Znamiennym jest, \u017ce pierwszym du\u017cym gmachem wzniesionym od podstaw w Warszawie po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci by\u0142 gmach centrali Pocztowej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci. Ju\u017c 7 lutego 1919 r. dekret za\u0142o\u017cycielski podpisali naczelnik J\u00f3zef Pi\u0142sudski, premier Ignacy Jan Paderewski oraz minister poczty i telegrafu Hubert Ignacy Linde. Sama instytucja PKO by\u0142a wzorowana na identycznym tworze, funkcjonuj\u0105cym w Austro-W\u0119grzech.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1-1-2.jpg\")
Uruchomienie PKO sprawi\u0142o, \u017ce miliony Polak\u00f3w zacz\u0119\u0142o odk\u0142ada\u0107 swoje oszcz\u0119dno\u015bci na oprocentowanych ksi\u0105\u017ceczkach, a sama kasa sta\u0142a si\u0119 niebawem najwi\u0119ksz\u0105 instytucj\u0105 oszcz\u0119dno\u015bciow\u0105 w kraju. Zadaniem Pocztowej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci by\u0142o zorganizowanie ca\u0142ego systemu oszcz\u0119dno\u015bciowego, obr\u00f3t czekowy oraz kupno i sprzeda\u017c pa\u0144stwowych papier\u00f3w warto\u015bciowych, a tak\u017ce ich przechowywanie. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 PKO by\u0142a \u015bci\u015ble powi\u0105zana z Poczt\u0105 Polsk\u0105. Za jej po\u015brednictwem realizowano przekazy pieni\u0119\u017cne oraz wyp\u0142acano i odbierano wk\u0142ady z ksi\u0105\u017ceczek. PKO by\u0142a instytucj\u0105 pa\u0144stwow\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 pod \u015bcis\u0142\u0105 kontrol\u0105 oraz posiadaj\u0105c\u0105 gwarancj\u0119 pa\u0144stwa. Ka\u017cdy posiadacz ksi\u0105\u017ceczki m\u00f3g\u0142 wnie\u015b\u0107 op\u0142at\u0119 w dowolnej plac\u00f3wce pocztowej, dzi\u0119ki czemu z mo\u017cliwo\u015bci odk\u0142adania pieni\u0119dzy mogli skorzysta\u0107 r\u00f3wnie\u017c mieszka\u0144cy miasteczek i wsi. Z czasem plac\u00f3wki pocztowe by\u0142y zast\u0119powane przez adaptowane na potrzeby Kasy budynki bankowe, a tak\u017ce nowo wznoszone gmachy.<\/p>\n\n\n\n
Budow\u0119 centrali PKO rozpocz\u0119to w 1921 r., przy skrzy\u017cowaniu ulic \u015awi\u0119tokrzyskiej i Jasnej. Gmach by\u0142 pierwszym budynkiem, w kt\u00f3rym u\u017cyto na tak du\u017c\u0105 skal\u0119 konstrukcji spawano-nitowanej pomys\u0142u Stefana Bry\u0142y. Obiekt, wed\u0142ug projektu J\u00f3zefa Handzelewicza, oddano do u\u017cytku 25 marca 1923 r. Architekt zaprojektowa\u0142 pi\u0119ciokondygnacyjny gmach o wysokim przyziemiu i zaokr\u0105glonym naro\u017cniku. Gmach centrali PKO jest syntez\u0105 form klasycznych, ch\u0119tnie stosowanych przez architekta, kt\u00f3ry wzbogaci\u0142 je o wiele nowoczesnych rozwi\u0105za\u0144. Budynek uzyska\u0142 skomplikowany program architektoniczny oraz nowoczesne rozwi\u0105zania techniczne, a tak\u017ce unikatowe elementy wyposa\u017cenia, np. poczt\u0119 pneumatyczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Elewacje gmachu pokryto delikatn\u0105 rustyk\u0105. Zaokr\u0105glony trzyosiowy naro\u017cnik z arkadami w przyziemiu by\u0142 flankowany przez jednoosiowe ryzality, delikatnie wychodz\u0105ce przed lico muru. W tr\u00f3jarkadowym wej\u015bciu architekt zastosowa\u0142 kolumny jo\u0144skie. Takich samych kolumn u\u017cy\u0142 w \u015blepych siedmioosiowych portykach, zaaran\u017cowanych symetrycznie od \u015awi\u0119tokrzyskiej i Jasnej. Powy\u017cej czwartej kondygnacji przeci\u0105gni\u0119to gzyms kordonowy, ponad kt\u00f3rym znalaz\u0142o si\u0119 kolejne pi\u0119tro, cofni\u0119te, zaakcentowane w naro\u017cniku belwederkiem z kopu\u0142k\u0105.<\/p>\n\n\n\n Sercem gmachu by\u0142a sala kasowa, umieszczona od strony ulicy Jasnej, do kt\u00f3rej przechodzi\u0142o si\u0119 z okr\u0105g\u0142ego westybulu zlokalizowanego tu\u017c za wej\u015bciem. Sala kasowa uzyska\u0142a powierzchni\u0119 444 m2<\/sup>. Stanowiska kasowe rozdzielono jo\u0144skimi kolumnami. Z westybulu mo\u017cna by\u0142o przej\u015b\u0107 do szatni, windy oraz skorzysta\u0107 z reprezentacyjnych schod\u00f3w, wiod\u0105cych na wy\u017csze kondygnacje. W przyziemiu od strony \u015awi\u0119tokrzyskiej znajdowa\u0142y si\u0119 biuro zg\u0142osze\u0144 oraz gabinet dyrektora. Od strony po\u0142udniowej, za podw\u00f3rzem, znalaz\u0142y si\u0119 pomieszczenia archiwum, mieszkania wo\u017anego oraz dozorcy. Dla pracownik\u00f3w przeznaczono szereg pomieszcze\u0144. Opr\u00f3cz biur znalaz\u0142y si\u0119 tu jadalnia i biblioteka. Z nowinek technicznych zastosowano wentylacj\u0119, centralne ogrzewanie, windy oraz wspomnian\u0105 poczt\u0119 pneumatyczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Gmach PKO okaza\u0142 si\u0119 w kr\u00f3tkim czasie niewystarczaj\u0105cy i dlatego ju\u017c w ko\u0144cu lat 20., z inicjatywy dyr. Henryka Grubera, przyst\u0105piono do rozbudowy obiektu w kierunku zachodnim. W tym celu zakupiono, a nast\u0119pnie wyburzono, dom nale\u017c\u0105cy do rodziny Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142y si\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej niekt\u00f3re biura PKO. Architektem by\u0142 Zygmunt Tillinger, kt\u00f3rego projekt, po pewnych zmianach, przekazano do realizacji. Koncepcja zak\u0142ada\u0142a przed\u0142u\u017cenie elewacji od strony ulicy \u015awi\u0119tokrzyskiej na d\u0142ugo\u015bci przesz\u0142o 34 m oraz przed\u0142u\u017cenie oficyny tylnej. Dwa trakty mia\u0142y by\u0107 po\u0142\u0105czone niskim traktem \u015brodkowym, w kt\u00f3rym pod szklanym dachem zaprojektowano now\u0105 sal\u0119 operacji kasowych. Powsta\u0142e w ten spos\u00f3b pomieszczenie mia\u0142o by\u0107 sal\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105, za\u015b poprzednia sala, projektu Handzelewicza, mia\u0142a by\u0107 tylko pomocnicza. G\u0142\u00f3wne wej\u015bcie do budynku, przeniesione z naro\u017cnika od Jasnej i \u015awi\u0119tokrzyskiej, umieszczono naprzeciw g\u0142\u00f3wnej sali operacyjnej. Dawne wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne pozosta\u0142o zaledwie wej\u015bciem dodatkowym.<\/p>\n\n\n\n Nawet dobudowane skrzyd\u0142o nie mog\u0142o zapewni\u0107 instytucji dostatecznego miejsca, tote\u017c w trakcie prac zdecydowano, by podnie\u015b\u0107 wysoko\u015b\u0107 budynku. Tyczy\u0142o to zar\u00f3wno cz\u0119\u015bci \u015brodkowej, jak i wcze\u015bniejszego gmachu wraz z kopu\u0142\u0105. Zadaniem architekta by\u0142o stworzenie mo\u017cliwie jednolitej, modernistycznej bry\u0142y, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 ze starego i nowego gmachu. Konstrukcja nale\u017ca\u0142a do najwi\u0119kszych tego typu realizacji w Europie, wykonanych metod\u0105 spawania. Podczas budowy, ze wzgl\u0119du na potrzeb\u0119 prowadzenia prac tak\u017ce w zimie, nie zastosowano konstrukcji \u017celbetowych. Zdecydowano si\u0119 tak\u017ce na odtworzenie kopu\u0142y na podwy\u017cszonym gmachu.<\/p>\n\n\n\n Zar\u00f3wno westybul, sala operacyjna, korytarze, jak i g\u0142\u00f3wna klatka schodowa zosta\u0142y zaprojektowane jako wn\u0119trza reprezentacyjne, w kt\u00f3rych na szerok\u0105 skal\u0119 u\u017cyto wapieni i trawertyn\u00f3w. Z wapieni wykonano stopnie schod\u00f3w, balustrady, por\u0119cze oraz ok\u0142adzin\u0119 \u015bcian sali operacyjnej, r\u00f3wnie\u017c \u0142awki i sto\u0142y, b\u0119d\u0105ce jej wyposa\u017ceniem, a dodatkowo parapety oraz kominki w gabinetach i poczekalniach. Trawertynem wy\u0142o\u017cono \u015bciany w korytarzach i westybulu. Wapienne posadzki uk\u0142adano na zaprawie cementowej, za\u015b ok\u0142adziny \u015bcian na gipsowej, stosuj\u0105c te\u017c gipsow\u0105 fug\u0119. W reprezentacyjnych przestrzeniach ustawiono meble z mahoniu i palisandru. W g\u0142\u00f3wnej sali posiedze\u0144 zamontowano palisandrow\u0105 boazeri\u0119. Drzwi wej\u015bciowe, turnikiety oraz \u015bcianki przedzia\u0142\u00f3w kasowych wykonano z mosi\u0105dzu. W drzwiach i turnikietach zastosowano szk\u0142o lustrzane, za\u015b sufit przykryto szklanym \u015bwietlikiem z prasowanego szk\u0142a kolorowego. Prace, rozpocz\u0119te w 1929 r., trwa\u0142y do 1932 r. Na przed\u0142u\u017cenie prac wp\u0142yw mia\u0142y problemy z dostawami kamienia \u2013 tzw. marmur\u00f3w kieleckich (w rzeczywisto\u015bci wapieni) i trawertynu, gdy\u017c polskie przedsi\u0119biorstwa by\u0142y dopiero w fazie rozbudowy. Po\u015bwi\u0119cenie gmachu mia\u0142o miejsce 18 grudnia 1932 r. Uroczysto\u015b\u0107 u\u015bwietnili swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105 prezydent Ignacy Mo\u015bcicki, premier Aleksander Prystor oraz kardyna\u0142 Aleksander Kakowski.<\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug plan\u00f3w Pocztowej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci ca\u0142a pierzeja ulicy \u015awi\u0119tokrzyskiej od Jasnej a\u017c po Marsza\u0142kowsk\u0105 mia\u0142a by\u0107 zaj\u0119ta przez jej gmachy. W latach 1937-1938, wed\u0142ug projektu Boles\u0142awa Szmidta i J\u00f3zefa Vogtmana, w naro\u017cniku Marsza\u0142kowskiej i \u015awi\u0119tokrzyskiej powsta\u0142 nowy obiekt centrali PKO. Wewn\u0105trz budynku komunikacj\u0119 zapewnia\u0142a klatka schodowa, kt\u00f3rej schody do wysoko\u015bci pierwszego pi\u0119tra, podobnie jak pod\u0142og\u0119 westybulu, wy\u0142o\u017cono wapieniem \u201eSzewce jasne\u201d. Ten rodzaj ok\u0142adzin by\u0142 ch\u0119tnie stosowany ze wzgl\u0119du na ma\u0142\u0105 \u015bcieralno\u015b\u0107. Na wy\u017cszych pi\u0119trach zastosowano schody lastrikowe w barwie jasnoszarej, na pod\u0142ogach wy\u017cszych kondygnacji \u2013 granatowe linoleum, w dw\u00f3ch odcieniach.<\/p>\n\n\n\n Do dyspozycji interesant\u00f3w i pracownik\u00f3w pozostawa\u0142y dwie windy z fabryki Romana Groniowskiego, mog\u0105ce zabra\u0107 jednocze\u015bnie po 10 os\u00f3b. Na najwy\u017cszych kondygnacjach znalaz\u0142a si\u0119 jadalnia dla urz\u0119dnik\u00f3w. Kuchnia zlokalizowana zosta\u0142a na najwy\u017cszym pi\u0119trze, w pomieszczeniu o eliptycznym kszta\u0142cie, nakrytym \u017celbetow\u0105 kopu\u0142\u0105. Kondygnacje podziemne mie\u015bci\u0142y archiwa, schrony i gara\u017ce. Parter nowego gmachu zaj\u0119\u0142y westybul i sala kasowa. We wn\u0119trzach zastosowano polskie wapienie \u2013 w westybulu \u201eBarwinek”, \u201eD\u0119bnik” oraz alabaster bia\u0142y i \u201eWinnic\u0119 jasn\u0105”. Antresol\u0119 o op\u0142ywowych liniach i kolumny w westybulu wykonano w stiuku. Z kolei kolumny w holu uzyska\u0142y g\u0142owice w kszta\u0142cie mosi\u0119\u017cnych polerowanych pier\u015bcieni. Identyczne zastosowano w gmachu Komunalnej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci przy ulicy Czackiego. Z polerowanego mosi\u0105dzu powsta\u0142y tak\u017ce por\u0119cze oraz elementy obudowy szyb\u00f3w windowych. Portal wej\u015bciowy od strony naro\u017cnika wykonano w mosi\u0105dzu polerowanym i miedzi patynowanej. Nad wej\u015bciem umieszczono napis: \u201eNAR\u00d3D \u2013 W \u2013 KT\u00d3RYM \u2013 OSZCZ\u0118DZANIE \u2013 STA\u0141O \u2013 SI\u0118 \u2013 PRZYZWYCZAJENIEM \u2013 KA\u017bDEGO \u2013 OBYWATELA \u2013 BUDUJE \u2013 SWE GOSPODARSTWO \u2013 NA \u2013 NAJTRWALSZYM FUNDAMENCIE \u2013 IGNACY MO\u015aCICKI\u201d.<\/p>\n\n\n\n Literatura:<\/p>\n\n\n\n K. Kirejczyk, Budynki Centrali Pocztowej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci przy ul. \u015awi\u0119tokrzyskiej w Warszawie<\/em>, \u201eKwartalnik Historii Architektury i Urbanistyki\u201d, 1988, z. 1, s. 19-23<\/p>\n\n\n\n M. Rozbicka, J\u00f3zef Handzelewicz (1880-1963): Architekt, In\u017cynier-Ceramik i Przemys\u0142owiec<\/em>, \u201eKwartalnik Architektury i Urbanistyki\u201d, 2011, nr 1, s. 102-127<\/p>\n\n\n\n Pi\u0119kny przyk\u0142ad spawanej konstrukcji gmachu P.K.O w Warszawie<\/em>, Warszawa 1932<\/p>\n\n\n\n Oszcz\u0119dzajcie. Jednodni\u00f3wka P.K.O po\u015bwi\u0119cona m\u0142odzie\u017cy szkolnej<\/em>, Warszawa 1933<\/p>\n\n\n\n \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d, 1923, nr 15<\/p>\n\n\n\n \u201e\u015awiat\u201d, 1923, nr 14<\/p>\n\n\n\n \u201eArchitektura\u201d, 1924, nr 13<\/p>\n\n\n\n \u201eArchitektura i Budownictwo\u201d, 1939, nr 3<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Siedziby instytucji finansowych dzia\u0142aj\u0105cych w Warszawie w okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego otrzymywa\u0142y adekwatn\u0105 do swej funkcji opraw\u0119 architektoniczn\u0105, zar\u00f3wno w warstwie zewn\u0119trznej, jak i we wn\u0119trzach. Reprezentacyjne gmachy mia\u0142y by\u0107 gwarancj\u0105 stabilno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa powierzonych im pieni\u0119dzy.<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":5609,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[32],"tags":[58],"class_list":["post-5597","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-wnetrza","tag-artykuly-z-roku-2021"],"yoast_head":"\n<\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a>
\n\n\n\n