{"id":2910,"date":"2021-03-27T13:28:38","date_gmt":"2021-03-27T12:28:38","guid":{"rendered":"https:\/\/varsavianista.pl\/?p=2910"},"modified":"2023-02-05T21:32:03","modified_gmt":"2023-02-05T20:32:03","slug":"cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/","title":{"rendered":"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie"},"content":{"rendered":"\n

Autor: Micha\u0142 Pilich<\/p>\n\n\n\n

Gdy dzi\u015b podkre\u015bla si\u0119 walory turystyczne warszawskiej Pragi, cz\u0119sto eksponuje si\u0119 w\u0105tki jej wielokulturowego dziedzictwa. Wskazuje si\u0119 miejsca i pami\u0105tki zwi\u0105zane ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 katolick\u0105, \u017cydowsk\u0105 i prawos\u0142awn\u0105. Zazwyczaj jednak nie pami\u0119ta si\u0119 o wiernych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich, kt\u00f3rzy na tle pozosta\u0142ych stanowili grup\u0119 niewielk\u0105, a i nie zachowa\u0142y si\u0119 w dzielnicy \u015blady materialne w postaci nekropolii czy \u015bwi\u0105tyni. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie na planie Warszawy Williama Heerleina Lindleya 1 wydanym w 1897 r., wg mapa.um.warszawa.pl.<\/figcaption><\/figure><\/div><\/a><\/div>\n\n\n\n

Miejscem, gdzie funkcjonowa\u0142a nekropolia lutera\u0144ska, by\u0142 praski cmentarz ewangelicki, zlokalizowany na gruntach praskiego Gol\u0119dzinowa, kt\u00f3ry dzi\u015b wchodzi w sk\u0142ad warszawskiej dzielnicy Praga P\u00f3\u0142noc. Gol\u0119dzin\u00f3w to dawna \u015bredniowieczna wie\u015b, wzmiankowana w 1387 r. W XVI w. obejmowa\u0142a obszar 11 ha. Jak podaje Encyklopedia Warszawy<\/em>, w 1764 r. kr\u00f3l Stanis\u0142aw August Poniatowski kupi\u0142 Gol\u0119dzin\u00f3w za 9000 z\u0142 polskich i za\u0142o\u017cy\u0142 tu miasteczko (jurydyk\u0119), zwane Gol\u0119dzinowem Kr\u00f3lewskim. W 1782 r. kr\u00f3l wydzier\u017cawi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 obszaru jurydyki saskiemu in\u017cynierowi wojskowemu p\u0142k. Janowi Krystianowi Lehmannowi (w \u017ar\u00f3d\u0142ach wyst\u0119puj\u0105cemu te\u017c pod nazwiskiem Lechman <\/em>b\u0105d\u017a Leyman<\/em>), kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 na Gol\u0119dzinowie manufaktur\u0119 sukiennicz\u0105 oraz zb\u00f3r ewangelicki. W 1783 r. Stanis\u0142aw August Poniatowski darowa\u0142 niemieckim obywatelom w Gol\u0119dzinowie dwa place z przeznaczeniem m.in. na ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz. Ponadto zosta\u0142a wydana zgoda na za\u0142o\u017cenie przy ko\u015bciele garbarni, z kt\u00f3rej doch\u00f3d mia\u0142 by\u0107 przeznaczony na potrzeby ewangelickiego zboru. Opr\u00f3cz tego radca handlowy Jan Gotfryd Sartorius i p\u0142k Jan Krystian Lehmann przekazali dalsze dwie posesje z dwoma starymi budynkami, w kt\u00f3rych pomie\u015bci\u0107 si\u0119 mia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i mieszkania dla pastora i zakrystiana. Na potrzeby za\u0142o\u017cenia i funkcjonowania ko\u015bcio\u0142a oraz garbarni zaci\u0105gni\u0119to po\u017cyczk\u0119 4600 talar\u00f3w. Z czasem garbarnia zacz\u0119\u0142a przynosi\u0107 doch\u00f3d. Gol\u0119dzin\u00f3w s\u0142yn\u0105\u0142 w\u00f3wczas ze swych garbarni. W 1792 r. by\u0142o ich a\u017c trzyna\u015bcie, a w miasteczku mieszka\u0142o oko\u0142o 1 tys. os\u00f3b. Wed\u0142ug Opisania miasteczka Gol\u0119dzinowa przy mie\u015bcie Pradze sytuowanego <\/em>z 1790 r., przy czterech wytyczonych ulicach \u2212 Zakroczymskiej, Granicznej, Nadwi\u015blanej i najd\u0142u\u017cszej z nich \u2212 Garbarskiej znajdowa\u0142o si\u0119 46 posesji, przy czym na Garbarskiej a\u017c 26. Jan G. Sartorius posiada\u0142 tu trzy drewniane domy, w tym jeden z piekarni\u0105, a dwa kolejne z dzia\u0142aj\u0105cymi przy nich garbarniami, a Jan K. Lehmann by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem pi\u0119ciu posesji z domami, z browarem zwanym kr\u00f3lewskim, zajazdem oraz tzw. domem porz\u0105dnym, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 lutera\u0144ski \u201epredykant\u201d, czyli lutera\u0144ski kaznodzieja. Kres rozwojowi Gol\u0119dzinowa po\u0142o\u017cy\u0142y zniszczenia, jakie dotkn\u0119\u0142y Prag\u0119 4 listopada 1794 r. w wyniku udanego szturmu wojsk rosyjskich gen. Aleksandra Suworowa. Tragiczne i krwawe wydarzenia ko\u0144ca powstania ko\u015bciuszkowskiego zapisa\u0142y si\u0119 w pami\u0119ci potomnych jako \u201erze\u017a Pragi\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142, z pewno\u015bci\u0105 drewniany, zosta\u0142 zniszczony. Gol\u0119dzinowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka zmniejszy\u0142a si\u0119 i zubo\u017ca\u0142a. Mimo zmniejszenia si\u0119 grona ewangelik\u00f3w na Pradze i w okolicach do oko\u0142o 70 rodzin, podj\u0119to starania o odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Kiedy po trzecim rozbiorze Warszawa dosta\u0142a si\u0119 pod panowanie Prus, szukano wsparcia tak\u017ce u kr\u00f3la pruskiego Fryderyka Wilhelma III. \u015awi\u0105tyni\u0119 odbudowano, a na li\u015bcie cz\u0142onk\u00f3w zboru wymieniany jest Jan G. Sartorius, kt\u00f3ry prawdopodobnie by\u0142 w\u00f3wczas prezesem ko\u015bcielnego kolegium. Czas spokoju nie trwa\u0142 d\u0142ugo, gdy\u017c w 1807 r., w momencie utworzenia Ksi\u0119stwa Warszawskiego, odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 rozebrany na polecenie francuskich w\u0142adz wojskowych, a ewangelikom wyp\u0142acono odszkodowanie. Sta\u0142o si\u0119 tak na skutek decyzji o budowie na Pradze twierdzy, pod wzniesienie kt\u00f3rej zacz\u0119to rozbiera\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 dotychczasowej zabudowy. Wtedy to po zachodniej stronie cmentarza wybudowano pod\u0142u\u017cny budynek prochowni, widoczny na mapach z pocz\u0105tku XIX w. Zmniejszy\u0142a si\u0119 jeszcze bardziej liczba ewangelik\u00f3w \u2013 wed\u0142ug wykazu z 1823 r. tutejsza gmina lutera\u0144ska liczy\u0142a ju\u017c tylko 39 os\u00f3b. Doprowadzi\u0142o to w 1828 r. do likwidacji samodzielno\u015bci tutejszej gminy i jej odr\u0119bno\u015bci od zboru warszawskiego. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fragment \u201ePanoramy Warszawy ze szczytu wie\u017cy zamkowej\u201d, 1875, drzeworyt Adolfa Kozarskiego wykonany na podstawie zdj\u0119\u0107 Konrada Brandla z 1873 r. \u2013 po\u0142o\u017cenie cmentarza ewangelickiego na Gol\u0119dzinowie zaznaczono na czerwono (w zbiorach Biblioteki Narodowej), BN POLONA.<\/figcaption><\/figure><\/div><\/a><\/div>\n\n\n\n

W 1859 r. warszawscy luteranie postanowili zatroszczy\u0107 si\u0119 o ostatni\u0105 pami\u0105tk\u0119 po ich praskich wsp\u00f3\u0142braciach, czyli niszczej\u0105cy cmentarz. Jak pisze autor artyku\u0142u z 1859 r., znajduj\u0105cego si\u0119 w zasobach Archiwum Pa\u0144stwowego m.st. Warszawy w tzw. Zbiorach Koroty\u0144skich, warszawska gmina ewangelicka \u201edawno mia\u0142a ten zamiar, ale nie mia\u0142a \u015brodk\u00f3w. W ko\u0144cu plac zosta\u0142 ogrodzony porz\u0105dnie, w \u015brodku cmentarza stan\u0105\u0142 nowy krzy\u017c z wyobra\u017ceniem Pana Jezusa, co wszystko ze 200 rubli kosztowa\u0142o pr\u00f3cz pomocy bezp\u0142atnie udzielonej\u201d<\/em>. 1 listopada 1859 r. o godz. 15.00 w strugach \u201eprzykrego deszczu\u201d<\/em>, ks. Leopold Otto, proboszcz zboru warszawskiego, dokona\u0142 ponownego po\u015bwi\u0119cenia cmentarza. Szersze informacje o dziejach gol\u0119dzinowskich ewangelik\u00f3w zamie\u015bci\u0142a wtedy m.in. \u201eGazeta Warszawska\u201d (nr 148, 1859). Od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX w., dzi\u0119ki doprowadzeniu linii kolejowych i budowie sta\u0142ego mostu przez Wis\u0142\u0119, nast\u0119powa\u0142 coraz intensywniejszy rozw\u00f3j Pragi, kt\u00f3ra pozostawa\u0142a w marazmie od czasu zniszcze\u0144 z prze\u0142omu XVIII i XIX w. Sytuacja ta nie dotyczy\u0142a opustosza\u0142ego Gol\u0119dzinowa, kt\u00f3rego grunty, w tym nale\u017c\u0105ce do luteran\u00f3w, w\u0142adze carskie zacz\u0119\u0142y najpierw przejmowa\u0107 pod budow\u0119 w latach trzydziestych XIX w. Fortu \u015aliwickiego i jego esplanady, a w czwartej \u0107wierci XIX w. zespo\u0142u koszar, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 znaczny obszar dzisiejszych osiedli mieszkaniowych Praga II i Praga III. Sam cmentarz, po\u0142o\u017cony z dala od centrum Pragi, funkcjonowa\u0142 dalej i przyjmowa\u0142 nowe poch\u00f3wki. W latach 1845-1879 pochowano na nim blisko 450 os\u00f3b. Wzrasta\u0142a te\u017c liczba ewangelik\u00f3w na Pradze. Wed\u0142ug spisu ludno\u015bci z 1897 r. mieszka\u0142o tu 1401 protestant\u00f3w, czyli 2,4% ca\u0142ej populacji ludno\u015bci Pragi. W 1879 r. przedstawiciele kolegium zboru warszawskiego na podstawie przeprowadzonej wizji lokalnej sporz\u0105dzili raport o stanie gol\u0119dzinowskiej nekropolii. Wed\u0142ug niego \u201eCmentarz Praski oddalony jest od dw\u00f3ch domk\u00f3w stanowi\u0105cych dawniej rogatki petersburskiej mniej wi\u0119cej o 3 wiorsty; le\u017cy on z prawej strony bitej <\/em>[drogi] do Jab\u0142onny, na ma\u0142ym wzg\u00f3rzu, dotykaj\u0105cym pola, w odleg\u0142o\u015bci od rzeczonej drogi mniej wi\u0119cej 400 krok\u00f3w, prowadz\u0105 do niego wrota podw\u00f3jne ze sztachet drewnianych, obracaj\u0105ce si\u0119 na zawiasach wbitych w grube czworograniaste s\u0142upy. Na jednym z nich dot\u0105d stoi krzy\u017c \u017celazny, 1 \u0142okie\u0107 maj\u0105cy <\/em>[\u2026].\u201d Dowiadujemy si\u0119, \u017ce cmentarz mia\u0142 kszta\u0142t zaro\u015bni\u0119tego m\u0142odymi krzewami niewielkiego prostok\u0105ta, o wymiarach 100 na 40 \u0142okci bie\u017c\u0105cych. Ogrodzenie stanowi\u0142 zwyczajny p\u0142ot, a wok\u00f3\u0142 niego bieg\u0142 zaniedbany r\u00f3w. Na wprost wr\u00f3t cmentarza, w odleg\u0142o\u015bci kilkudziesi\u0119ciu krok\u00f3w, znajdowa\u0142 si\u0119 murowany magazyn wojskowy, czyli wcze\u015bniej wspomniana dawna prochownia z pocz\u0105tku XIX w. To po\u0142o\u017cenie cmentarza na \u00f3wczesnym pustkowiu, z dala od siedzib ludzkich, sprzyja\u0142o jego post\u0119puj\u0105cej dewastacji. Ciekawym opisem stanu nekropolii jest artyku\u0142 zamieszczony w jednej z warszawskich gazet: \u201eKilkaset krok\u00f3w po za parkiem prazkim, nieco na prawo od szosy, wiod\u0105cej ku torowi kolei nadwi\u015bla\u0144skiej, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, jest rzucona gar\u015b\u0107 mogi\u0142. Stary to cmentarzyk ewangelicki, na kt\u00f3rym podobno grzebano zmar\u0142ych z cholery. Znamy go od lat kilku i od lat kilku widzimy \u015blady r\u0119ki wyst\u0119pnej; byli\u015bmy tam niedawno i co zobaczyli\u015bmy, przesz\u0142o wszelakie przypuszczenie. Ogromna p\u0142yta kamienna nad mogi\u0142\u0105 niejakiego Ottona Franka \u2212 zsuni\u0119ta na p\u00f3\u0142, ceg\u0142y z pod niej powyci\u0105gane lub poroz\u0142upywane; na p\u0142ycie le\u017cy krzy\u017c z\u0142amany, przeniesiony z innego miejsca; na \u015brodku cmentarzyska, ogrodzone sztachetami, sta\u0142y trzy krzy\u017ce; po\u0142owy sztachet i dw\u00f3ch krzy\u017c\u00f3w ju\u017c nie masz. Kilka krok\u00f3w dalej widzimy kawa\u0142ki p\u0142yty z piaskowca, reszt\u0119 unie\u015bli z\u0142oczy\u0144cy, a nad tem krzy\u017c, u kt\u00f3rego ramiona wy\u0142amano. W innem miejscu wyrwano drzwiczki \u017celazne z grobu sklepionego, wywleczono ko\u015bci i anio\u0142kowi rze\u017abionemu, stoj\u0105cemu nad grobem, odbito g\u0142ow\u0119 i r\u0119ce; widzieli\u015bmy go jeszcze ca\u0142ym. <\/em>[…] Kilka drzew zr\u0105bano, a inne poobdzierano z kory <\/em>[\u2026]\u201d (\u201eDziennik dla wszystkich i anonsowy\u201d, nr 146, 1885, s. 3). Jak wida\u0107, na cmentarzu istnia\u0142y nawet piaskowcowe grobowce z rze\u017abionymi zdobieniami. Przetrwaniu cmentarza, ostatniej pami\u0105tki po gol\u0119dzinowskich ewangelikach, nie sprzyja\u0142y spory o w\u0142asno\u015b\u0107 grunt\u00f3w. We wspomnianych Zbiorach Koroty\u0144skich znajduj\u0105 si\u0119 dwa listy, jeden z 13 VIII 1859 r., a drugi z 3 IV 1869 r. \u2212 oba wystosowane przez \u00f3wczesnych prezes\u00f3w Kolegium Ko\u015bcielnego Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Warszawie. Wynika z nich, \u017ce w 1859 r. dosz\u0142o do spotkania prezesa kolegium ko\u015bcielnego Edwarda Glassa z \u00f3wczesnym komendantem miasta Warszawy gen. Tuczkiem w sprawie praskich grunt\u00f3w lutera\u0144skich przej\u0119tych przez Rosjan. Genera\u0142 mia\u0142 o\u015bwiadczy\u0107 gotowo\u015b\u0107 wynagrodzenia luteranom za zajmowanie teren\u00f3w by\u0142ego zboru praskiego. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zieleniec przy Zespole Szk\u00f3\u0142 nr 14, kt\u00f3ry pokrywa si\u0119 z obszarem dawnego cmentarza, fot. Micha\u0142 Pilich.<\/figcaption><\/figure><\/div><\/a><\/div>\n\n\n\n

Zapewne wtedy uzgodniono wspomnian\u0105 renowacj\u0119 zaniedbanego cmentarza, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 po\u015bwi\u0119ceniem 1 XI 1859 r. Zgodzono si\u0119 te\u017c na lustracj\u0119 dawnych teren\u00f3w zboru, po\u0142o\u017conych w pobli\u017cu nekropolii. Pomimo uzgodnie\u0144 sprawa grunt\u00f3w pozosta\u0142a jednak nierozwi\u0105zana. Co wi\u0119cej, w\u0142adze carskie chcia\u0142y ostatecznie przej\u0105\u0107 ewangelickie grunta na Pradze \u0142\u0105cznie z cmentarzem. Wyraz temu daje dramatyczny list prezesa Edwarda Bogumi\u0142a Strasburgera z 1869 r. do Wilhelma Kolberga, ewangelika, cz\u0142onka Zarz\u0105du Komunikacji L\u0105dowych i Wodnych w Kr\u00f3lestwie Polskim. Wobec gro\u017aby wyw\u0142aszczenia i konieczno\u015bci zabezpieczenia w\u0142asno\u015bci, prezes prosi Kolberga, jako gorliwego ewangelika, o pomoc w pozyskaniu jak najspieszniej brakuj\u0105cych dowod\u00f3w, potwierdzaj\u0105cych prawa ewangelik\u00f3w do praskich posesji. Jedynym dowodem w\u0142asno\u015bci tych grunt\u00f3w by\u0142 list kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta z 5 VIII 1783 r., darowuj\u0105cy dwa place dla praskich ewangelik\u00f3w pod budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, cmentarza, szko\u0142y i szpitala. Place po\u0142o\u017cone by\u0142y \u201eprzy Szosie Modli\u0144skiej i ul. Starej Gol\u0119dzinowskiej nr 70 lub 71\u201d<\/em>. Jeden plac mia\u0142 wymiary 254 na 88 \u0142okci, a drugi 168 na 46 \u0142okci. Do tego dosz\u0142y dwie posesje podarowane przez Sartoriusa i Lehmanna oraz przylegaj\u0105ca do tych posesji cz\u0119\u015b\u0107 gruntu, zakupiona przez gmin\u0119 ewangelick\u0105, na kt\u00f3rym mia\u0142a stan\u0105\u0107 garbarnia. Poszukiwania dowod\u00f3w nie przynios\u0142y jednak spodziewanego rezultatu. Z informacji ze Zbior\u00f3w Koroty\u0144skich wiemy, \u017ce S\u0105d Okr\u0119gowy w Warszawie 23 marca 1911 r., po d\u0142ugo trwaj\u0105cym procesie, w ramach odszkodowania zas\u0105dzi\u0142 na rzecz zboru od Zarz\u0105du In\u017cynierii Wojskowej 42 778 \u0142okci kwadratowych terenu w zamian za zagarni\u0119cie m.in. cmentarza gol\u0119dzinowskiego w pobli\u017cu rogatek petersburskich, gdzie powsta\u0142 wojskowy m\u0142yn oraz spichlerze. Jak donosi\u0142a prasa, spodziewana by\u0142a apelacja, ale jej ewentualnych rezultat\u00f3w nie znamy. W dotychczasowych opracowaniach dotycz\u0105cych gol\u0119dzinowskich ewangelik\u00f3w dawnego cmentarza nie lokalizowano w przestrzeni dzisiejszej Pragi lub te\u017c lokalizowano go b\u0142\u0119dnie. W artykule Andrzeja So\u0142tana (Ewangelicy prawobrze\u017cnej Warszawy<\/em>, \u201eKronika Warszawy\u201d, nr 1, 2014) po\u0142o\u017cenie cmentarza b\u0142\u0119dnie wskazano na wysoko\u015bci Fortu \u015aliwickiego, a to na skutek przyj\u0119cia, i\u017c wzmiankowane w raporcie z 1879 r. dziewi\u0119tnastowieczne rogatki petersburskie znajdowa\u0142y si\u0119 w miejscu obecnego Ronda Starzy\u0144skiego. Co do zasady tak by\u0142o, ale w okresie po powstaniu listopadowym rogatki te na pewien czas przeniesiono bli\u017cej centrum Pragi i znajdowa\u0142y si\u0119 przy obecnej ul. Jagiello\u0144skiej na wysoko\u015bci ko\u015bcio\u0142a Matki Boskiej Loreta\u0144skiej i ul. Brechta. Wida\u0107 je np. na planach za\u0142\u0105czonych do \u201eTaryffy dom\u00f3w miasta Warszawy i Pragi\u201d <\/em>Hiacynta \u015awi\u0105tkowskiego z 1852 r. Raport m\u00f3wi o \u201edw\u00f3ch domkach stanowi\u0105cych dawniej rogatki petersburskiej\u201d, <\/em>czyli tych w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a, a nie dzisiejszego Ronda Starzy\u0144skiego, a to znaczy, \u017ce cmentarz i zapewne obok niego ko\u015bci\u00f3\u0142 znajdowa\u0142y si\u0119 na terenie dzisiejszych powojennych osiedli mieszkaniowych. Analizuj\u0105c opisy nekropolii oraz mapy dziewi\u0119tnastowiecznej Pragi, mo\u017cna bezspornie okre\u015bli\u0107 lokalizacj\u0119 cmentarza jako dzisiejsze skrzy\u017cowanie ulic Szanajcy i Burdzi\u0144skiego. Nekropoli\u0119 mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 na wy\u017cej wymienionych planach z taryfy H. \u015awi\u0105tkowskiego z 1852 r., czy jeszcze na planie Williama Heerleina Lindleya z 1897 r., ale wtedy wok\u00f3\u0142 niej stoj\u0105 ju\u017c liczne rosyjskie budynki wojskowe, w tym od p\u00f3\u0142nocy bezpo\u015brednio z nim s\u0105siaduj\u0105cy nowy wojskowy m\u0142yn parowy. Dzi\u015b w miejscu cmentarza znajduje si\u0119 przyszkolny zieleniec i mo\u017ce tylko rosn\u0105ca tu wynios\u0142a topola pami\u0119ta jeszcze ostatnie materialne \u015blady po gol\u0119dzinowskich ewangelikach. Czas pomy\u015ble\u0107 o umieszczeniu w tym miejscu cho\u0107by tablicy informacyjnej.<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142 Pilich<\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 pochodzi z numeru 11-12, 2018 \u201eSpotka\u0144 z Zabytkami\u201d<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gdy dzi\u015b podkre\u015bla si\u0119 walory turystyczne warszawskiej Pragi, cz\u0119sto eksponuje si\u0119 w\u0105tki jej wielokulturowego dziedzictwa. Wskazuje si\u0119 miejsca i pami\u0105tki zwi\u0105zane ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 katolick\u0105, \u017cydowsk\u0105 i prawos\u0142awn\u0105. Zazwyczaj jednak nie pami\u0119ta si\u0119 o wiernych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich.<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":2908,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[48,206,54],"tags":[58],"class_list":["post-2910","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-cmentarze","category-praga","category-spotkania-z-zabytkami","tag-artykuly-z-roku-2021"],"yoast_head":"\nCmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie – varsavianista.pl<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie – varsavianista.pl\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Gdy dzi\u015b podkre\u015bla si\u0119 walory turystyczne warszawskiej Pragi, cz\u0119sto eksponuje si\u0119 w\u0105tki jej wielokulturowego dziedzictwa. Wskazuje si\u0119 miejsca i pami\u0105tki zwi\u0105zane ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 katolick\u0105, \u017cydowsk\u0105 i prawos\u0142awn\u0105. Zazwyczaj jednak nie pami\u0119ta si\u0119 o wiernych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"varsavianista.pl\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Varsavianistapl-109778854496274\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-03-27T12:28:38+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-02-05T20:32:03+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/ceng_02.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1890\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1077\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Micha\u0142 Pilich\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Micha\u0142 Pilich\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"9 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Micha\u0142 Pilich\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ce632e27f5fc85eab75c35a96832c46b\"},\"headline\":\"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie\",\"datePublished\":\"2021-03-27T12:28:38+00:00\",\"dateModified\":\"2023-02-05T20:32:03+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/\"},\"wordCount\":2165,\"commentCount\":1,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/ceng_02.jpg\",\"keywords\":[\"artyku\u0142y z roku 2021\"],\"articleSection\":[\"cmentarze\",\"praga\",\"Spotkania z Zabytkami\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/\",\"name\":\"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie – varsavianista.pl\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/ceng_02.jpg\",\"datePublished\":\"2021-03-27T12:28:38+00:00\",\"dateModified\":\"2023-02-05T20:32:03+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/ceng_02.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/ceng_02.jpg\",\"width\":1890,\"height\":1077},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/27\\\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/\",\"name\":\"varsavianista\",\"description\":\"strona varsavianistyczna\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#organization\",\"name\":\"varsavianista\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/varsavianista.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/varsavianista.png\",\"width\":222,\"height\":222,\"caption\":\"varsavianista\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Varsavianistapl-109778854496274\\\/\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ce632e27f5fc85eab75c35a96832c46b\",\"name\":\"Micha\u0142 Pilich\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/85816e004a220dad9ffc9663d00b22ee7e2027a9e240e84e3fa87a579d49c960?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/85816e004a220dad9ffc9663d00b22ee7e2027a9e240e84e3fa87a579d49c960?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/85816e004a220dad9ffc9663d00b22ee7e2027a9e240e84e3fa87a579d49c960?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Micha\u0142 Pilich\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/author\\\/mp\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie – varsavianista.pl","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie – varsavianista.pl","og_description":"Gdy dzi\u015b podkre\u015bla si\u0119 walory turystyczne warszawskiej Pragi, cz\u0119sto eksponuje si\u0119 w\u0105tki jej wielokulturowego dziedzictwa. Wskazuje si\u0119 miejsca i pami\u0105tki zwi\u0105zane ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 katolick\u0105, \u017cydowsk\u0105 i prawos\u0142awn\u0105. Zazwyczaj jednak nie pami\u0119ta si\u0119 o wiernych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich.","og_url":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/","og_site_name":"varsavianista.pl","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Varsavianistapl-109778854496274\/","article_published_time":"2021-03-27T12:28:38+00:00","article_modified_time":"2023-02-05T20:32:03+00:00","og_image":[{"width":1890,"height":1077,"url":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/ceng_02.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Micha\u0142 Pilich","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Micha\u0142 Pilich","Szacowany czas czytania":"9 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/"},"author":{"name":"Micha\u0142 Pilich","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/person\/ce632e27f5fc85eab75c35a96832c46b"},"headline":"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie","datePublished":"2021-03-27T12:28:38+00:00","dateModified":"2023-02-05T20:32:03+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/"},"wordCount":2165,"commentCount":1,"publisher":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/ceng_02.jpg","keywords":["artyku\u0142y z roku 2021"],"articleSection":["cmentarze","praga","Spotkania z Zabytkami"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/","name":"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie – varsavianista.pl","isPartOf":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/ceng_02.jpg","datePublished":"2021-03-27T12:28:38+00:00","dateModified":"2023-02-05T20:32:03+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#primaryimage","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/ceng_02.jpg","contentUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/ceng_02.jpg","width":1890,"height":1077},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2021\/03\/27\/cmentarz-ewangelicki-na-goledzinowie\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/varsavianista.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Cmentarz ewangelicki na Gol\u0119dzinowie"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#website","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/","name":"varsavianista","description":"strona varsavianistyczna","publisher":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/varsavianista.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#organization","name":"varsavianista","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/varsavianista.png","contentUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/varsavianista.png","width":222,"height":222,"caption":"varsavianista"},"image":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Varsavianistapl-109778854496274\/"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/person\/ce632e27f5fc85eab75c35a96832c46b","name":"Micha\u0142 Pilich","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/85816e004a220dad9ffc9663d00b22ee7e2027a9e240e84e3fa87a579d49c960?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/85816e004a220dad9ffc9663d00b22ee7e2027a9e240e84e3fa87a579d49c960?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/85816e004a220dad9ffc9663d00b22ee7e2027a9e240e84e3fa87a579d49c960?s=96&d=mm&r=g","caption":"Micha\u0142 Pilich"},"url":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/author\/mp\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2910","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/12"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2910"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2910\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4506,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2910\/revisions\/4506"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2908"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2910"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2910"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2910"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}