W po\u0142owie lat trzydziestych XX w., jakby na przek\u00f3r ponurej atmosferze politycznej ogarniaj\u0105cej Europ\u0119, coraz wyra\u017aniej wida\u0107 by\u0142o popraw\u0119 sytuacji gospodarczej Polski i stopniowe wychodzenie kraju z gospodarczej zapa\u015bci. Zmiany nast\u0105pi\u0142y zw\u0142aszcza w wielkich miastach, gdzie panowa\u0142 o\u017cywiony ruch budowlany, \u0142atwiejszy dzi\u0119ki nowym, korzystnym dla inwestor\u00f3w przepisom podatkowym. Nigdzie nie przybra\u0142 on takich rozmiar\u00f3w, jak w Warszawie. Nawet w trudnym okresie kryzysu, kiedy zatrudnienie znajdowa\u0142y tu tysi\u0105ce urz\u0119dnik\u00f3w o przyzwoitych \u2013 w ka\u017cdym razie na tle reszty kraju \u2013 zarobkach, Warszawa utrzyma\u0142a wzgl\u0119dnie stabiln\u0105 sytuacj\u0119 ekonomiczn\u0105, a bezrobocie by\u0142o tu du\u017co ni\u017csze ni\u017c na innych obszarach Rzeczypospolitej. Znakiem niezahamowanego rozwoju warszawskiej metropolii w czasie recesji m\u00f3g\u0142 by\u0107 chocia\u017cby, g\u00f3ruj\u0105cy nad miastem ju\u017c od 1934 r., nowoczesny szesnastopi\u0119trowy \u201edrapacz chmur\u201d, zbudowany przy pl. Napoleona (dzi\u015b Powsta\u0144c\u00f3w Warszawy) przez brytyjskie towarzystwo ubezpieczeniowe \u201ePrudential\u201d. <\/p>\n\n\n\n
W\u00f3wczas to krajobraz jeszcze nieco szarego, zaniedbanego miasta pierwszej po\u0142owy lat trzydziestych, gdzie wci\u0105\u017c by\u0142y widoczne minione lata panowania rosyjskiego z tandetnym gubernialnym budownictwem tamtego czasu, o\u017cywia\u0142 ju\u017c intensywny ruch uliczny. Oko\u0142o 3 500 samochod\u00f3w zarejestrowanych w stolicy nadawa\u0142o jej prawdziwie wielkomiejski charakter i wyr\u00f3\u017cnia\u0142o na tle innych polskich miast. W po\u0142owie dekady obok aut pojawi\u0142y si\u0119 tak\u017ce tanie popularne motocykle. Konne wozy dostarczaj\u0105ce towary do sklep\u00f3w zast\u0119powano ci\u0119\u017car\u00f3wkami \u2013 chevroletami, oplami, fiatami, ursusami \u2013 zawsze zadbanymi i czystymi, zdobionymi oryginaln\u0105 grafik\u0105 reklamow\u0105. Co roku organizowano konkurs, w kt\u00f3rym warszawiacy wybierali najefektowniejszy firmowy samoch\u00f3d dostawczy. <\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/wlt_02.jpg\")
W komunikacji publicznej, obok starych tramwaj\u00f3w, pami\u0119taj\u0105cych jeszcze pocz\u0105tki XX w., na trasach z eleganckiego Mokotowa, Ochoty i \u017boliborza kursowa\u0142y nowoczesne, wygodne \u201epulmany\u201d. Ich wn\u0119trza, utrzymane w jasnej, kremowej tonacji, zdobi\u0142y fotografie widok\u00f3w Warszawy, mi\u0119kkie siedziska dla pasa\u017cer\u00f3w wy\u015bcie\u0142ane by\u0142y prawdziw\u0105 sk\u00f3r\u0105, a w drugim wagonie tramwaju, przeznaczonym dla pal\u0105cych, montowano chromowane popielniczki. Linie autobusowe, kt\u00f3re uzupe\u0142nia\u0142y przeci\u0105\u017con\u0105 sie\u0107 tramwajow\u0105, zacz\u0119\u0142y by\u0107 obs\u0142ugiwane przez nowe mercedesy i chevrolety, montowane w warszawskich zak\u0142adach Lilpopa. Modernizowano r\u00f3wnie\u017c nawierzchnie ulic. Kocie \u0142by zast\u0119powano granitow\u0105 b\u0105d\u017a bazaltow\u0105 kostk\u0105, a tak\u017ce asfaltem, pocz\u0105tkowo tylko tym najwy\u017cszej jako\u015bci, importowanym z Trynidadu. Wkr\u00f3tce Warszawa doczeka\u0142a si\u0119 tak\u017ce lepszego o\u015bwietlenia. Instalowano coraz wi\u0119cej latarni elektrycznych. W \u015br\u00f3dmie\u015bciu, wzd\u0142u\u017c trakt\u00f3w handlowych Mazowieckiej i Marsza\u0142kowskiej, na Brackiej, Chmielnej, Szpitalnej i Nowym \u015awiecie, zaskakiwa\u0142a obfito\u015b\u0107 \u015bwietlnych reklam, wielobarwnych, ruchomych neon\u00f3w i jasnych sklepowych witryn. <\/p>\n\n\n
Szybk\u0105 odmian\u0119 wizerunku Warszawy zapowiada\u0142y nowe, wznoszone w stylu modernistycznym budynki. W centrum miasta ostatecznej likwidacji uleg\u0142y pozosta\u0142o\u015bci n\u0119dznej parterowej zabudowy, pochodz\u0105cej jeszcze z XIX w., a jej miejsce szybko zajmowa\u0142y nowoczesne kilkupi\u0119trowe \u201eplomby\u201d, kt\u00f3re zazwyczaj \u2013 jak zaleca\u0142y w\u0142adze Warszawy \u2013 mia\u0142y kamienne trwa\u0142e elewacje. Partery starych kamienic, dot\u0105d zajmowane przez mieszkania, przebudowywano na nowoczesne lokale sklepowe, kawiarnie i restauracje. \u201e\u017byjemy w epoce wielkiej ewolucji w architekturze. Sklep jest tak\u017ce architektur\u0105 i z ni\u0105 razem przechodzi swoj\u0105 przemian\u0119<\/em>\u201d \u2013 przekonywa\u0142 w 1936 r. po\u015bwi\u0119cony sztuce miesi\u0119cznik \u201eArkady\u201d. Wystr\u00f3j sklep\u00f3w projektowali modni w\u00f3wczas architekci i plastycy: Lucjan Korngold, Edward Eber, Jacek Rotmil, Stanis\u0142aw Rottberg, Kazimierz Lichtenstein, Zygmunt St\u0119pi\u0144ski, Jadwiga i Janusz Ostrowscy, Tadeusz Gronowski. Witryny i wn\u0119trza tych nowoczesnych, luksusowych magazyn\u00f3w i lokali gastronomicznych osza\u0142amia\u0142y klient\u00f3w jako\u015bci\u0105 szlachetnych materia\u0142\u00f3w wyko\u0144czeniowych, metali, du\u017cych tafli szk\u0142a, luster, marmur\u00f3w. O\u015bwietlenie, jasne i \u0142agodne, wydobywa\u0142o elegancj\u0119 oszcz\u0119dnych form architektonicznego wystroju i wyposa\u017cenia. \u201eZabytki i osobliwo\u015bci historyczne Warszawy maj\u0105 licznych mi\u0142o\u015bnik\u00f3w, ale \u017caden przeci\u0119tny turysta nie wyjedzie ze stolicy, zanim nie sp\u0119dzi co najmniej paru godzin przed wystawami, cho\u0107by na Marsza\u0142kowskiej i na Nowym \u015awiecie<\/em>\u201d \u2013 mo\u017cna by\u0142o przeczyta\u0107 w Jeste\u015bmy w Warszawie. Przewodniku literackim po stolicy <\/em>wydanym w 1938 r. <\/p>\n\n\n\n Warszawiacy i tury\u015bci, pragn\u0105cy sp\u0119dzi\u0107 wiecz\u00f3r w eleganckim lokalu, coraz cz\u0119\u015bciej zamiast \u201eSimona i Steckiego\u201d, \u201eBristolu\u201d czy \u201eLourse\u2019a\u201d wybierali nowoczesn\u0105 \u201eAdri\u0119\u201d. Ta restauracja i kawiarnia, za\u0142o\u017cona jeszcze w 1929 r. przy ul. Moniuszki, w podziemiach mie\u015bci\u0142a sal\u0119 dancingow\u0105 dla 1500 os\u00f3b, z obrotowym parkietem i dwoma barami; tu po po\u0142udniu i przez ca\u0142\u0105 noc gra\u0142a s\u0142ynna orkiestra Golda i Petersburskiego. <\/p>\n\n\n Elity artystyczne ch\u0119tnie spotyka\u0142y si\u0119 w po\u0142o\u017conej przy Kr\u00f3lewskiej kawiarni Instytutu Propagandy Sztuki czy te\u017c obok w powsta\u0142ej w 1933 r. \u201eSztuce i Modzie\u201d, urz\u0105dzonej wed\u0142ug najnowszych trend\u00f3w wn\u0119trzarskich tkaninami i meblami \u0141adu. W popularnym SiM-ie odbywa\u0142y si\u0119 pokazy najbardziej awangardowych kreacji w Warszawie. <\/p>\n\n\n\n W latach trzydziestych wolne place \u017boliborza, Ochoty, Mokotowa, Ko\u0142a, Grochowa, Saskiej K\u0119py szybko zape\u0142nia\u0142a nowa zabudowa mieszkalna o zr\u00f3\u017cnicowanym standardzie \u2013 od robotniczych blok\u00f3w po luksusowe wille. Wznowiono program budowy eksperymentalnych, zielonych osiedli mieszkaniowych, zapocz\u0105tkowany jeszcze w po\u0142owie lat dwudziestych przez polskich tw\u00f3rc\u00f3w architektury funkcjonalnej: Barbar\u0119 i Stanis\u0142awa Brukalskich, Halin\u0119 i Szymona Syrkus\u00f3w, J\u00f3zefa Szanajc\u0119, Bohdana Lacherta, m\u0142odych projektant\u00f3w wykszta\u0142conych ju\u017c w Drugiej Rzeczypospolitej na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. <\/p>\n\n\n Warszawska Sp\u00f3\u0142dzielnia Mieszkaniowa budowa\u0142a na \u017boliborzu i Rakowcu tanie mieszkania, przeznaczone (w ka\u017cdym razie tak zak\u0142adano) dla robotnik\u00f3w i gorzej uposa\u017conej inteligencji. <\/p>\n\n\n\n Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 nowych budynk\u00f3w mieszkalnych by\u0142a ziele\u0144, kt\u00f3ra ju\u017c wkr\u00f3tce po ich uko\u0144czeniu pojawia\u0142a si\u0119 na elewacjach. W\u0142adze miasta (i osobi\u015bcie prezydent Stefan Starzy\u0144ski) mocno wspiera\u0142y i zaleca\u0142y sadzenie winoro\u015bli i bluszczu zar\u00f3wno przy starych, jak i nowych kamienicach. Na \u015bwie\u017co otynkowanych \u015bcianach specjalnie mocowano lekkie, drewniane kratownice. W drugiej po\u0142owie lat trzydziestych m\u00f3wi\u0142o si\u0119 ju\u017c o \u201ezielonej Warszawie\u201d, rozw\u00f3j miejskiej ro\u015blinno\u015bci by\u0142 widoczny go\u0142ym okiem. Zak\u0142adano liczne skwery i klomby, porz\u0105dkowano stare parki i wytyczano nowe. Wzd\u0142u\u017c ulic sadzono drzewa. Reprezentacyjnego ogrodu oddzielaj\u0105cego budowl\u0119 od Wis\u0142y doczeka\u0142 si\u0119 wreszcie Zamek Kr\u00f3lewski. <\/p>\n\n\n\n Do wi\u0119kszo\u015bci warszawskich dom\u00f3w doprowadzono wod\u0119, kanalizacj\u0119, gaz i elektryczno\u015b\u0107, a mieszkania o przeci\u0119tnym standardzie mia\u0142y ju\u017c zwykle centralne ogrzewanie i \u0142azienki. Luksusowa kamienica czynszowa sta\u0142a si\u0119 doskona\u0142\u0105 lokat\u0105 kapita\u0142u i \u017ar\u00f3d\u0142em niez\u0142ych dochod\u00f3w. Du\u017cy zysk zapewnia\u0142y inwestorom tzw. apartment house<\/em>, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z ma\u0142ych, ale za to komfortowo wyko\u0144czonych i wyposa\u017conych mieszka\u0144. <\/p>\n\n\n Pierwszy budynek tego typu powsta\u0142 w 1935 r. przy dzisiejszej ul. Nowowiejskiej wed\u0142ug projektu Juliusza \u017b\u00f3rawskiego. W ko\u0144cu lat trzydziestych przy elitarnej Alei Przyjaci\u00f3\u0142, na ty\u0142ach pa\u0142acyku Soba\u0144skich powsta\u0142o kilka luksusowych dom\u00f3w z komfortowymi mieszkaniami, wyposa\u017conymi w centralnie sterowane lod\u00f3wki, windy dowo\u017c\u0105ce lokator\u00f3w wprost do mieszka\u0144 i absolutn\u0105 nowo\u015b\u0107 tamtych czas\u00f3w \u2013 domofony. Jeden z tych dom\u00f3w, dzie\u0142o architekt\u00f3w Jerzego Gelbarda i Romana Sigalina \u2212 projektant\u00f3w wspomnianej ju\u017c \u201eAdrii\u201d, nale\u017ca\u0142 do dyrektora pot\u0119\u017cnej firmy \u201eSi\u0142a i \u015awiat\u0142o\u201d Janusza Regulskiego oraz jego \u017cony Haliny (oboje byli znan\u0105 par\u0105 \u015bwietnych automobilist\u00f3w). Reprezentacyjny hall wej\u015bciowy ja\u015bnia\u0142 bia\u0142ym alabastrem, parapety okienne wykonano z marmuru karraryjskiego, w kuchniach zainstalowano \u201eautomatyczne ch\u0142odnie bezmotorowe\u201d firmy Elektrolux. <\/p>\n\n\n W latach trzydziestych niecierpliwie oczekiwano na modernizacj\u0119 warszawskiego w\u0119z\u0142a kolejowego. W 1933 r. otwarto nareszcie lini\u0119 \u015brednicow\u0105 z tunelem pod Alejami Jerozolimskimi i nowym mostem kolejowym w s\u0105siedztwie Mostu Poniatowskiego. W 1936 r. now\u0105 tras\u0105 pojecha\u0142y elektryczne poci\u0105gi podmiejskie do Otwocka. Decyzj\u0119 o budowie Dworca G\u0142\u00f3wnego podj\u0119to znacznie wcze\u015bniej, ju\u017c w pierwszych latach niepodleg\u0142o\u015bci, jednak wyburzany stopniowo od 1921 r. Dworzec Wiede\u0144ski pocz\u0105tkowo zast\u0105piony zosta\u0142 jedynie drewnianym, tymczasowym barakiem. Nowy, monumentalny gmach dworca, z charakterystyczn\u0105 wysok\u0105 bry\u0142\u0105 g\u0142\u00f3wnej hali o konstrukcji \u017celbetowej, zaprojektowali w duchu funkcjonalizmu Czes\u0142aw Przybylski i Andrzej Pszenicki. Wn\u0119trza mia\u0142y zdobi\u0107 liczne dekoracje o patriotycznej symbolice, w tym p\u0142askorze\u017aby, m.in. autorstwa Feliksa Szcz\u0119snego-Kowarskiego, utrzymane w stylu art d\u00e9co. Budynek zacz\u0119to wznosi\u0107 w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie skrzy\u017cowania Alei Jerozolimskich z Marsza\u0142kowsk\u0105 w 1932 r., ale prace przeci\u0105ga\u0142y si\u0119 i w drugiej po\u0142owie lat trzydziestych przekazano do u\u017cytku tylko cz\u0119\u015b\u0107 inwestycji z peronami przy torach linii \u015brednicowej. Na domiar z\u0142ego, w czerwcu 1939 r. na budowie wybuch\u0142 gro\u017any po\u017car, kt\u00f3ry doszcz\u0119tnie strawi\u0142 reprezentacyjn\u0105 hal\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 dworca, ju\u017c prawie gotow\u0105 do oddania podr\u00f3\u017cnym. Zaledwie kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, we wrze\u015bniu dalszych zniszcze\u0144 dokona\u0142o Luftwaffe… <\/p>\n\n\n\n Rozw\u00f3j lotnictwa komunikacyjnego w Europie lat trzydziestych zmusi\u0142 w\u0142adze Warszawy do rezygnacji z Lotniska Mokotowskiego \u2013 bardzo ju\u017c w\u00f3wczas przestarza\u0142ego, a w dodatku po\u0142o\u017conego na obszarze rozbudowuj\u0105cego si\u0119 miasta. <\/p>\n\n\n Cho\u0107 plany likwidacji starego lotniska zacz\u0119to kre\u015bli\u0107 ju\u017c znacznie wcze\u015bniej, w latach 1918-1926 (!), to nowy port lotniczy z niewielkim, ale nowoczesnym terminalem pasa\u017cerskim otwarto na Ok\u0119ciu dopiero w 1934 r. Lotnisko dysponowa\u0142o ju\u017c wprawdzie betonow\u0105 p\u0142yt\u0105 postojow\u0105 dla samolot\u00f3w, ale maszyny startowa\u0142y jeszcze z tradycyjnego trawiastego pola wzlot\u00f3w. Cztery lata p\u00f3\u017aniej na trasie Los Angeles \u2013 Buenos Aires \u2013 Warszawa Ok\u0119cie odby\u0142 si\u0119 pr\u00f3bny lot przed uruchomieniem regularnej linii transatlantyckiej, planowanym na 1940 r. <\/p>\n\n\n\n Na nowe lotnisko prowadzi\u0142a od ul. Wawelskiej szeroka arteria obsadzona lipami \u2013 ul. \u017bwirki i Wigury, nazwana tak na cze\u015b\u0107 dw\u00f3ch wybitnych lotnik\u00f3w, Franciszka \u017bwirki i Stanis\u0142awa Wigury, kt\u00f3rzy zgin\u0119li dwa lata wcze\u015bniej w katastrofie sportowej awionetki. W 1935 r., po \u015bmierci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego to w\u0142a\u015bnie na opuszczonych przez lotnictwo Polach Mokotowskich odby\u0142y si\u0119 uroczysto\u015bci \u017ca\u0142obne i wielka defilada. Wkr\u00f3tce tereny po starym lotnisku przeznaczono pod budow\u0119 reprezentacyjnej dzielnicy rz\u0105dowej. Jej osi\u0105 mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 aleja imienia marsza\u0142ka, z monumentalnymi gmachami ministerstw i ambasadami, biegn\u0105ca z zachodu na wsch\u00f3d a\u017c do pl. Na Rozdro\u017cu, gdzie zaplanowano pomnik J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Od strony zachodniej alej\u0119 zamyka\u0107 mia\u0142a \u015awi\u0105tynia Opatrzno\u015bci Bo\u017cej wed\u0142ug projektu Bohdana Pniewskiego. W 1939 r. na terenach planowanej inwestycji wznoszono ju\u017c niekt\u00f3re gmachy. Przy pl. Unii Lubelskiej, w miejscu gdzie w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych stan\u0105\u0142 \u201eSupersam\u201d, ros\u0142a sylwetka nowego drapacza chmur z siedzib\u0105 radia i telewizji. Realizacj\u0119 za\u0142o\u017cenia, kt\u00f3re Stefan Starzy\u0144ski nazywa\u0142 \u201eotwart\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 narodu\u201d, przerwa\u0142a wojna. <\/p>\n\n\n Trudno dzi\u015b \u017ca\u0142owa\u0107, \u017ce planowana dzielnica nie powsta\u0142a. W ostatnich latach przed wybuchem drugiej wojny \u015bwiatowej znakomity dot\u0105d warszawski modernizm coraz wyra\u017aniej nabiera\u0142 cech symboliczno-propagandowych, a styl architektury gmach\u00f3w rz\u0105dowych \u2013 podobnie jak w hitlerowskich Niemczech \u2013 mia\u0142 odzwierciedla\u0107 si\u0142\u0119 i mocarstwowe aspiracje w\u0142adzy. <\/p>\n\n\n\n Znacznie p\u00f3\u017aniej ni\u017c lotnictwu \u2013 po blisko 100 latach funkcjonowania toru \u2013 Pole Mokotowskie przesta\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 tak\u017ce wy\u015bcigom konnym. W czerwcu 1939 r., niespe\u0142na trzy miesi\u0105ce przed wybuchem wojny, nast\u0105pi\u0142o uroczyste otwarcie i odby\u0142y si\u0119 pierwsze gonitwy na Torze Wy\u015bcig\u00f3w Konnych na S\u0142u\u017cewcu. <\/p>\n\n\n Autorem projektu wykorzystuj\u0105cego nowatorskie rozwi\u0105zania techniczne by\u0142 Zygmunt Plater-Zyberk. Zajmuj\u0105ce olbrzymi teren za\u0142o\u017cenie architektoniczno- -przestrzenne zrealizowano z wielkim rozmachem. S\u0142u\u017cewiecki tor wy\u015bcigowy z trzema trybunami dla widz\u00f3w, stajniami, budynkami gospodarczymi i mieszkalnymi nale\u017ca\u0142 do najnowocze\u015bniejszych w Europie. <\/p>\n\n\n\n Reprezentacyjne gmachy publiczne, wille i apartamenty \u015bwiadczy\u0142y o rosn\u0105cych dochodach i aspiracjach ich w\u0142a\u015bcicieli i inwestor\u00f3w, by\u0142y r\u00f3wnie\u017c jednym z sygna\u0142\u00f3w wzmacniania si\u0119 rodzimego kapita\u0142u i coraz korzystniejszej koniunktury gospodarczej. W pa\u017adzierniku 1938 r. w nowym gmachu warszawskiego Muzeum Narodowego otwarto wystaw\u0119 \u201eWarszawa wczoraj, dzi\u015b i jutro\u201d. Gigantyczna ekspozycja ukazywa\u0142a drog\u0119, kt\u00f3r\u0105 przesz\u0142a stolica Rzeczypospolitej w ci\u0105gu ostatnich lat. Na setkach zdj\u0119\u0107, plan\u00f3w, makiet, prezentowano kierunki rozwoju miasta, projekty rozbudowy przemys\u0142u, sieci komunikacyjnej, nowe inwestycje przewidziane na lata 1940, 1945, 1950… <\/p>\n\n\n\n Wojna pokrzy\u017cowa\u0142a te plany, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 modernistycznych kamienic i willi Mokotowa, \u017boliborza, Saskiej K\u0119py szcz\u0119\u015bliwie przetrwa\u0142a kampani\u0119 wrze\u015bniow\u0105 i funkcjonowa\u0142a przez okres okupacji, a nawet powstania warszawskiego.<\/p>\n\n\n