![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/20211101_133139-729x1024.jpg\")
Nadal trwaj\u0105 w tym miejscu pozosta\u0142o\u015bci dawnej przedmiejskiej zabudowy, przy czym niekt\u00f3re z tych dom\u00f3w s\u0105 ju\u017c w ruinie. Do cenniejszych obiekt\u00f3w nale\u017cy cz\u0119\u015bciowo zachowany stary bruk na ulicy Rogowskiej, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Nieliczni przechodnie, kt\u00f3rzy dotr\u0105 na sam skraj tej cz\u0119\u015bci dzielnicy, pod mur cmentarza Br\u00f3dnowskiego, dostrzeg\u0105 na terenie zaro\u015bni\u0119tej posesji ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 wzd\u0142u\u017c muru nekropolii u zbiegu ulic Rzeszowskiej i Obwodowej liczne, porozrzucane w nie\u0142adzie kawa\u0142ki granitowych lub piaskowcowych blok\u00f3w, niekt\u00f3re o sporych rozmiarach. Przy samej ulicy le\u017cy ogromny g\u0142az narzutowy pokryty graffiti.<\/p>\n\n\n\n
Po\u015br\u00f3d po cz\u0119\u015bci obrobionych kamieniarsko kamiennych blok\u00f3w uwa\u017cne oko dostrze\u017ce te, kt\u00f3re pokryte s\u0105 inskrypcjami, w znakomitej wi\u0119kszo\u015bci wykonanymi w j\u0119zyku niemieckim charakterystyczn\u0105 dla niego czcionk\u0105 \u2013 fraktur\u0105. Tylko na dw\u00f3ch spo\u015br\u00f3d kilkunastu znajduj\u0105 si\u0119 napisy polskie. To pozosta\u0142o\u015bci zdekompletowanych nagrobk\u00f3w. W jaki spos\u00f3b mog\u0142y tu trafi\u0107?<\/p>\n\n\n\n
Blisko\u015b\u0107 obu nekropolii powodowa\u0142a, \u017ce w tej cz\u0119\u015bci miasta \u2013 szczeg\u00f3lnie w rejonie ulicy \u015bw. Wincentego \u2013 ulokowa\u0142y si\u0119 ju\u017c przed wiekiem liczne zak\u0142ady kamieniarskie. W okresie powojennym w ca\u0142ej Polsce opuszczone cmentarze stawa\u0142y si\u0119 niejednokrotnie darmowym \u201erezerwuarem\u201d kamienia. Proceder ten dotkn\u0105\u0142 przede wszystkim nekropolie \u017cydowskie i niemieckie, jako \u017ce zabrak\u0142o ich opiekun\u00f3w. Zamkni\u0119te cmentarze niszcza\u0142y, nierzadko skazywane na zag\u0142ad\u0119 celowo, poprzez ca\u0142kowit\u0105 likwidacj\u0119, zamieniane w parki, skwery lub pozostawiane w\u0142asnemu losowi. Tak dzia\u0142o si\u0119 z poniemieckimi cmentarzami na tzw. ziemiach zachodnich, ale te\u017c z nekropoliami na obszarze przedwojennej Polski, gdzie po niemieckich, najcz\u0119\u015bciej XIX-wiecznych kolonistach zosta\u0142y tylko niewielkie nekropolie. Podobnie by\u0142o z \u017cydowskimi kirkutami.<\/p>\n\n\n\n
Przyk\u0142ad\u00f3w nie trzeba daleko szuka\u0107. Pobliski cmentarz \u017cydowski, cz\u0119\u015bciowo zdewastowany podczas niemieckiej okupacji, w 1960 r. oficjalnie zamkni\u0119to (ostatni poch\u00f3wek mia\u0142 tu miejsce w 1947 r.), a nagrobki powyrywano i zebrano w pryzmy. Teren zalesiono, pr\u00f3buj\u0105c uczyni\u0107 z cmentarza park. W rzeczywisto\u015bci sta\u0142 si\u0119 on miejscem schadzek i alkoholowych libacji. Piaskowcowe macewy nierzadko wywo\u017cono, z my\u015bl\u0105 o ich wykorzystaniu w charakterze materia\u0142u budowlanego. Przypomnijmy, \u017ce w ci\u0105gu ostatnich kilkunastu lat kilkakrotnie odnajdywano po\u0142amane fragmenty macew, pochodz\u0105ce najprawdopodobniej z po\u0142o\u017conego w\u0142a\u015bnie na praskim brzegu Wis\u0142y cmentarza \u017cydowskiego. W czasach PRL-u u\u017cyto ich do wykonania m.in. pergoli w dzisiejszym parku im. Jana Szypowskiego \u201eLe\u015bnika\u201d na Grochowie, kraw\u0119\u017cnik\u00f3w w warszawskim ZOO czy w kwaterze \u017co\u0142nierzy radzieckich na cmentarzu Br\u00f3dnowskim. Dzi\u015b dawny cmentarz \u017cydowski, ogrodzony i otoczony opiek\u0105, udost\u0119pniany jest do zwiedzania, a o jego historii, si\u0119gaj\u0105cej pierwszej po\u0142owy XVIII w., mo\u017cna si\u0119 dowiedzie\u0107 z ekspozycji zorganizowanej w pawilonie obok monumentalnej bramy wej\u015bciowej.<\/p>\n\n\n\n
Pod murem cmentarnym przy ulicy Rzeszowskiej nie ma macew. Dominuj\u0105 porozrzucane nagrobki z niemieckimi inskrypcjami. Jak mo\u017cemy odczyta\u0107, upami\u0119tniaj\u0105 one zmar\u0142ych w okresie mi\u0119dzywojennym lub w czasach ostatniej wojny. Nie wiemy, sk\u0105d pochodz\u0105 i kiedy zosta\u0142y tu przywiezione, aby w czyim\u015b zamiarze zosta\u0107 wykorzystanymi ponownie. Na cmentarzu br\u00f3dnowskim sam przed ponad 20 laty widzia\u0142em powojenny nagrobek, kt\u00f3ry na odwrocie jednej z p\u0142yt mia\u0142 doskonale czyteln\u0105 niemieck\u0105 inskrypcj\u0119, kt\u00f3rej nikt nawet nie pr\u00f3bowa\u0142 usun\u0105\u0107. Stare nagrobki wykorzystywano te\u017c jako destrukt \u2013 np. przed 10 laty prasa donosi\u0142a o odnalezieniu w gruzie wzmacniaj\u0105cym nadwi\u015bla\u0144ski brzeg w \u0141omiankach fragmenty po\u0142amanych poniemieckich nagrobk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Trudno dzi\u015b oszacowa\u0107 skal\u0119 tego procederu, kt\u00f3ry trwa\u0142 dekadami.<\/p>\n\n\n\n
Warto przypomnie\u0107, \u017ce cho\u0107by na terenie dzisiejszej Bia\u0142o\u0142\u0119ki znajduj\u0105 si\u0119 \u015blady dawnych cmentarzy ewangelickich, na kt\u00f3rych chowani byli koloni\u015bci pochodzenia niemieckiego. Przybyli oni na tereny dzisiejszej Bia\u0142o\u0142\u0119ki zapewne w XIX w. Najwi\u0119kszy spo\u015br\u00f3d tych cmentarzy po\u0142o\u017cony jest na obszarze bia\u0142o\u0142\u0119ckich Brzezin, u zbiegu ulic Kamykowej i Krzemiennej. Ca\u0142o\u015b\u0107 porastaj\u0105 dzi\u015b g\u0119ste krzewy. Tylko cz\u0119\u015b\u0107 z zachowanych nagrobk\u00f3w w 2012 r. przeniesiono na inn\u0105 nekropoli\u0119, usytuowan\u0105 u zbiegu ulic Ma\u0144kowskiej i Ruskowy Br\u00f3d. Z uszkodzonych grobowc\u00f3w spo\u0142ecznicy utworzyli tu lapidarium. Tym samym powsta\u0142o miejsce pami\u0119ci o dawnych osadnikach. Najmniejsz\u0105 z bia\u0142o\u0142\u0119ckich poewangelickich nekropolii jest cmentarzyk po\u0142o\u017cony nieopodal wi\u015blanego brzegu przy K\u0119pie Tarchomi\u0144skiej 6, dzi\u015b wci\u015bni\u0119ty w now\u0105 zabudow\u0119 jednorodzinn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy przyjrzymy si\u0119 podwarszawskim okolicom Bia\u0142o\u0142\u0119ki, oka\u017ce si\u0119, \u017ce podobnych \u015bwiadk\u00f3w historii, w postaci zapomnianych ewangelickich cmentarzy, odnajdziemy kilka, np. w Pustelniku, Aleksandrowie czy w Micha\u0142owie-Grabinie. Ostatni z wymienionych jest najlepiej zachowanym i zadbanym cmentarzem \u2013 dzi\u0119ki lokalnym spo\u0142ecznikom.<\/p>\n\n\n\n
Przyby\u0142ych w te okolice kolonist\u00f3w nale\u017cy przypisa\u0107 do tzw. osadnictwa olenderskiego. Osadnictwo to na ziemiach polskich, w tym pierwotnie na \u017bu\u0142awach, wyst\u0119powa\u0142o od XVI w. Olendrzy przybywali z Niderland\u00f3w, niejednokrotnie uciekaj\u0105c przed religijnymi prze\u015bladowaniami. Szacuje si\u0119, \u017ce do ko\u0144ca XIX w. wzd\u0142u\u017c Wis\u0142y powsta\u0142o ok. 1,5 tys. osad olenderskich.<\/p>\n\n\n\n
Na Mazowsze pierwsi osadnicy z Niderland\u00f3w dotarli w XVII w., w tym w 1628 r. na Sask\u0105 K\u0119p\u0119 \u2013 jako zaprawieni w gospodarowaniu na trudnych, zalewowych terenach. W drugiej po\u0142owie XVIII w. i \u2013 szczeg\u00f3lnie w XIX w. \u2013 nast\u0105pi\u0142a kolejna fala osadnicza. Koloni\u015bci przybywali w\u00f3wczas z terenu Niemiec.<\/p>\n\n\n\n
Destrukty porzucone na Targ\u00f3wku raczej nie pochodz\u0105 z bia\u0142o\u0142\u0119ckich czy okolicznych cmentarzy kolonist\u00f3w, jako \u017ce zachowane do dzi\u015b na nich nagrobki s\u0105 znacznie skromniejsze, nic nie wskazuje, by mog\u0142y tam wyst\u0119powa\u0107 kiedy\u015b nagrobki z granitu. Miejsce pochodzenia potrzaskanych fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w b\u0119dzie raczej trudne do ustalenia.<\/p>\n\n\n\n
Fakt istnienia niemieckich nagrobk\u00f3w pod murem cmentarza Br\u00f3dnowskiego nie jest zupe\u0142nie nieznany. Kwerenda internetowa pokaza\u0142a, \u017ce lokalne media raz na kilka lat \u201eodkrywaj\u0105\u201d temat, po czym zn\u00f3w zapada cisza. Co ciekawe, relikty nagrobk\u00f3w kto\u015b kiedy\u015b katalogowa\u0142 \u2013 na niekt\u00f3rych z nich wida\u0107 ponaklejane, mocno ju\u017c zniszczone karteczki z numerami.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce warto destrukty nagrobk\u00f3w ostatecznie otoczy\u0107 opiek\u0105 i zabezpieczy\u0107 \u2013 tak jak to zrobiono w przypadku lapidarium na Ruskowym Brodzie \u2013 tym bardziej \u017ce, jak wynika z ortofotomapy Warszawy, nieruchomo\u015bci, na kt\u00f3rych znajduj\u0105 si\u0119 nagrobki, s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 Miasta Sto\u0142ecznego Warszawy. A ich stan chluby miastu obecnie z pewno\u015bci\u0105 nie przynosi.<\/p>\n\n\n\n Fragment warszawskiego Targ\u00f3wka po\u0142o\u017cony w \u201etr\u00f3jk\u0105cie\u201d mi\u0119dzy terenami cmentarzy Br\u00f3dnowskiego i cmentarza \u017cydowskiego na Br\u00f3dnie oraz ograniczony od wschodu ulic\u0105 \u015bw. Wincentego po\u0142o\u017cony jest nieco na uboczu dzielnicy.<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":5372,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[48],"tags":[58],"class_list":["post-5381","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-cmentarze","tag-artykuly-z-roku-2021"],"yoast_head":"\n<\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a>