Kiedy latem 1936 r. Stanis\u0142aw Lorentz przejmowa\u0142 stanowisko dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie, zast\u0105pi\u0142 piastuj\u0105cego t\u0119 funkcj\u0119 od niemal 20 lat Bronis\u0142awa Gembarzewskiego. Odchodz\u0105cy dyrektor przeszed\u0142 na emerytur\u0119, w rezygnacji napisa\u0142 m.in.: \u201eAczkolwiek nie\u0142atwo mi przychodzi opuszcza\u0107 plac\u00f3wk\u0119, kt\u00f3r\u0105 stworzy\u0142em i kt\u00f3rej wiernie s\u0142u\u017cy\u0142em przez d\u0142ugie lata, jednak\u017ce warunki, jakie si\u0119 obecnie wytworzy\u0142y, nie pozwalaj\u0105 mi na kontynuowanie nadal rozpocz\u0119tego dzie\u0142a\u201d <\/em>(pismo z 17.08.1936). Warszawa, kierowana tymczasowo od dw\u00f3ch lat przez Stefana Starzy\u0144skiego, przechodzi\u0142a w\u00f3wczas czas intensywnych zmian na gruncie spo\u0142ecznym, ekonomicznym i inwestycyjnym. Bronis\u0142aw Gembarzewski pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dyrektora najwa\u017cniejszej sto\u0142ecznej plac\u00f3wki muzealnej w trudnych, ale i prze\u0142omowych dla niej czasach. Sta\u0142 na jej czele w momencie zmiany rangi \u2013 z Muzeum m.st. Warszawy na Muzeum Narodowe m.st. Warszawy, nast\u0119pnie Muzeum Narodowe w Warszawie, zmieni\u0142 strategi\u0119 gromadzenia zbior\u00f3w w kierunku historyczno-artystycznym, doprowadzaj\u0105c m.in. do powstania reprezentacyjnego dzia\u0142u wojskowego (tworz\u0105cego p\u00f3\u017aniej podwaliny oddzielnej plac\u00f3wki \u2212 Muzeum Wojska), wreszcie po latach tu\u0142aczki muzealnych zbior\u00f3w wraz z zespo\u0142em organizowa\u0142 ekspozycj\u0119 pod nowym adresem ul. Podwale 15, a nast\u0119pnie prowadzi\u0142 budow\u0119 nowej siedziby w Alejach Jerozolimskich. Jako dyrektor nie doczeka\u0142 ju\u017c jednak uroczystego otwarcia gmachu MNW w 1938 r. <\/p>\n\n\n\n Bronis\u0142aw Gembarzewski, malarz-batalista oraz zawodowy wojskowy (pu\u0142kownik saper\u00f3w Wojska Polskiego), urodzi\u0142 si\u0119 w Petersburgu w 1872 r., zmar\u0142 w Warszawie w grudniu 1941 r. Uko\u0144czy\u0142 Akademi\u0119 Sztuk Pi\u0119knych w Petersburgu, kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w Warszawie i Pary\u017cu. Od wczesnych lat studenckich prowadzi\u0142 mi\u0119dzynarodowe badania na temat polskiej wojskowo\u015bci, sam ilustrowa\u0142 swoje publikacje (najwa\u017cniejsze: Wojsko polskie Kr\u00f3lestwa Polskiego 1815- 1830 <\/em>z 1903 i Wojsko Polskie Ksi\u0119stwa Warszawskiego 1807<\/em>–1814 <\/em>z 1905). Ceniono go jako specjalist\u0119 w dziedzinie uzbrojenia i umundurowania polskiego, nale\u017ca\u0142 do licznych komisji i stowarzysze\u0144, w tym od 1912 r. do Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci, m.in. jako cz\u0142onek zarz\u0105du, przewodnicz\u0105cy wydzia\u0142u konserwatorskiego, wsp\u00f3\u0142organizator wystaw oraz kierownik zbior\u00f3w i biblioteki; bra\u0142 tak\u017ce udzia\u0142 w pracach Cesarskiego Towarzystwa Historycznego Wojskowego w Petersburgu, wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 dzia\u0142 historyczno-wojskowy w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. Od 1916 r. by\u0142 cz\u0142onkiem rzeczywistym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. <\/p>\n\n\n\n Przez niemal 20 lat pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dyrektora MNW (od marca 1916 do sierpnia 1936) oraz Muzeum Wojska (od 1920 do 1939), powsta\u0142ego m.in. dzi\u0119ki jego inicjatywie. Prowadzi\u0142 badania nad dziejami polskiego munduru wojskowego. By\u0142 oddanym badaczem dziedzictwa narodowego. Pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 dyrektora w latach dwudziestych na rzecz MNW i Muzeum Wojska przekazywa\u0142 bezinteresownie 1\/3, nast\u0119pnie 1\/4 swoich miesi\u0119cznych pobor\u00f3w. Zanim Gembarzewski zosta\u0142 dyrektorem MNW, zainicjowa\u0142 wyj\u0105tkowy projekt, polegaj\u0105cy na utworzeniu indywidualnej instytucji kultury gromadz\u0105cej ikonografi\u0119 materialnego dziedzictwa narodowego. Swoje plany wcieli\u0142 w \u017cycie w marcu 1914 r., kiedy uchwa\u0142\u0105 Komitetu Kasy im. J\u00f3zefa Mianowskiego otworzy\u0142 instytucj\u0119 o nazwie Archiwum Ikonograficzne do historii kultury polskiej, zwan\u0105 w skr\u00f3cie Archiwum Ikonograficzne. <\/p>\n\n\n\n Gembarzewski, jako pomys\u0142odawca i organizator nowej plac\u00f3wki, postawi\u0142 sobie za zadanie przede wszystkim \u201egromadzenie zabytk\u00f3w realnych dawnej kultury polskiej we wszystkich jej przejawach przez kopjowanie metod\u0105 \u015bci\u015ble okre\u015blon\u0105 dla rozmaitych dzia\u0142\u00f3w, tak r\u0119cznie, jak i fotograficznie\u201d<\/em>. Nigdy nie zosta\u0142o spe\u0142nione jedno z g\u0142\u00f3wnych za\u0142o\u017ce\u0144 pomys\u0142odawcy, czyli przygotowywanie na bazie zbior\u00f3w cyklicznego wydawnictwa, maj\u0105cego poszerza\u0107 wiedz\u0119 o rodzimym dziedzictwie. Swoje plany i wizj\u0119 funkcjonowania Archiwum Gembarzewski opisa\u0142 szczeg\u00f3\u0142owo w statucie instytucji oraz w artykule z 1918 r., opublikowanym w: Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozw\u00f3j. Rocznik Kasy Pomocy dla Os\u00f3b Pracuj\u0105cych na Polu Naukowym imienia Doktora J\u00f3zefa Mianowskiego. <\/em><\/p>\n\n\n\n Przez pierwsze dwa lata Archiwum Ikonograficzne mie\u015bci\u0142o si\u0119 w kamienicy Baryczk\u00f3w, gdzie swoj\u0105 siedzib\u0119 mia\u0142o tak\u017ce TOnZP. Mimo tak bliskiego s\u0105siedztwa i powi\u0105za\u0144 personalnych instytucje te dzia\u0142a\u0142y niezale\u017cnie, maj\u0105c odr\u0119bny statut i finansowanie. W 1916 r., po przyj\u0119ciu przez Gembarzewskiego funkcji dyrektora MNW, Archiwum wraz ze zbiorami i pracowni\u0105 zosta\u0142o przeniesione do siedziby Muzeum. Do najwa\u017cniejszych zada\u0144 Archiwum Ikonograficznego nale\u017ca\u0142o rysunkowe i fotograficzne kopiowanie zabytk\u00f3w przez zdobywanie ju\u017c gotowej ikonografii oraz dokumentowanie narodowego dziedzictwa kulturowego przez zatrudnionych w specjalnej pracowni artyst\u00f3w rysownik\u00f3w. Etatowi dokumentali\u015bci- rysownicy mieli status urz\u0119dnik\u00f3w kontraktowych miejskich. Byli absolwentami uczelni artystycznych oraz politechnicznych, wykwalifikowanymi malarzami, projektantami, scenografami i grafikami. Od 1914 r. do po\u0142owy lat trzydziestych XX w. \u0142\u0105cznie w Archiwum Ikonograficznym pracowa\u0142o oko\u0142o 20 profesjonalnych rysownik\u00f3w\/malarzy. Arty\u015bci mieli do dyspozycji odpowiednio wyposa\u017con\u0105 pracowni\u0119, rzadko byli wysy\u0142ani w teren lub pracowali w domu. Najcz\u0119\u015bciej dokumentowali kolekcje muzealne i prywatne, wypo\u017cyczano dla nich eksponaty lub pracowali w mieszkaniach w\u0142a\u015bcicieli albo danych plac\u00f3wkach. <\/p>\n\n\n\n Do zbior\u00f3w instytucji zamawiano tak\u017ce fotografie (architektury, ale i innych przedmiot\u00f3w, nierzadko uzupe\u0142niaj\u0105cych powstaj\u0105ce rysunki). Gembarzewski kupowa\u0142 odbitki fotograficzne m.in. od znanych warszawskich fotograf\u00f3w, jak Stanis\u0142aw Nofok-Sowi\u0144ski, J\u00f3zef R\u00f3\u017cewicz czy Stanis\u0142aw Trzci\u0144ski. Dla Archiwum fotografowali lub darowywali swoje odbitki r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onkowie pracowni rysunkowej, jak W\u0142adys\u0142aw Sztolcman i Jan Ma\u0142achowski. W Archiwum Ikonograficznym gromadzono g\u0142\u00f3wnie rysunki, ilustracje prasowe, ryciny i fotografie. B\u0142yskawicznie powi\u0119kszaj\u0105ce si\u0119 zbiory w 1916 r. liczy\u0142y ju\u017c 6039 numer\u00f3w inwentarzowych. Po przeprowadzce do Muzeum Narodowego Archiwum funkcjonowa\u0142o jako jednostka autonomiczna, posiada\u0142o tak\u017ce oddzielny inwentarz. Pierwszy kryzys przyszed\u0142 w 1918 r., w\u00f3wczas w sprawozdaniu bud\u017cetowym MNW za rok 1919 pojawi\u0142 si\u0119 niepokoj\u0105cy zapis: \u201eWobec niemo\u017cno\u015bci, z powodu braku \u015brodk\u00f3w utrzymania przez Kas\u0119 im. Mianowskiego od nowego roku 1919 tzw. \u00bbArchiwum Ikonograficznego \u00ab przy Muzeum, kt\u00f3rego bud\u017cet wynosi mr. 1.000 miesi\u0119cznie, instytucja ta o niezmiernie donios\u0142em znaczeniu kulturalnem i z Muzeum naj\u015bci\u015blej zwi\u0105zana, istnie\u0107 przestaje\u201d<\/em>. Archiwum zosta\u0142o w\u0142\u0105czone w struktur\u0119 MNW i dzieli\u0142o wsp\u00f3ln\u0105 czytelni\u0119 z bibliotek\u0105, z kt\u00f3r\u0105 by\u0142o organizacyjnie po\u0142\u0105czone. Na pocz\u0105tku lat dwudziestych mia\u0142o jeszcze status \u201edzia\u0142u autonomicznego przy Muzeum Narodowem i dla Muzeum pracuj\u0105cego\u201d<\/em>, ju\u017c wtedy jednak zacz\u0119\u0142o zmienia\u0107 sw\u00f3j charakter. <\/p>\n\n\n\n Opr\u00f3cz obiekt\u00f3w przyjmowanych w wyniku dzia\u0142alno\u015bci statutowej, do jego zbior\u00f3w w\u0142\u0105czano r\u00f3wnie\u017c dzie\u0142a pochodz\u0105ce z zakup\u00f3w i dar\u00f3w muzealnych, kt\u00f3rych charakter (przede wszystkim ikonografia) pasowa\u0142y do profilu kolekcji. Ikonografi\u0119 o konkretnych, z g\u00f3ry ustalonych wymiarach przechowywano w p\u0142\u00f3cienno- kartonowych, wi\u0105zanych b\u0105d\u017a zapinanych tekach. Zastosowany przez Gembarzewskiego podzia\u0142 tematyczny porz\u0105dkowa\u0142 wiedz\u0119 dotycz\u0105c\u0105 konkretnych dziedzin sztuki, w ramach tematu obowi\u0105zywa\u0142 za\u015b uk\u0142ad alfabetyczny. Najpe\u0142niejsze znane dotychczas spisy katalog\u00f3w obejmuj\u0105 oko\u0142o 30 dzia\u0142\u00f3w, mieszcz\u0105cych 235 pozycji tematycznych, kt\u00f3rym odpowiada\u0142y kolejne numery tek. Do najliczniejszych temat\u00f3w nale\u017ca\u0142y (w zapisie oryginalnym): budownictwo drewniane, budownictwo murowane, rze\u017aba, malarstwo i grafika, szk\u0142o, ceramika, kafle, ceg\u0142y, tkaniny, wyroby kruszcowe, bro\u0144, jubilerstwo\/ozdoby ubioru, z\u0142otnictwo\/naczynia i narz\u0119dzia, jubilerstwo i z\u0142otnictwo\/naczynia i sprz\u0119ty ko\u015bcielne, bronzy, mosi\u0105dz, kotlarstwo, konwisarstwo, przedmioty \u017celazne, meble, oprawy ksi\u0105g, pojazdy, \u017cegluga, rolnictwo, rzemios\u0142o i cechy, przemys\u0142, handel, \u017cycie codzienne, obyczaje i obrz\u0119dy, \u017cycie publiczne, herby, dzia\u0142 unicki, dzia\u0142 \u017cydowski, prehistorja oraz ubiory (kobiece, m\u0119skie, urz\u0119dnik\u00f3w, duchownych, \u017byd\u00f3w) i tzw. dzia\u0142 ludowy, podzielony na 14 temat\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n Przez pierwsze lata dokumentali\u015bci odrysowywali g\u0142\u00f3wnie ryciny, obrazy, albumy graficzne, poczt\u00f3wki lub fotografie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pochodzi\u0142a ze zbior\u00f3w prywatnych wielkiego kolekcjonera grafiki Dominika Witke-Je\u017cewskiego (kt\u00f3rego kolekcje w p\u00f3\u017aniejszym czasie trafi\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci do MNW). Kopiowano m.in. zbiory TOnZP, Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Towarzystwa Zach\u0119ty Sztuk Pi\u0119knych, Warszawskiego Towarzystwa Artystycznego czy Muzeum Rzemios\u0142 i Sztuki Stosowanej w Warszawie. Post\u0119puj\u0105cemu wzrostowi skali powstaj\u0105cych w b\u0142yskawicznym tempie zbior\u00f3w odpowiada\u0142a zmiana profilu dzia\u0142alno\u015bci pracowni, szczeg\u00f3lnie po przeprowadzce do Muzeum Narodowego. Zacz\u0119to na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 wykonywa\u0107 i zbiera\u0107 ikonografi\u0119 do zbior\u00f3w muzealnych (MNW, cho\u0107 nie tylko), ale i wielu okaz\u00f3w z kolekcji prywatnych, cz\u0119sto poprzedzaj\u0105c pozyskanie ich do MNW. Bodaj najwi\u0119cej ikonografii gromadzono od pocz\u0105tku do rzemios\u0142a (mebli, ceramiki, tkanin, z\u0142otnictwa, detali, uzbrojenia). Obok ju\u017c wymienionych instytucji nie zabrak\u0142o barwnej i najcz\u0119\u015bciej niebywale dok\u0142adnej dokumentacji artystycznej kolekcji Strza\u0142eckich (Antoniego Jana i Jana Micha\u0142a), Stanis\u0142awa Ursyn-Rusieckiego, Gustawa Soubise-Bisier, Dominika Witke-Je\u017cewskiego, Zdzis\u0142awa Wolskiego czy Leona Papieskiego. Swoich zbior\u00f3w do dokumentacji u\u017cyczali r\u00f3wnie\u017c sami rysownicy i ich rodziny \u2013 W\u0142adys\u0142aw Sztolcman (prywatnie zi\u0119\u0107 J. M. Strza\u0142eckiego), Szymon Poprz\u0119cki, Mariusz Maszy\u0144ski czy Mieczys\u0142aw Kotarbi\u0144ski. W budowanej \u015bwiadomie i konsekwentnie przez Gembarzewskiego kolekcji nie zabrak\u0142o ikonografii zabytk\u00f3w Warszawy. Obok licznych odrys\u00f3w fragment\u00f3w obraz\u00f3w (np. Canaletta), w zespole znalaz\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3\u0142owe rysunki akwarelowe, fotografie i ryciny wn\u0119trz oraz wyposa\u017ce\u0144 warszawskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w (m.in. wizytek, bonifratr\u00f3w), pa\u0142ac\u00f3w (m.in. Belwederskiego, Chodkiewicz\u00f3w, Krasi\u0144skich, Paca), szpitali (\u015aw. Jana Bo\u017cego) czy innych plac\u00f3wek miejskich (Dom Wychowawczy Dzieci\u0105tka Jezus). <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/aibgiwz_01.jpg\")