Poznawa\u0107 histori\u0119 Warszawy mo\u017cna, i zazwyczaj tak si\u0119 robi, poprzez lektur\u0119 mniej lub bardziej przekrojowych publikacji dotycz\u0105cych konkretnej tematyki. W przypadkach takich serwuje si\u0119 nam sporo r\u00f3\u017cnych informacji \u201eza po\u015brednictwem\u201d autora opracowania, kt\u00f3ry wcze\u015bniej dokona\u0142 wyboru, analizy, oceny, syntezy danego materia\u0142u i nierzadko wysnu\u0142 w\u0142asne wnioski. Tak podana wiedza nosi zawsze \u015blad interpretacji pisz\u0105cego. W niniejszym tek\u015bcie postaramy si\u0119 nieco zmodyfikowa\u0107 t\u0119 prawid\u0142owo\u015b\u0107. Najpierw przedstawimy oryginalny tekst, ze wszystkimi jego mankamentami stylistycznymi czy gramatycznymi, tak aby Czytelnik sam m\u00f3g\u0142 obcowa\u0107 z materia\u0142em \u017ar\u00f3d\u0142owym. Nast\u0119pnie zamkniemy ca\u0142o\u015b\u0107 komentarzem \u201eodautorskim\u201d, z kt\u00f3rym Czytelnik mo\u017ce, ale nie musi si\u0119 w pe\u0142ni zgadza\u0107.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Prezentujemy zatem poni\u017cej oryginalny tekst z 1895 r. Tekstem wyt\u0142uszczonym przytoczone zosta\u0142y uwagi poczynione w czasie p\u00f3\u017aniejszym przez kogo\u015b, kto dostrzeg\u0142 warto\u015b\u0107 historyczn\u0105 prezentowanego tu dokumentu. Niestety, nie wszystkie s\u0142owa zosta\u0142y czytelnie zapisane<\/p>\n\n\n\n [cz\u0119\u015b\u0107 dotycz\u0105c\u0105 spraw osobistych nieco rozja\u015bnili\u015bmy].<\/p>\n\n\n\n List Antoniny Geles\u00f3wnej (?), c\u00f3rki Bratanicy Emila Serkowskiego z Podg\u00f3rza, a pisany do mani Maryjewskiej wnuczki Emila (\u2026zem\u2026ej M\u2026owej) w Podg\u00f3rzu. Jan Serkowski obchodzi\u0142 jubileusz sko\u0144czonych lat 60-u swego wieku<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Warszawa dnia 17\/4 95<\/em><\/p>\n\n\n\n Kochana Maniu!<\/em><\/p>\n\n\n\n Na wst\u0119pie wybacz, \u017ce pisze do Ciebie na firmowym papierze, lecz mi zabrak\u0142o na razie innego, a nie chc\u0119 ju\u017c odk\u0142ada\u0107, kiedy dzisiaj ju\u017c przysz\u0142o natchnienie, bo nie wiem kiedy znowu napisa\u0142abym, a i tak nasza korespondencya jest do\u015b\u0107 rzadka. Mia\u0142am zamiar powinszowa\u0107 Ci weso\u0142ego Alleluja, ale ca\u0142y tydzie\u0144 przed\u015bwi\u0105teczny z\u0119by mnie bola\u0142y i nie mia\u0142am ochoty do niczego. I w \u015bwi\u0119ta nie by\u0142am zdrowa, w pierwsze \u015bwi\u0119to i g\u0142owa mnie bola\u0142a, i z\u0119by, tak \u017ce zamiast bawi\u0107 go\u015bci, kt\u00f3rzy u nasz byli musia\u0142am si\u0119 po\u0142o\u017cy\u0107. <\/em><\/p>\n\n\n\n Lecz prawda, ja nie opisa\u0142am Ci jeszcze obchodu jubileuszowego, i wy nic o nim nie wiecie, a odby\u0142 si\u0119 rzeczywi\u015bcie wspaniale; opisz\u0119 Ci w szczeg\u00f3le: O godzinie 9.tej rano odby\u0142o si\u0119 najprz\u00f3d nabo\u017ce\u0144stwo w ko\u015bciele parafialnym, na kt\u00f3re z\u0142o\u017cyli si\u0119 czeladnicy fabryczni, i na kt\u00f3rym \u015bpiewali r\u00f3wnie\u017c robotnicy; nast\u0119pnie zebrali si\u0119 wszyscy o godzi. 11.tej w ogromnych dw\u00f3ch warsztatach wyprz\u0105tni\u0119tych na ten dzie\u0144, i przybranych zieleni\u0105 i zgromadzili si\u0119 tam wszyscy robotnicy, administracya i sklepowe, ca\u0142a rodzina, i spora garstka os\u00f3b znajomych, a \u017cyczliwych. Gdy ju\u017c wszyscy si\u0119 ugrupowali, dwie robotnice naj\u0142adniejsza, (a jest jedna rzeczywi\u015bcie \u015bliczna dziewczyna), i najstarsza, wprowadzi\u0142y Wuja pod r\u0119ce, i umie\u015bci\u0142y na przeznaczonem krze\u015ble, i z pierwsz\u0105 mow\u0105 wyst\u0105pi\u0142 p. Kuner; m\u00f3wi\u0142 d\u0142ugo i bardzo \u0142adnie, w imieniu wszystkich pracownik\u00f3w, poczem wr\u0119czyli Wujowi album z fotografiami rodziny, administracyi, wszystkich robotnik\u00f3w w og\u00f3lnej grupie, sklep\u00f3w, i wszystkich warsztat\u00f3w; a sam album to prawdziwe arcydzie\u0142o. Ok\u0142adka jest z zielonego pluszu, a na zwierzchniej stronie z srebra wyko\u0144czone god\u0142a pracy i wytrwa\u0142o\u015bci, a naoko\u0142o winieta z narz\u0119dzi do pracy. Lecz jak to wszystko wyko\u0144czone, to satysfakcya patrze\u0107, a wszystko robili w fabryce robotnicy; jesieni\u0105 b\u0119dzie tu wystawa, maj\u0105 zamiar album ten pomie\u015bci\u0107, bo rzeczywi\u015bcie wart tego. Nast\u0119pnie wszystkie wnuki, a jest ich siedmioro, wr\u0119czyli ogromny kosz kwiat\u00f3w, przy kt\u00f3rym by\u0142o 7 wst\u0105\u017cek z imionami wszystkich wnucz\u0105t. Potem mia\u0142 mow\u0119 jeden z majstr\u00f3w, a po nim ta naj\u0142adniejsza z dziewcz\u0105t fabrycznych wypowiedzia\u0142a wierszyk okoliczno\u015bciowy, umy\u015blnie u\u0142o\u017cony, i wr\u0119czy\u0142y ogromny bukiet z \u015bwie\u017cych kwiat\u00f3w, u\u0142o\u017cony na kole od maszyny. A prawda jeszcze na samym pocz\u0105tku przy wej\u015bciu Wuja od\u015bpiewali cyzlerzy modlitw\u0119, jak r\u00f3wnie\u017c i na zako\u0144czenie. A opr\u00f3cz tego dosta\u0142 Wuj jeszcze sw\u00f3j portret du\u017cych rozmiar\u00f3w, w d\u0119bowej ramie, przybrany \u015bwie\u017cemi kwiatami. Gdy ju\u017c te wszystkie uroczysto\u015bci si\u0119 sko\u0144czy\u0142y, przeszli wszyscy (a to przesz\u0142o 300 os\u00f3b), na pierwsze pi\u0119tro, gdzie w wozowni ustawione by\u0142y sto\u0142y i podejmowani byli wszyscy go\u015bcinnie. Przy tem by\u0142o mas\u0119 toast\u00f3w, nadchodzi\u0142y wci\u0105\u017c telegramy, robotnicy \u015bpiewali bardzo \u0142adne kawa\u0142ki na g\u0142osy, no i flirt kwitn\u0105\u0142<\/u>, \u017carty, ha\u0142as by\u0142, gwar, a\u017c do godziny 3 czy 4tej. Gdy si\u0119 ju\u017c wszyscy porozchodzili, jeszcze k\u00f3\u0142ko bli\u017cej znajomych nam os\u00f3b przesz\u0142o do nas do mieszkania, i bawili do godziny si\u00f3dmej wieczorem. Oto masz opis ca\u0142ej ceremonii, kt\u00f3ra si\u0119 odby\u0142a bez najmniejszego zak\u0142\u00f3cenia, bez najmniejszej dysharmonii —-<\/em><\/p>\n\n\n\n No ale jak\u017ce\u017c tam z Twoim zdrowiem? spodziewam si\u0119 \u017ce musia\u0142a\u015b ju\u017c przeby\u0107 t\u0119 szkaradn\u0105 influenz\u0119, na kt\u00f3r\u0105 i tutaj wszyscy chorowali, mnie jeszcze szcz\u0119\u015bliwie opu\u015bci\u0142a. A jak\u017ce si\u0119 miewaj\u0105 Dziadzio, Babcia, Ciocia B\u0119bczy\u0144ska (?), uca\u0142uj wszystkim r\u0105czki odemnie, a powiedz mi czy si\u0119 nie gniewaj\u0105 \u017ce do Nich wprost nie pisz\u0119, lecz mnie si\u0119 zdaje \u017ce jak z Tob\u0105 koresponduj\u0119, to ju\u017c dowiem si\u0119 o wszystkich i o wszystkiem, a nie chcia\u0142abym Dziadzi fatygowa\u0107 listami. A teraz moja droga Ma\u0144ku bywaj mi zdrowa, uca\u0142uj wszystkich odemnie, k\u0142aniaj si\u0119 wszystkim, a napisz znowu do mnie co, du\u017co i dobrego. Ca\u0142uj\u0119 Ci\u0119 serdecznie zawsze \u017cyczliwa<\/em><\/p>\n\n\n\n Antonina<\/em><\/p>\n\n\n\n A jak\u017ce\u017c u Was \u015bwi\u0119ta przesz\u0142y? R\u0119kawka uda\u0142a si\u0119? ja w dzie\u0144 r\u0119kawki by\u0142am na koncercie w ratuszu, w kt\u00f3rym bra\u0142 udzia\u0142 J\u00f3zio Hoffman, ach: gra prze\u015blicznie.<\/em><\/p>\n\n\n\n Tyle autorka listu \u2013 Antonina, kt\u00f3ra wg p\u00f3\u017aniejszego dopisku by\u0142a dla jubilata raczej z pokolenia wnucz\u0105t, co nie przeszkadza\u0142o jej nazywa\u0107 go wujem, cho\u0107 \u015bci\u015ble rzecz ujmuj\u0105c, by\u0142 on dla niej raczej \u201ewujkiem dziadecznym\u201d.<\/p>\n\n\n\n O firmie, jej dzia\u0142alno\u015bci, produkcji czy asortymencie nie b\u0119dziemy szczeg\u00f3\u0142owo pisali \u2013 zajmiemy si\u0119 raczej zaprezentowanym tu dokumentem (list) ukazuj\u0105cego nieznany dot\u0105d epizod \u2013 kr\u00f3tki, acz bardzo znacz\u0105cy, jakim by\u0142y obchody jubileuszu 60. rocznicy urodzin w\u0142a\u015bciciela i za\u0142o\u017cyciela firmy.<\/p>\n\n\n\n Wspomnijmy tylko, i\u017c zak\u0142ad, powsta\u0142y w pocz\u0105tkach lat 60. XX w., zajmowa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie produkcj\u0105 lamp naftowych. By\u0142 te\u017c dzia\u0142 odlewniczy, gdzie wykonywano r\u00f3\u017cne elementy z br\u0105zu. Po wej\u015bciu do powszechnego u\u017cytku elektryczno\u015bci, gdy popyt na lampy naftowe nieco zmala\u0142, skupiono si\u0119 na dziale odlewniczym, wytwarzaj\u0105cym m.in. \u017cyrandole czy kinkiety. Opr\u00f3cz tego w latach 20. XX w. rozszerzono dzia\u0142alno\u015b\u0107, podejmuj\u0105c produkcj\u0119 przedmiot\u00f3w z innych ni\u017c br\u0105z metali, np. z duraluminium. Szukano te\u017c odbiorc\u00f3w (na sw\u00f3j spos\u00f3b niszowych) dla oferowanych od lat lamp nieelektrycznych, co zaowocowa\u0142o m.in. produkcj\u0105 lamp sygna\u0142owych dla kolei (karbid\u00f3wki) czy specjalizacj\u0105 w zakresie samych palnik\u00f3w do lamp gazowych. Zreszt\u0105 o\u015bwietlenie i ogrzewanie gazowe by\u0142o kolejn\u0105 dziedzin\u0105, w kt\u00f3r\u0105 zainwestowa\u0142a firma Serkowskiego. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym z tego zakresu oferowano m.in. gazowe kuchnie i piece do ogrzewania gazem pomieszcze\u0144, ale tak\u017ce tzw. gazowe piece k\u0105pielowe czyli zapewne co\u015b, co z czasem zacz\u0119to okre\u015bla\u0107 mianem bojler\u00f3w. Firma proponowa\u0142a tak\u017ce swym klientom gazowe \u017celazka (jak r\u00f3wnie\u017c podgrzewacze do \u017celazek), termy dla lekarzy, dentyst\u00f3w czy fryzjer\u00f3w. Wida\u0107 zatem, \u017ce prowadzono szeroko zakrojon\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, i to zar\u00f3wno je\u015bli chodzi o zakres tematyczny produkowanych przedmiot\u00f3w, jak i materia\u0142, z jakiego je wykonywano. Ostatnie wzmianki o dzia\u0142alno\u015bci pojawiaj\u0105 si\u0119 w prasie jeszcze w 1942 r. Mo\u017cna wi\u0119c przyj\u0105\u0107, \u017ce ostateczny kres dzia\u0142alno\u015bci firmy po\u0142o\u017cy\u0142a II wojna \u015bwiatowa, a \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c \u2013 zapewne powstanie w getcie warszawskim w 1943 r. pami\u0119tajmy bowiem, i\u017c zak\u0142ad znajdowa\u0142 si\u0119 dok\u0142adnie na granicy z dzielnic\u0105 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n Wr\u00f3\u0107my jednak do zaprezentowanego tu listu, kt\u00f3ry, szcz\u0119\u015bliwie, sporz\u0105dzono na papierze firmowym. Cho\u0107 pisz\u0105ca nad tym ubolewa i adresatk\u0119 przeprasza \u2013 \u017ce to nieelegancko \u2013 to istnieje du\u017ce prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce gdyby list pos\u0142ano na zwyk\u0142ym g\u0142adkim papierze, najprawdopodobniej nie zachowa\u0142by si\u0119 on do naszych czas\u00f3w. Co innego ekskluzywny papier firmowy, kt\u00f3ry by\u0142 w\u00f3wczas cz\u0119sto bardzo ozdobnym dokumentem. Artefakty tego rodzaju od wielu ju\u017c lat uwa\u017ca si\u0119 za atrakcyjne kolekcjonersko obiekty. Tym samym ca\u0142y szereg os\u00f3b ma je w swoich zbiorach, co niejednokrotnie przyczynia si\u0119 do ich uratowania, ocalenia od zniszczenia, od wyrzucenia do \u015bmieci.<\/p>\n\n\n\n Tekst pomieszczony na owym dokumencie \u2013 czyli sam list \u2013 jawi si\u0119 z pocz\u0105tku jako dodatek do pi\u0119knego dokumentu. W pierwszym odruchu zwracamy uwag\u0119 na form\u0119 graficzn\u0105, dopiero potem zaczynamy interesowa\u0107 si\u0119 tym, co te\u017c tam napisano. Zwa\u017cywszy \u017ce nie jest to typowa tre\u015b\u0107 rachunku, dla kt\u00f3rego \u00f3w dokument by\u0142 przeznaczony, tylko zapisany drobnym maczkiem d\u0142ugi tekst, mo\u017ce on wzbudza\u0107 dodatkow\u0105 ciekawo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c wspomnieli\u015bmy, stare rachunki cz\u0119sto miewa\u0142y ozdobne nag\u0142\u00f3wki. Ozdobno\u015b\u0107 owa wyra\u017ca\u0142a si\u0119 najcz\u0119\u015bciej poprzez wyrafinowan\u0105 czcionk\u0119, umieszczenie produkt\u00f3w, kt\u00f3rymi zajmowa\u0142a sie firma, czy te\u017c np. alegorycznych wyobra\u017ce\u0144 \u2013 wszystko to mo\u017cna by\u0142o zapewne zam\u00f3wi\u0107 w r\u00f3\u017cnych kompozycjach ze swego rodzaju graficznych katalog\u00f3w-wzornik\u00f3w. Na wy\u017cszym poziomie sta\u0142y winiety robione na zam\u00f3wienie dla konkretnych przedsi\u0119biorstw. W\u00f3wczas to przedstawiano niejednokrotnie zabudowania firmowe, w spos\u00f3b przypominaj\u0105cy technik\u0119 rzut\u00f3w aksonometrycznych. Samo ukazanie owych zabudowa\u0144 by\u0142o najzwyklejsz\u0105 reklam\u0105 i swego rodzaju sygna\u0142em dla ogl\u0105daj\u0105cego\/klienta, kt\u00f3ry mo\u017cna by stre\u015bci\u0107 tak: \u201ePopatrz na nasz\u0105 firm\u0119 \u2013 tak wygl\u0105damy, mamy w\u0142asny plac i fabryk\u0119, nie jeste\u015bmy znik\u0105d, jeste\u015bmy du\u017cym i wiarygodnym przedsi\u0119biorstwem\u201d. Nasz dokument nale\u017cy w\u0142a\u015bnie do tego najrzadszego typu, kt\u00f3ry niesie ze sob\u0105 warto\u015b\u0107 dodan\u0105 w postaci panoramy w nag\u0142\u00f3wku, ukazuj\u0105cej cz\u0119sto nigdy niefotografowane obiekty. Z ikonograficznego punktu widzenia (szczeg\u00f3lnie dla tak bardzo zniszczonej w czasie wojny Warszawy) jest to warto\u015b\u0107 nie do przecenienia \u2013 jedyny cz\u0119sto zapis danej przestrzeni, ma\u0142y fragment nieistniej\u0105cego i niemo\u017cliwego do odtworzenia ju\u017c miasta. Tu mamy do czynienia z widokiem (najprawdopodobniej nigdy dot\u0105d niepublikowanym) Fabryki Lamp i Bronz\u00f3w Jana Serkowskiego w Warszawie (pis. oryginalna) mieszcz\u0105cej si\u0119 przy ul. Nowolipie 76\/78, dok\u0142adnie w tym miejscu, gdzie obecnie znajduje si\u0119 tzw. \u015blepa kiszka \u017belaznej.<\/p>\n\n\n\n Dla dok\u0142adnego zlokalizowania miejsca przedstawiamy poni\u017cej plany i zdj\u0119cia lotnicze.<\/p>\n\n\n\n Powiedzmy s\u0142\u00f3w kilka o samym dziwacznym okre\u015bleniu: \u015blepa kiszka \u017belaznej. Ot\u00f3\u017c po rozbi\u00f3rce zabudowa\u0144 fabrycznych, mieszcz\u0105cych si\u0119 na placu zlokalizowanym dok\u0142adnie naprzeciwko styku ulic \u017belaznej i Nowolipia, postanowiono nieco przed\u0142u\u017cy\u0107 pierwsz\u0105 z ulic, dodaj\u0105c nied\u0142ugi \u015blepy odcinek na p\u00f3\u0142noc od ulicy Nowolipie. By\u0142o to podyktowane optymalizacj\u0105 przysz\u0142ych zysk\u00f3w. Przy wytyczonym \u015blepym zau\u0142ku, mi\u0119dzy rokiem 1935 a II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, stan\u0119\u0142y trzy kamienice o numerach 99, 101 i 103 (istniej\u0105ce do dzi\u015b). Ka\u017cda z nich by\u0142a domem frontowym. Gdyby nie wytyczenie \u015blepego odcinka ulicy \u017belaznej, sko\u0144czy\u0142oby si\u0119 najprawdopodobniej na wybudowaniu kilku podw\u00f3rek studni otoczonych oficynami. A mieszka\u0107 w oficynie, nawet najbardziej nowoczesnej, to wszak zupe\u0142nie co\u015b innego ni\u017c w domu frontowym! Tak wi\u0119c pozorna strata miejsca pod ulic\u0119 by\u0142a tak naprawd\u0119 krokiem do zwielokrotnienia zysk\u00f3w. Gwoli \u015bcis\u0142o\u015bci doda\u0107 tu warto, \u017ce pod budow\u0119 wspomnianych trzech kamienic nie rozebrano ca\u0142ego zak\u0142adu, a jedynie cze\u015b\u0107 mniej wa\u017cnych zabudowa\u0144, Na zdj\u0119ciu lotniczym z 1945 r. wida\u0107 wyra\u017anie, zniszczone, co prawda, lecz istniej\u0105ce do powstania warszawskiego, hale fabryczne, co w zestawieniu z anonsami prasowymi z 1942 r. daje pe\u0142ny obraz sytuacji. Ot\u00f3\u017c na przyulicznej cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki pobudowano trzy kamienice wzd\u0142u\u017c \u015blepego zau\u0142ka \u2013 przed\u0142u\u017cenia ulicy \u017belaznej, a w g\u0142\u0119bi ca\u0142y czas dzia\u0142a\u0142 zak\u0142ad produkcyjny.<\/p>\n\n\n\n Powr\u00f3\u0107my jednak do tre\u015bci listu, gdzie autorka po kilku pierwszych zdaniach na tematy osobiste, m.in. dotycz\u0105ce \u015awi\u0105t Wielkanocnych czy jej zdrowia, przechodzi do cz\u0119\u015bci nas interesuj\u0105cej, czyli do opisu obchod\u00f3w i uroczysto\u015bci towarzysz\u0105cych 60. rocznicy urodzin w\u0142a\u015bciciela firmy, Jana Serkowskiego. Opis jest nader szczeg\u00f3\u0142owy, plastyczny i zarazem emocjonalny. Pokazuje cze\u015b\u0107, jak\u0105 by\u0142 otaczany pryncypa\u0142, niewymuszon\u0105 i spontaniczn\u0105 ch\u0119\u0107 robotniczej braci umilenia tego dnia jubilatowi, nawet poprzez zupe\u0142nie ma\u0142e gesty, jak wprowadzenie go do sali przez robotnice, czytanie wierszy (ich w\u0142asnych), \u015bpiewanie pie\u015bni itd. Odnosi si\u0119 wra\u017cenie, jakby wiele os\u00f3b mia\u0142o w\u0142asne \u201eautorskie\u201d pomys\u0142y na uczczenie rocznicy i tylko czyja\u015b niewidzialna r\u0119ka uporz\u0105dkowa\u0142a je w odpowiedni logiczny spos\u00f3b. Ca\u0142o\u015b\u0107 wygl\u0105da troch\u0119 tak, jakby ka\u017cdy za punkt honoru poczytywa\u0142 sobie uczczenie w sobie tylko znany, najlepszy w swym mniemaniu spos\u00f3b, tej jak\u017ce wa\u017cnej dla wszystkich rocznicy.<\/p>\n\n\n\n Burzy to poniek\u0105d owe obrazy, skwapliwie konstruowane po ostatniej wojnie, a dotycz\u0105ce relacji pracodawca-pracownik (najcz\u0119\u015bciej robotnik), w kt\u00f3rych ten ostatni by\u0142 wyzyskiwany i \u0142upiony do ostatnich granic, a ten pierwszy tuczy\u0142 si\u0119 na jego biedzie i nieszcz\u0119\u015bciu. Gdyby istotnie by\u0142o tak i w tym przypadku, to nie mia\u0142yby miejsca tak huczne i wielow\u0105tkowe obchody, z tak wieloma punktami programu. Przypomnijmy te\u017c, \u017ce w uroczysto\u015bci bra\u0142o udzia\u0142 ok. 300 os\u00f3b, kt\u00f3re w wi\u0119kszo\u015bci nale\u017ca\u0142y do personelu i to zar\u00f3wno biurowego, jak i do pracownik\u00f3w fizycznych. Poza tym nie by\u0142o sztucznego rozdzielania na lepiej i gorzej urodzonych. W uroczysto\u015bciach bra\u0142y udzia\u0142 zar\u00f3wno osoby zatrudnione w zak\u0142adzie, jak i przyjaciele rodziny. Ci ostatni raczej nie wywodzili si\u0119 z klasy robotniczej, co w zupe\u0142no\u015bci nie przeszkadza\u0142o im razem \u015bwi\u0119towa\u0107 w specjalnie na ten cel przysposobionych halach produkcyjnych. Obala to jednoznacznie stereotyp z\u0142ego pracodawcy, kt\u00f3ry nawet rozmawia ze swym robotnikiem za po\u015brednictwem kogo\u015b z administracji. Tu sytuacja jest odwrotna: personel traktuje w\u0142a\u015bciciela, jako najwi\u0119kszego dobrodzieja, niemal\u017ce jak ojca wielkiej rodziny. Na marginesie mo\u017cna przypomnie\u0107, i\u017c podobny obraz w\u0142a\u015bcicieli zosta\u0142 przedstawiony w ksi\u0105\u017cce pe\u0142nej wspomnie\u0144 dawnych pracownik\u00f3w, a dotycz\u0105cej o wiele bardziej rozpoznawalnej i pot\u0119\u017cniejszej firmy jak\u0105 byli Bracia Jab\u0142kowscy. Zapewne takich przedsi\u0119biorstw, tak \u201eludzko\u201d prowadzonych, by\u0142o przed wojn\u0105 znacznie wi\u0119cej. Przedsi\u0119biorstw dbaj\u0105cych o sw\u00f3j personel jak o najwi\u0119ksze dobro firmy, kt\u00f3rym to dobrem pracownicy ci de facto<\/em> przecie\u017c byli. Nie znaczy to oczywi\u015bcie, \u017ce nie mia\u0142y miejsca sytuacje zgo\u0142a odwrotne, polegaj\u0105ce na wyzysku i z\u0142ym traktowaniu pracownik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Zauwa\u017cmy, \u017ce ca\u0142a impreza zacz\u0119\u0142a si\u0119 msz\u0105 \u2013 zapewne w najbli\u017cszym (a ocala\u0142ym do dzi\u015b) ko\u015bciele \u015bw. Augustyna przy s\u0105siednich Nowolipkach. Dopiero po tej uroczysto\u015bci zacz\u0119to w\u0142a\u015bciwe obchody rocznicy. I nikogo taka kolejno\u015b\u0107 nie dziwi\u0142a. Poza tym w opisie pojawia si\u0119 wzmianka o pie\u015bniach religijnych \u015bpiewanych przez pracownik\u00f3w dla jubilata. Na osobn\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguje te\u017c jeden z prezent\u00f3w dla jubilata \u2013 pami\u0105tkowy album, stworzony najprawdopodobniej w jednym tylko egzemplarzu, specjalnie na t\u0119 w\u0142a\u015bnie okazj\u0119. Zdj\u0119cia robi\u0142 zapewne profesjonalny fotograf, ale ca\u0142\u0105 reszt\u0119, kt\u00f3r\u0105 tak bardzo zachwyca si\u0119 pisz\u0105ca, wykonano na miejscu \u2013 w zak\u0142adzie. Poza tym \u017ce oprawa woluminu czyni\u0142a ze\u0144 ma\u0142e arcydzie\u0142o, bezwzgl\u0119dnie warto\u015bciowa by\u0142a sama zawarto\u015b\u0107 albumu, w kt\u00f3rym opr\u00f3cz fotografii (pojedynczych i grupowych) zatrudnionych tu os\u00f3b, pojawia\u0142y si\u0119 widoki miejsc \u2013 poszczeg\u00f3lnych obiekt\u00f3w zwi\u0105zanych zar\u00f3wno z produkcj\u0105, jak i ze zbytem. Wspomniane s\u0105 m.in. sklepy firmowe, kt\u00f3rych by\u0142o kilka. Na prze\u0142omie XIX i XX w. Serkowski sprzedawa\u0142 swe wyroby w dw\u00f3ch, jak to si\u0119 w\u00f3wczas m\u00f3wi\u0142o, magazynach w Warszawie (na rogu Krakowskiego Przedmie\u015bcia i Kr\u00f3lewskiej oraz przy ul. Marsza\u0142kowskiej 112) i jednym w \u0141odzi (przy ul. Nowy Rynek 2). Znane s\u0105 tego typu wydawnictwa, dotycz\u0105ce r\u00f3\u017cnych przedsi\u0119biorstw. Publikowano je czasem w niewielkich nak\u0142adach. Dzi\u015b obiekty takie s\u0105 bardzo rzadko spotykane na rynku kolekcjonerskim. Jak wi\u0119c sklasyfikowa\u0107 tak jednostkowe dzie\u0142o, jak \u00f3w wspomniany powy\u017cej, oprawiony w zielony plusz album, o ozdobnych okuciach? Na podstawie tego, co czasami ukazywa\u0142o si\u0119 drukiem, a dotyczy\u0142o innych firm, mo\u017cemy si\u0119 domy\u015bla\u0107, co zawiera\u0142 \u201enasz\u201d album. Schemat by\u0142 zapewne podobny, tzn. zaprezentowana by\u0142a opr\u00f3cz ludzi ca\u0142a \u201elista\u201d ikonograficznych informacji dotycz\u0105cych wn\u0119trz i widok\u00f3w zewn\u0119trznych obiekt\u00f3w zwi\u0105zanych z firm\u0105 \u2013 materia\u0142 i\u015bcie unikatowy. Zauwa\u017cmy, \u017ce po tym, co sta\u0142o si\u0119 z naszym miastem w p\u00f3\u017aniejszym okresie (wojna), raczej ma\u0142e s\u0105 szanse, i\u017c album \u00f3w przetrwa\u0142; ale jak to si\u0119 m\u00f3wi: \u201ecuda si\u0119 zdarzaj\u0105\u201d. By\u0107 mo\u017ce owo unikatowe opracowanie jubileuszowe istnieje. Mo\u017ce w zaciszu jakiej\u015b domowej biblioteki przechowywane jest ca\u0142y czas bez \u015bwiadomo\u015bci w\u0142a\u015bciciela, jak wielki varsavianistyczny skarb ma on w posiadaniu. Kto wie\u2026? By\u0107 mo\u017ce album przetrwa\u0142 we fragmentach, by\u0107 mo\u017ce wyjecha\u0142 z kraju wraz z emigruj\u0105cym w dawnych czasach cz\u0142onkiem rodziny Serkowskich i obecnie na drugim ko\u0144cu \u015bwiata stoi na p\u00f3\u0142ce, ma si\u0119 dobrze, lecz nikt nie wie, sk\u0105d konkretnie pochodzi i co przedstawia. Zawsze mo\u017cna mie\u0107 cich\u0105 i bardzo nie\u015bmia\u0142\u0105 nadziej\u0119, \u017ce w obecnych czasach doby Internetu, kiedy \u015bwiat tak bardzo \u201esi\u0119 skurczy\u0142\u201d, kto\u015b poprzez sie\u0107 trafi na prezentowany tu tekst, skojarzy fakty i by\u0107 mo\u017ce nast\u0105pi tzw. cudowne odnalezienie? Szanse na to s\u0105 w\u0142a\u015bciwie r\u00f3wne zeru, ale cie\u0144 nadziei na taki fina\u0142 zawsze pozostaje\u2026<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/Serkowski-rachunek-Zoom-DRUK.jpg\")