![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/dwwgr_01.jpg\")
W celu zabezpieczenia i uchronienia od zniszczenia budynk\u00f3w \u2013 po cz\u0119sto po\u015bpiesznej i brutalnej ewakuacji \u2013 z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci (TOnZP) oraz kilku innych instytucji: Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK), Ko\u0142a Architekt\u00f3w Stowarzyszenia Technik\u00f3w (KA), Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (TNW), Towarzystwa Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Historii (TMH) i Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego (SNP) na prze\u0142omie lipca i sierpnia tego roku powsta\u0142a Komisja Opieki nad Gmachami Publicznymi przy Komitecie Obywatelskim m. Warszawy (dalej Komisja), w ramach kt\u00f3rej rozpocz\u0119to m.in. prace inwentaryzacyjne opuszczonych budynk\u00f3w, ka\u017cd\u0105 prac\u0105 kierowa\u0142 wskazany kurator. Powo\u0142ano tak\u017ce kilku inspektor\u00f3w \u2013 przedstawicieli m.in. TOnZP, KA, SNP, PTK, Politechniki i Uniwersytetu. W sk\u0142ad Komisji ze strony TOnZP wszed\u0142 zas\u0142u\u017cony ju\u017c w\u00f3wczas spo\u0142ecznik, cz\u0142onek Towarzystwa, malarz, zawodowy wojskowy i p\u00f3\u017aniejszy muzealnik Bronis\u0142aw Gembarzewski, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c nadzorowa\u0142 prac\u0119 kurator\u00f3w, jako prezes inspekcji centralnej. <\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
W zbiorach b\u0119d\u0105cych spu\u015bcizn\u0105 po TOnZP zachowa\u0142o si\u0119 stosunkowo niewiele dokumentacji archiwalnej z okresu kszta\u0142towania si\u0119 Komisji. Skromna korespondencja z drugiej po\u0142owy lipca 1915 r. pozwala prze\u015bledzi\u0107 moment wyboru kurator\u00f3w g\u0142\u00f3wnych (10), inspektor\u00f3w (6), kurator\u00f3w gmach\u00f3w (53 wskazanych przez Stowarzyszenie i 19 \u2013 na zasadzie pe\u0142nomocnictw w\u0142adz ewakuowanych) i zast\u0119pc\u00f3w kurator\u00f3w (14 wskazanych oraz 8 na zasadzie pe\u0142nomocnictw). Z tego samego czasu pochodzi projekt regulaminu Komisji, zatwierdzony na jej posiedzeniu 28 lipca. Oto on: \u201e1. Komisja ma na celu zorganizowanie i wykonanie dozoru i opieki nad gmachami, poruczonymi opiece Komitetu Obywatelskiego m. Warszawy. 2. Komisja sk\u0142ada si\u0119: z 3 cz\u0142onk\u00f3w wydelegowanych z Komitetu Obywatelskiego m. Warszawy, z dw\u00f3ch cz\u0142onk\u00f3w Ko\u0142a Architekt\u00f3w, z 2 cz\u0142onk\u00f3w Towarzystwa Naukowego, z 2 cz\u0142onk\u00f3w Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci, z 1 cz\u0142onka Towarzystwa Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Historyi, i 2 cz\u0142onk\u00f3w Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego \u2013 razem 10 os\u00f3b. 3. Kierownictwo sprawami, poleconemi Komisyi spoczywa w r\u0119kach cz\u0142onk\u00f3w delegat\u00f3w Komitetu Obywatelskiego m. Warszawy, z kt\u00f3rych jeden jest przewodnicz\u0105cym Komisyi na mocy decyzji Komitetu Obywatelskiego m. Warszawy. 4. Komisya rozwa\u017ca i uchwala wnioski w sprawach: a\/ sporz\u0105dzenia aktu oddania gmachu pod opiek\u0119, b\/ ustanowienia osoby kuratora, lub nast\u0119pstwie, w razie potrzeby zmiany jego, c\/ og\u00f3lnego schematu zorganizowania opieki, d\/ strony finansowej ustanowionego dozoru. 5\/ Komisya czuwa nad wykonaniem zatwierdzonych przez Komitet uchwa\u0142. 6\/ Kurator gmachu obowi\u0105zany jest: a\/ reprezentowa\u0107 przed obcymi Komitet Obywatelski m. Warszawy w sprawach ca\u0142o\u015bci i nietykalno\u015bci gmachu. b\/ sporz\u0105dzi\u0107 spis oddanego w opiek\u0119 maj\u0105tku ruchomego i nieruchomego. c\/ roztoczy\u0107 opiek\u0119 nad maj\u0105tkiem w celu uchronienia go od zniszczenia, kradzie\u017cy i od bezprawnego u\u017cytkowania. d\/ komunikowa\u0107 Komisyi o wszystkich zaj\u015bciach, gro\u017c\u0105cych ca\u0142o\u015bci maj\u0105tku, w celu przedsi\u0119wzi\u0119cia stosownych krok\u00f3w. e\/ mie\u0107 baczny nadz\u00f3r i dysponowa\u0107 s\u0142u\u017cb\u0105, kt\u00f3rej powierzono bezpo\u015bredni nadz\u00f3r nad poruczonym opiece maj\u0105tkiem. f\/ ust\u0105pi\u0107 ze stanowiska kuratora jedynie na skutek uchwa\u0142y Komisyi<\/em>\u201d. (Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 TOnZP 1881, sygn. 3) Ka\u017cdy z cz\u0142onk\u00f3w instytucjonalnych Komisji dokona\u0142 wyboru opieki nad poszczeg\u00f3lnym budynkiem, tym sposobem TOnZP poczyni\u0142o starania, aby pod jego kuratel\u0119 wesz\u0142y obiekty o najwy\u017cszej klasie historyczno- artystycznej, jak m.in. Zamek Kr\u00f3lewski i Pa\u0142ac pod Blach\u0105 (jako kurator wskazany zosta\u0142 Kazimierz Sk\u00f3rewicz), pa\u0142ac Belwederski (in\u017c. Zdzis\u0142aw Kalinowski), pa\u0142ace \u0141azienkowski i My\u015blewicki (arch. in\u017c. Juliusz K\u0142os), Bia\u0142y Domek i Oran\u017ceria w \u0141azienkach Kr\u00f3lewskich (dr W\u0142adys\u0142aw Tatarkiewicz), pa\u0142ac Br\u00fchla (arch. Stefan Szyller), pa\u0142ac Paca (arch. \u0141ukasz Wolski), pa\u0142ac Namiestnikowski (in\u017c. arch. Konstanty Jakimowicz) czy pa\u0142ac Prymasowski (arch. J\u00f3zef Dzieko\u0144ski). <\/p>\n\n\n\n Obok powstaj\u0105cej w ramach pracy Komisji dokumentacji ikonograficznej w postaci rysunk\u00f3w technicznych i fotografii powsta\u0142y tak\u017ce kolorowe rysunki wybranego wyposa\u017cenia ruchomego oraz detali architektonicznych. P\u00f3\u017anym latem i jesieni\u0105 1915 r. obok tzw. pracowni inwentaryzacyjnych TOnZP, kt\u00f3re skupia\u0142y profesjonalnych architekt\u00f3w, badaczy i fotograf\u00f3w, w akcji inwentaryzacji opuszczonych budynk\u00f3w o znaczeniu historycznym wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 pi\u0119ciu dokumentalist\u00f3w powsta\u0142ej rok wcze\u015bniej pracowni Archiwum Ikonograficznego. Byli to W\u0142adys\u0142aw Roman Sztolcman, Mieczys\u0142aw Kotarbi\u0144ski, Mariusz Maszy\u0144ski, Jan Ludwik Sobecki i Jan Ma\u0142achowski. W ramach pracy zespo\u0142u powsta\u0142o w\u00f3wczas m.in. oko\u0142o 220 akwarelowych rysunk\u00f3w, dokumentuj\u0105cych wyposa\u017cenie ruchome oraz detale i fragmenty wn\u0119trz dawnych warszawskich rezydencji kr\u00f3lewskich: Zamku i \u0141azienek oraz 55 rysunk\u00f3w wyposa\u017cenia pa\u0142acu Belwederskiego. Wzi\u0119cie udzia\u0142u w pracach Komisji Opieki nad Gmachami Publicznymi by\u0142o bodaj pierwszym zewn\u0119trznym projektem w dzia\u0142alno\u015bci m\u0142odziutkiej instytucji, jak\u0105 w 1915 r. by\u0142o Archiwum Ikonograficzne. Do tej pory rysownicy odrysowywali g\u0142\u00f3wnie ju\u017c istniej\u0105c\u0105 ikonografi\u0119 z rycin, fotografii, obraz\u00f3w czy poczt\u00f3wek. Archiwum Ikonograficzne do historii kultury polskiej, w skr\u00f3cie zwane Archiwum Ikonograficznym (dalej AI), powsta\u0142o w marcu 1914 r. uchwa\u0142\u0105 Komitetu Kasy im. J\u00f3zefa Mianowskiego, jako instytucja kultury gromadz\u0105ca ikonografi\u0119 materialnego dziedzictwa narodowego. Jej inicjatorem i kierownikiem przez kolejne 22 lata by\u0142 Bronis\u0142aw Gembarzewski. Przyj\u0119ta przez niego inwentaryzacyjna technika rysunkowa gromadzona w AI nie obejmowa\u0142a docelowo rysunk\u00f3w projektowych i szczeg\u00f3\u0142owych rysunk\u00f3w pomiarowych, np. architektury, w tej materii Gembarzewski zapewne nie chcia\u0142 dublowa\u0107 pracy dzia\u0142aj\u0105cej w ramach TOnZP profesjonalnej pracowni inwentaryzacyjnej. Dlatego w AI zatrudniani byli g\u0142\u00f3wnie wykszta\u0142ceni arty\u015bci-rysownicy, malarze i graficy, brak w tym gronie in\u017cynier\u00f3w architekt\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n W miar\u0119 konsekwentnie stosowana polityka odr\u0119bno\u015bci formalnej mia\u0142a sens, zwa\u017cywszy, \u017ce przez pierwsze dwa lata Archiwum mie\u015bci\u0142o si\u0119 w siedzibie TOnZP w kamienicy Baryczk\u00f3w i zanim pojawi\u0142a si\u0119 okazja przeniesienia go do Muzeum Narodowego, Gembarzewski bra\u0142 pod uwag\u0119 w przysz\u0142o\u015bci w\u0142\u0105czenie zbior\u00f3w do Towarzystwa. Ostatecznie w 1916 r., wraz z przyj\u0119ciem przez Gembarzewskiego funkcji dyrektora MNW, przeni\u00f3s\u0142 je do Muzeum i z czasem wcieli\u0142 do tej instytucji (wi\u0119cej o AI zob. \u201eSpotkania z Zabytkami\u201d, nr 11-12, 2019, s. 26- 31 oraz nr 7-8, 2020, s. 24-31). Do zbior\u00f3w Archiwum (obok efekt\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci pracowni ze sta\u0142ymi kilkoma etatami dokumentalist\u00f3w) zamawiano b\u0105d\u017a przyjmowano w darze tak\u017ce niezale\u017cnie inne dokumenty ikonograficzne: fotografie, ryciny czy druki. Gembarzewski bezpo\u015brednio kupowa\u0142 te\u017c odbitki fotograficzne m.in. od znanych w\u00f3wczas fotograf\u00f3w. Wiele z powsta\u0142ego podczas prac inwentaryzacyjnych w 1915 r. materia\u0142u zachowa\u0142o si\u0119 na szklanych negatywach (obecnie przechowywanych w IS PAN), niekt\u00f3re wykonane z nich odbitki fotograficzne zosta\u0142y w tym samym czasie b\u0105d\u017a w najbli\u017cszych latach w\u0142\u0105czone do kolekcji AI, jako zakupy Gembarzewskiego (s\u0105 to fotografie m.in. Zamku, \u0141azienek, pa\u0142ac\u00f3w Paca czy Namiestnikowskiego autorstwa Stanis\u0142awa Nofok-Sowi\u0144skiego i J\u00f3zefa R\u00f3\u017cewicza). W momencie pozyskania obiekt\u00f3w do zbior\u00f3w kierownik najcz\u0119\u015bciej skrz\u0119tnie notowa\u0142 najwa\u017cniejsze dane (autor, tytu\u0142, data pozyskania) w uzupe\u0142nianym od pocz\u0105tku istnienia AI inwentarzu oraz umieszcza\u0142 koszta w prowadzonej na bie\u017c\u0105co ksi\u0119dze rachunkowej. W obr\u0119bie materia\u0142\u00f3w przygotowywanych przez pracowni\u0119 istnia\u0142 r\u00f3wnie\u017c konsekwentny zapis informacyjny na samych planszach, na kt\u00f3rych \u2212 obok rysunk\u00f3w \u2212 umieszczano podstawowe informacje o pierwowzorze oraz jego lokalizacj\u0119 i w\u0142a\u015bciciela. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n<\/div>\n\n\n\n Rysownicy dokumentowali detale architektoniczne i ruchome wyposa\u017cenie rezydencji kr\u00f3lewskich i pa\u0142acu Belwederskiego od sierpnia do prze\u0142omu listopada i grudnia 1915 r. Przybli\u017cone datowanie poszczeg\u00f3lnych rysunk\u00f3w mo\u017cliwe jest tak\u017ce dzi\u0119ki nielicznym zapisom dat dziennych konkretnych prac. Powsta\u0142y w\u00f3wczas szczeg\u00f3\u0142owe akwarelowe rysunki dokumentacyjne m.in.: komink\u00f3w, posadzek, stolarki drzwiowej, element\u00f3w oku\u0107 okiennych i drzwiowych, klamek, ram, dekoracji stiukowych, ale tak\u017ce malowide\u0142 \u015bciennych oraz podpinek do firanek. Z wyposa\u017cenia ruchomego zosta\u0142y wybrane przede wszystkim meble: konsole, stoliki, sto\u0142y, komody, szafy, krzes\u0142a, fotele, \u0142\u00f3\u017cka, kanapy, lustra, ekrany kominkowe i parawany. Zazwyczaj ka\u017cdy przedmiot uj\u0119ty by\u0142 z dw\u00f3ch lub trzech stron, w skali 1:5, w przypadku detali 1:1. Jednocze\u015bnie pracuj\u0105cy w\u00f3wczas fotografowie skupiali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na architekturze i og\u00f3lnych uj\u0119ciach wn\u0119trz, mniejsz\u0105 uwag\u0119 zwracali na konkretne wyposa\u017cenie, a je\u015bli ju\u017c tak si\u0119 dzia\u0142o \u2013 by\u0142o g\u0142\u00f3wnie starsze od tego uj\u0119tego w kolorze przez rysownik\u00f3w. Niewykluczone, \u017ce zabieg ten by\u0142 celowy i obie grupy uzgadnia\u0142y zakres swoich prac. W\u015br\u00f3d zachowanego materia\u0142u znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dokumentacji \u0141azienek zajmuj\u0105 wn\u0119trza z polichromi\u0105 i detale (ramy, gzymsy, kominki), mniej przedmioty ruchome. Tylko w wypadku Bia\u0142ego Domku mo\u017cemy znale\u017a\u0107 tak\u017ce dokumentacj\u0119 du\u017cych partii \u015bcian Sali Arabeskowej i Pokoju O\u015bmiok\u0105tnego, a Pa\u0142acu na Wyspie dekoracji malarskiej Sali Balowej oraz Sali Salomona. Z dokumentacji Zamku \u2013 obok komink\u00f3w i posadzek \u2013 du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 to g\u0142\u00f3wnie meble i mniejsze sprz\u0119ty ruchomego wyposa\u017cenia, tak\u017ce klamki i lustra. <\/p>\n\n\n\n Zinwentaryzowane sprz\u0119ty Belwederu to detale architektoniczne w formie rozet na sufitach oraz g\u0142\u00f3wnie r\u00f3\u017cnorodne meble (w tym r\u00f3wnie\u017c m.in. osobliwe drewniane naczynie na lwich \u0142apach s\u0142u\u017c\u0105ce do przechowywania opa\u0142u do kominka), a tak\u017ce drobne elementy, jak okucie z br\u0105zu na listwach drzwi pa\u0142acowych czy barometr. Niekt\u00f3re z przedmiot\u00f3w mo\u017cna prze\u015bledzi\u0107 na p\u00f3\u017aniejszej ikonografii wn\u0119trz obiekt\u00f3w reprezentacyjnych czy muzealnych w dwudziestoleciu, jak w przypadku \u0142awy d\u0119bowej z tr\u00f3jdzielnym a\u017curowym oparciem, kt\u00f3ra zinwentaryzowana przez Mieczys\u0142awa Kotarbi\u0144skiego w ramach pracy Komisji w latach trzydziestych XX w. znalaz\u0142a si\u0119 ponownie w Belwederze. Jedn\u0105 z wa\u017cnych cech tego szerokiego materia\u0142u jest w wielu przypadkach niemal wierne oddanie szczeg\u00f3\u0142\u00f3w danych przedmiot\u00f3w, w tym charakterystyki materia\u0142u (us\u0142ojenie drewna, kolory metalu, tkanin na obiciach). Dokumentali\u015bci na og\u00f3\u0142 trafnie oceniali materia\u0142 i czas powstania obiekt\u00f3w, szacuj\u0105c zazwyczaj w przybli\u017ceniu (np. oko\u0142o 1825 r., pierwsza po\u0142owa XIX w.), najcz\u0119\u015bciej wy\u015bcie\u0142anie zaznaczali tylko kolorem (rzadziej przerysowuj\u0105c wz\u00f3r). Efekt dzia\u0142a\u0144 pracowni AI niemal od pocz\u0105tku jego istnienia wykorzystywano r\u00f3wnie\u017c w publikacjach. Jednym z przyk\u0142ad\u00f3w mo\u017ce by\u0107 tu praca pt. Wn\u0119trza architektoniczne pa\u0142ac\u00f3w stanis\u0142awowskich<\/em>… Lecha Niemojewskiego, kt\u00f3ry do zilustrowania tej pozycji pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 odrysami 20 akwarel z AI, w tym niemal po\u0142owa stanowi\u0142a materia\u0142 powsta\u0142y w 1915 r. na Zamku i w \u0141azienkach. Dokumentacja rysunkowa wyposa\u017cenia pa\u0142acu Belwederskiego z drugiego roku trwania Wielkiej Wojny by\u0142a tak\u017ce po latach znana Adamowi Borkiewiczowi, dyrektorowi za\u0142o\u017conego w 1935 r. Muzeum J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego w Belwederze (dalej MJP). Borkiewicz w lutym 1937 r. zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do dyrektora Muzeum Narodowego Stanis\u0142awa Lorentza z pro\u015bb\u0105 o przekazanie \u201ez Archiwum Ikonograficznego Muzeum Narodowego tek z rysunkami mebli zabytkowych w Belwederze\u201d <\/em>(myl\u0105c przy tym nazwisko autora\/\u00f3w) b\u0105d\u017a \u201ewypo\u017cyczenie tych tek, w celu przerysowania zabytk\u00f3w i zorjentowania si\u0119 w ich stanie\u201d<\/em>. Lorentz poinformowa\u0142 w odpowiedzi o okoliczno\u015bciach powstania tych rysunk\u00f3w i nie wyrazi\u0142 zgody na rozbijanie kolekcji nale\u017c\u0105cej od 1916 r. do MNW, ale \u017cyczliwie przychyli\u0142 si\u0119 do czasowego wypo\u017cyczenia i wszelkich kwerend zwi\u0105zanych z tym materia\u0142em (Archiwum Akt Nowych, MJP, 109\/7, s. 356, 459). <\/p>\n\n\n\n