Jeszcze w drugiej po\u0142owie lat 40. pojawia\u0142y si\u0119 liczne koncepcje zabudowy rejonu ulicy Marsza\u0142kowskiej i Alej Jerozolimskich. Do bardzo \u015bmia\u0142ych plan\u00f3w zagospodarowania przestrzennego wzd\u0142u\u017c Marsza\u0142kowskiej nale\u017ca\u0142y projekty Stanis\u0142awa Rych\u0142owskiego i Bogumi\u0142a P\u0142acheckiego, kt\u00f3re w zorganizowanym w 1946 r. konkursie zosta\u0142y wyr\u00f3\u017cnione drug\u0105 nagrod\u0105. \u015amia\u0142y plan architekt\u00f3w zak\u0142ada\u0142 w\u0142\u0105czenie ulicy Zielnej w ci\u0105g komunikacyjny powi\u0105zany z Marsza\u0142kowsk\u0105. Wed\u0142ug projektu mi\u0119dzy ulicami mia\u0142 powsta\u0107 plac zamkni\u0119ty od p\u00f3\u0142nocy ulic\u0105 Kr\u00f3lewsk\u0105, nawet z rekonstrukcj\u0105 gmachu dawnej Gie\u0142dy. Przestrze\u0144 mi\u0119dzy Alejami Jerozolimskimi, Marsza\u0142kowsk\u0105, Zieln\u0105 i Kr\u00f3lewsk\u0105 mia\u0142y zaj\u0105\u0107 elementy ma\u0142ej architektury oraz ziele\u0144.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/16-1-1024x686.jpg\")
Do najbardziej futurystycznych projekt\u00f3w zabudowy \u015ar\u00f3dmie\u015bcia nale\u017ca\u0142y te przygotowane na konkurs z 1947 r. Architekci mieli przedstawi\u0107 projekty zespo\u0142\u00f3w budynk\u00f3w-siedzib Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w Spo\u0142em oraz Polskiego Zak\u0142adu Ubezpiecze\u0144 Wzajemnych. Zbigniew Ihnatowicz i Jerzy Roma\u0144ski (tw\u00f3rcy CDT-u) zaproponowali budynki biurowe ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 wzd\u0142u\u017c Alej Jerozolimskich, usytuowane uko\u015bnie do arterii. Zesp\u00f3\u0142 pod kierunkiem Jana Bogus\u0142awskiego zaprojektowa\u0142 cztery wie\u017cowce o cylindrycznych kszta\u0142tach. Oba projekty zosta\u0142y wyr\u00f3\u017cnione drugimi nagrodami. Gdyby powsta\u0142y, sta\u0142yby si\u0119 ikonami awangardowych realizacji okresu powojennego. Trzeci\u0105 nagrod\u0119 otrzyma\u0142 projekt Jana Grabowskiego, Stanis\u0142awa Jankowskiego i Jana Knothego, kt\u00f3rzy zaproponowali posadowione na cokole \u017celbetowe wysoko\u015bciowce z wykuszami.<\/p>\n\n\n\n
\u017baden z konkurs\u00f3w nie wy\u0142oni\u0142 ostatecznej koncepcji zabudowy, natomiast w latach 1947-1949 w zabudowie ulicy Marsza\u0142kowskiej (pod numerem 124) zrealizowano gmach PKO projektu Bohdana Lacherta. Gmach wzniesiono z wykorzystaniem przyziemia i pierwszego pi\u0119tra dawnego gmachu Towarzystwa Ubezpiecze\u0144 \u201eRosja\u201d, kt\u00f3rego konstrukcja dzi\u0119ki zastosowaniu strop\u00f3w Kleina zachowa\u0142a si\u0119 w dobrym stanie. W 1946 r. zdecydowano si\u0119 na rozebranie budynku powy\u017cej drugiego pi\u0119tra, ale w lutym 1947 r. prace wstrzymano, na co wp\u0142yw mia\u0142o oczekiwanie na projekt przebudowy budynku i adaptacji go do nowych potrzeb. Prace, kt\u00f3rymi kierowa\u0142 Lachert, zak\u0142ada\u0142y nadbudow\u0119 gmachu oraz pozostawienie klatki schodowej i westybulu pierwotnego budynku, co uzyska\u0142o aprobat\u0119 PKO w 1947 r. Prace zako\u0144czono w 1949 r. Nowa zwyczajowa nazwa \u2013 Dom pod Sedesami \u2013 mia\u0142a zwi\u0105zek z rysunkiem kratownic maskuj\u0105cych okna od ulicy Marsza\u0142kowskiej. Lachert zrealizowa\u0142 oszcz\u0119dny gmach, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 poniek\u0105d protoplast\u0105 modernistycznej zabudowy ulicy Marsza\u0142kowskiej. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wszystkie te projekty powiela\u0142y wizj\u0119 poszerzenia Marsza\u0142kowskiej do Zielnej, czyli koncepcj\u0119 nakre\u015blon\u0105 jeszcze w 1945 r. przez Macieja Nowickiego.<\/p>\n\n\n\n
W charakterystyczny dla siebie spos\u00f3b koncepcj\u0119 t\u0119 wykorzystano tak\u017ce w projektach czasu socrealizmu. W planie sze\u015bcioletnim pojawi\u0142 si\u0119 rysunek zak\u0142adaj\u0105cy stworzenie przestrzeni mi\u0119dzy Marsza\u0142kowsk\u0105 a placem Grzybowskim oraz pozostawienie przebudowanego w duchu socrealistycznym dawnego gmachu Cedergrenu jako wyizolowanej, stoj\u0105cej po\u015brodku pustej przestrzeni wie\u017cy ratuszowej. Zadekretowanie realizmu socjalistycznego, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142o w 1949 r., zmieni\u0142o podej\u015bcie architekt\u00f3w do projektowania centrum Warszawy. Socrealizm zak\u0142ada\u0142 porzucenie wszelkich dezurbanizacyjnych tendencji i tworzenie za\u0142o\u017ce\u0144 pierzejowych, wznoszenie monumentalnych gmach\u00f3w niepozbawionych dekoracji oraz stosowanie ca\u0142ego wachlarza element\u00f3w podkre\u015blaj\u0105cych architektur\u0119 monumentaln\u0105, jak arkad, kolumnad, belkowa\u0144 czy dekoracji rze\u017abiarskich, oczywi\u015bcie prostych i zrozumia\u0142ych dla wszystkich. Zamiast wizualizowanych jeszcze kilka lat wcze\u015bniej futurystycznych gmach\u00f3w pomi\u0119dzy Marsza\u0142kowsk\u0105 i Alejami Jerozolimskimi pojawi\u0142a si\u0119 monumentalna, rozlana bry\u0142a Centralnego Domu Kultury, kt\u00f3rego rysunek autorstwa Jana Knothego zaprezentowano w sze\u015bcioletnim planie.<\/p>\n\n\n\n
Konkurs na stworzenie oprawy wznoszonego PKiN og\u0142oszono w maju 1952 r. Ograniczono si\u0119 do zaprojektowania zabudowy ulicy Marsza\u0142kowskiej, czyli zaledwie wschodniej \u015bciany placu. Sama nazwa \u2013 \u015aciana Wschodnia, czyli wschodnia pierzeja Marsza\u0142kowskiej \u2013 pojawi\u0142a si\u0119 ju\u017c w 1948 r. W projektach zwracano szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na ukszta\u0142towanie przestrzenne placu w taki spos\u00f3b, aby harmonizowa\u0142o z PKiN, a zabudowa mia\u0142a minimalizowa\u0107 wyizolowanie sylwetki Pa\u0142acu. W\u015br\u00f3d projekt\u00f3w na zabudow\u0119 wschodniej pierzei Marsza\u0142kowskiej znalaz\u0142y si\u0119 projekty Piotra Biega\u0144skiego z zespo\u0142em, Jana Bogus\u0142awskiego z zespo\u0142em, Stanis\u0142awa Brukalskiego, grupy tzw. tygrys\u00f3w, czyli Wac\u0142awa K\u0142yszewskiego, Jerzego Mokrzy\u0144skiego i Eugeniusza Wierzbickiego, a tak\u017ce Zygmunta St\u0119pi\u0144skiego i Jana Kothego. Projekty zak\u0142ada\u0142y r\u00f3wnie\u017c nadanie cech socrealistycznych zachowanemu w \u2013 b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a \u2013 dobrym stanie hotelowi Polonia. Nagrody g\u0142\u00f3wnej nie przyznano, wr\u0119czono osiem wyr\u00f3\u017cnie\u0144. Zerwanie z socrealizmem w drugiej po\u0142owie lat 50. sprawi\u0142o, \u017ce koncepcja urbanistyczna \u015aciany Wschodniej ponownie powr\u00f3ci\u0142a na deski kre\u015blarskie.<\/p>\n\n\n\n
Og\u0142oszony w 1958 r. konkurs na zagospodarowanie terenu pomi\u0119dzy Alejami Jerozolimskimi a \u015awi\u0119tokrzysk\u0105 zak\u0142ada\u0142 stworzenie nowoczesnej przestrzeni handlowo-us\u0142ugowej i mieszkaniowej. Jury konkursowe, w kt\u00f3rego sk\u0142ad weszli m.in. Romuald Gutt, Wac\u0142aw K\u0142yszewski, Jan Zachwatowicz i Tadeusz Zieli\u0144ski, nagrodzi\u0142o r\u00f3wnorz\u0119dnie dwie koncepcje. Pierwsz\u0105 by\u0142 projekt autorstwa Hanny Adamczewskiej, Kazimierza Wejcherta, Jerzego Dobieleckiego i W\u0142adys\u0142awa Jarnickiego. Drugi stanowi\u0142a praca Zbigniewa Karpi\u0144skiego we wsp\u00f3\u0142pracy z Zofi\u0105 Bia\u0142ow\u0105s, Mari\u0105 Hausman, Hann\u0105 Wo\u017aniak, Wies\u0142awem Zachem, Markiem Gurowskim i Janem Wasilem. W\u015br\u00f3d nagrodzonych prac znalaz\u0142 si\u0119 odwa\u017cny, bardzo kosztowny projekt Marka Leykama oraz projekt J\u00f3zefa Zbigniewa Polaka.<\/p>\n\n\n\n
W wizji Karpi\u0144skiego doceniono przede wszystkim dwuplanowo\u015b\u0107, chocia\u017c zarzucano autorowi nadmierne rozrzucenie poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w zabudowy. Ostatecznie w czerwcu 1959 r. to w\u0142a\u015bnie Karpi\u0144skiego mianowano generalnym projektantem za\u0142o\u017cenia urbanistycznego, jakim by\u0142a \u015aciana Wschodnia. Prace projektowe pod jego kierunkiem trwa\u0142y przez kolejny rok, do czerwca 1960 r. Do zespo\u0142u projektanckiego Karpi\u0144skiego nale\u017celi Jan Klewin, Tadeusz Kobyli\u0144ski i asystenci. W miar\u0119 postepowania prac w gronie tym znale\u017ali si\u0119 tak\u017ce: Andrzej Kaliszewski, Jerzy Jakubowicz, Zbigniew Wac\u0142awek, Andrzej Sierakowski i Jerzy Kowarski.<\/p>\n\n\n\n
\u015aciana Wschodnia mia\u0142a stanowi\u0107 nowoczesne centrum miasta. Zesp\u00f3\u0142 pod przewodnictwem Karpi\u0144skiego zaprojektowa\u0142 23 budynki na obszarze o 600 m d\u0142ugo\u015bci i 70 m szeroko\u015bci. Pocz\u0105tek ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia stanowi\u0107 mia\u0142 pawilon o do\u015b\u0107 futurystycznym kszta\u0142cie, na tle budynku biurowego, za\u015b dalej wykreowano cztery domy towarowe, z kt\u00f3rych trzy uzyska\u0142y jednolity wygl\u0105d. Za domami towarowymi zaprojektowano pasa\u017c ruchu pieszego. Kolejny plan zaj\u0119\u0142a zabudowa mieszkaniowa w postaci trzech punktowc\u00f3w oraz o\u015bmiu jedenastokondygnacyjnych blok\u00f3w. Zaplecze gastronomiczne oferowa\u0142 bar Zodiak, za\u015b kultur\u0119 na \u015acianie Wschodniej animowa\u0142o otwarte w pa\u017adzierniku 1970 r. kino Relax.<\/p>\n\n\n\n
W \u015acianie Wschodniej mo\u017cna doszuka\u0107 si\u0119 pewnych inspiracji zachodnioeuropejskich, jak np. powsta\u0142ym w latach 50. pasa\u017cem Lijnbaan w Rotterdamie czy pasa\u017cem H\u00f6torget w Sztokholmie. Historycy architektury zauwa\u017caj\u0105, \u017ce koncepcja Karpi\u0144skiego nawi\u0105zywa\u0107 mo\u017ce te\u017c do moskiewskiego Prospektu Kalinina, poststalinowskiej inwestycji, r\u00f3wnie\u017c inspirowanej nowoczesnymi rozwi\u0105zaniami zachodnioeuropejskimi.<\/p>\n\n\n\n
Budynek Universalu (dzi\u015b ju\u017c nieistniej\u0105cy) zosta\u0142 zaprojektowany przez Jerzego Jakubowicza i Jerzego Kowarskiego. Jakubowicz zaprojektowa\u0142 te\u017c legendarn\u0105 Rotund\u0119 PKO, kt\u00f3rej konstrukcja by\u0142a dzie\u0142em Stanis\u0142awa Wi\u0119cka i W\u0142odzimierza Wojnowskiego. Rotunda zros\u0142a si\u0119 z pejza\u017cem naszego miasta \u2013 tak jak spotkania \u201epod Rotund\u0105\u201d. Konstrukcja budynku zosta\u0142a wykonana przez Mostostal na prze\u0142omie 1963 i 1964 r. Dach ogl\u0105dany z g\u00f3ry przypomina\u0142 promieniste s\u0142o\u0144ce. Pawilon na rzucie okr\u0119gu zosta\u0142 ca\u0142kowicie przeszklony. Nocami roz\u015bwietlona Rotunda nadawa\u0142a temu miejscu bardzo wielkomiejskiego charakteru.<\/p>\n\n\n\n
Domy Towarowe Centrum by\u0142y pierwszym centrum handlowym w Polsce. Wars, Sawa i Junior w do\u015b\u0107 szybkim czasie sta\u0142y si\u0119 celem wycieczek, by nie rzec: pielgrzymek klient\u00f3w, nie tylko z Warszawy, lecz tak\u017ce z ca\u0142ej Polski. Nadwieszenie wy\u017cszych pi\u0119ter nad chodnikiem pozwala\u0142o na spacerowanie wzd\u0142u\u017c Dom\u00f3w Towarowych nawet przy niepogodzie. Na poszczeg\u00f3lnych poziomach budynk\u00f3w znajdowa\u0142y si\u0119 przestronne hale, a zlokalizowane w nich sklepy \u2013 priorytetowo traktowane przez w\u0142adze \u2013 by\u0142y lepiej zaopatrzone. W Domach Towarowych zastosowano pewnego rodzaju eksperyment, kt\u00f3ry polega\u0142 na bezpo\u015brednim dostarczaniu towaru od producent\u00f3w. Tym samym sklepy umiejscowione w DT omija\u0142y system odg\u00f3rnego rozdzielania towar\u00f3w. Oczywi\u015bcie, chocia\u017c Domy Towarowe by\u0142y nowoczesne, to jednak por\u00f3wnywanie ich do luksusowych galerii handlowych Europy Zachodniej, co cz\u0119sto czyni\u0142a w\u0142adza, by\u0142o zdecydowanie przesadzone.<\/p>\n\n\n\n
W Juniorze zrodzi\u0142a si\u0119 legenda Hofflandu, wykreowana przez Barbar\u0119 Hoff \u2013 c\u00f3rk\u0119 znanego przedwojennego adwokata i \u017con\u0119 Leopolda Tyrmanda, \u015bl\u0105zaczk\u0119, kt\u00f3rej przypad\u0142o dyktowanie mody w Warszawie. Jej stoisko w Juniorze otwarto w 1974 r. Chwytliw\u0105 nazw\u0119 wymy\u015bli\u0142a m\u0142oda studentka ASP Barbara Danicka. Hoff, jak dawniej Coco Chanel, si\u0119gn\u0119\u0142a po materia\u0142y dost\u0119pne, chocia\u017c niecenione, jak surowa bawe\u0142na czy flanela. Barbara Hoff szybko sta\u0142a si\u0119 projektantk\u0105, kt\u00f3ra tworzy\u0142a ubrania sprzedane na masow\u0105 skal\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Hoffland nie by\u0142 pierwszym miejscem, z kt\u00f3rego moda emanowa\u0142a na Polsk\u0119 w okresie powojennym. Wcze\u015bniej, bo w latach 60., w budynku przy ulicy Chmielnej zainstalowa\u0142a si\u0119 Moda Polska. Przedsi\u0119biorstwo powsta\u0142e w 1958 r. przez wiele lat by\u0142o prowadzone przez Jadwig\u0119 Grabowsk\u0105. Caryca mody polskiej, urodzona i wychowana w Warszawie w bogatej rodzinie \u017cydowskiej, zaczyna\u0142a przygod\u0119 z mod\u0105 w butiku Feniks przy ul. Marsza\u0142kowskiej 35. W odbudowuj\u0105cej si\u0119 Warszawie nawi\u0105zanie do mitycznego ptaka odradzaj\u0105cego si\u0119 z popio\u0142u nie pozostawa\u0142o bez znaczenia. Moda Polska mia\u0142a 60 sklep\u00f3w w ca\u0142ej Polsce, zatrudniano w nich 2000 os\u00f3b. Sama Grabowska cz\u0119sto wyje\u017cd\u017ca\u0142a do Pary\u017ca, w poszukiwaniu kolejnych inspiracji do swoich projekt\u00f3w. Pokazy Mody Polskiej by\u0142y wydarzeniami o znaczeniu kulturalnym, spo\u0142ecznym i politycznym. Grabowska odesz\u0142a z Mody Polskiej w 1968 r.<\/p>\n\n\n\n
Zaplecze gastronomiczne Dom\u00f3w Towarowych stanowi\u0142y liczne lokale, w\u015br\u00f3d nich restauracje i kawiarnie, m.in. Smak, Pod Samowarem, Szampa\u0144ska, Ty i Ja czy Poziomka. To w\u0142a\u015bnie w restauracji Szampa\u0144skiej przez lata nagrywano Podwieczorek przy Mikrofonie, czyli program Polskiego Radia zrodzony jeszcze przed wojn\u0105. By\u0142 to program w stylu vari\u00e9t\u00e9 i cieszy\u0142 si\u0119 niebywa\u0142\u0105 popularno\u015bci\u0105. Role Hanki Bielickiej jako Dziuni Pietrusi\u0144skiej czy Jerzego Ofierskiego jako so\u0142tysa Kierdzio\u0142ka przesz\u0142y do kanonu polskiej rozrywki. W programach wyst\u0119powa\u0142a czo\u0142\u00f3wka polskiej estrady, Jarema St\u0119powski czy Kazimierz Grze\u015bkowiak. Legendarnym konferansjerem programu by\u0142 Lucjan Kydry\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n
Palma pierwsze\u0144stwa w\u015br\u00f3d lokali gastronomicznych przypad\u0142a jednak Zodiakowi. Pawilon powsta\u0142 wed\u0142ug projektu Jana Bogus\u0142awskiego i Bohdana Gniewiewskiego. Obiekt sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z kilku cz\u0119\u015bci: baru, delikates\u00f3w, kawiarni i kwiaciarni, kt\u00f3re tak jak Rotunda sta\u0142y si\u0119 popularnym miejscem spotka\u0144. Architektur\u0119 uzupe\u0142nia\u0142a mozaika projektu Marii Leszczy\u0144skiej, sadzawka na placyku przed budynkiem oraz neon w kszta\u0142cie orbity ze znakami zodiaku i gwiazdami oraz neony z napisem Zodiak.<\/p>\n\n\n\n
Pasa\u017c \u015ar\u00f3dmiejski (dzi\u015b Wiecha) by\u0142 bardzo nowatorskim projektem, w kt\u00f3ry pomi\u0119dzy pierwsz\u0105 a drug\u0105 lini\u0105 zabudowy wprowadzono ci\u0105g pieszy nakryty daszkami z aluminium i drewna, umieszczonymi na wysoko\u015bci 3,80 m. Uzupe\u0142nieniem pasa\u017cu by\u0142y kwietniki i \u0142awki. Architektom uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 kameraln\u0105 przestrze\u0144 i odseparowa\u0107 j\u0105 od ruchliwych ulic. Nadwieszona nad \u201ew\u0105wozem\u201d pasa\u017cu pergola w s\u0142oneczne dni rzuca\u0142a d\u0142ugie \u015bwiat\u0142ocienie. W budynku od strony wschodniej pasa\u017cu, kt\u00f3ry by\u0142 przypisany do ulicy Z\u0142otej, zlokalizowano lokale handlowo-us\u0142ugowe. W przyziemiu mie\u015bci\u0142 si\u0119 sklep Spo\u0142em, salon Przedsi\u0119biorstwa Handlu Detalicznego Jubiler, Dom Mody Ambasador oraz winiarnia Amfora. Ten ostatni lokal ozdobiono licznymi reklamami \u015bwietlnymi ze stylizowanym napisem Amfora oraz wizerunkiem antycznej wazy, kt\u00f3ra te\u017c w formie wielkiego glinianego naczynia w kolorze czerwonym by\u0142a wystawiona przed lokalem.<\/p>\n\n\n\n