G\u0119siej pierwszy ohel stan\u0105\u0142 w 1841 lub 1842 r. (tablica nad wej\u015bciem zawiera rok budowy wed\u0142ug kalendarza hebrajskiego \u2013 5602 r., co odpowiada 1841 lub 1842 r. wed\u0142ug kalendarza gregoria\u0144skiego) na grobie zmar\u0142ego w 1839 r. nadrabina Warszawy Szlomo Zalmana Lipszyca. W 1858 r. do dozoru b\u00f3\u017cniczego wp\u0142yn\u0119\u0142a pro\u015bba o zgod\u0119 na budow\u0119 ohelu na grobie pochowanego rok wcze\u015bniej cadyka Izraela Icchaka z Radoszyc. Wniosek wywo\u0142a\u0142 dyskusj\u0119 i ostatecznie zosta\u0142 odrzucony (I. Schiper, Cmentarze\u2026<\/em>, s. 118–<\/em>119). Kolejne podanie o pozwolenie na budow\u0119 ohelu \u2013 na grobie cadyka Mordechaja Menachema Mendla Kalisza z Warki \u2013 warszawski doz\u00f3r b\u00f3\u017cniczy otrzyma\u0142 w 1868 r. i tym razem podj\u0105\u0142 pozytywn\u0105 decyzj\u0119. Wydaje si\u0119, \u017ce orzeczenie mia\u0142o charakter precedensowy, poniewa\u017c od 1871 do 1883 r. na cmentarzu wzniesiono osiem oheli (I. Schiper, Cmentarze\u2026<\/em>, s. 186). <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/czww_02.jpg\")