![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2-13-1024x733.jpg\")
Inicjatork\u0105 powstania mokotowskiej rezydencji by\u0142a Izabela z Czartoryskich Lubomirska, c\u00f3rka wojewody ruskiego, Augusta Czartoryskiego, a jednocze\u015bnie \u017cona marsza\u0142ka wielkiego koronnego Stanis\u0142awa Lubomirskiego. Jest wielce prawdopodobne, \u017ce Izabela Lubomirska zamiejskiej rezydencji pozazdro\u015bci\u0142a swojej bratowej, \u017conie Adama Czartoryskiego \u2013 Izabeli z Flaming\u00f3w Czartoryskiej. Za tak\u0105 teori\u0105 mog\u0105 przemawia\u0107 daty, jako \u017ce Pow\u0105zki sta\u0142y si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 Czartoryskich w 1770 r., za\u015b Lubomirscy prace na Mokotowie rozpocz\u0119li ju\u017c w roku 1771, chocia\u017c w\u0142a\u015bcicielami terenu stali si\u0119 dopiero w 1779 r.<\/p>\n\n\n
O wyborze Mokotowa decydowa\u0142y nie tylko wzgl\u0119dy przyrodnicze, lecz r\u00f3wnie\u017c kwestie presti\u017cowe, czyli blisko\u015b\u0107 \u0141azienek Kr\u00f3lewskich oraz Ujazdowa. Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce na decyzji zawa\u017cy\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 tworzenia powi\u0105za\u0144 widokowych np. z Wilanowem.<\/p>\n\n\n
Pracami prowadzonymi na Mokotowie kierowa\u0142 pochodz\u0105cy z Torunia architekt Ephraim Schr\u00f6ger (Efraim Szreger, Schroeger), kt\u00f3ry w latach 1766-1771 pracowa\u0142 na zlecenie rodziny Czartoryskich. W za\u0142o\u017ceniu architekta mokotowska rezydencja mia\u0142a by\u0107 modn\u0105 podmiejsk\u0105 will\u0105. Pa\u0142acyk zosta\u0142 wybudowany na planie kwadratu (ka\u017cda z elewacji mia\u0142a d\u0142ugo\u015b\u0107 18 m), by\u0142 dwukondygnacyjny, a ca\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142a przykryta dachem namiotowym. Ka\u017cda kondygnacja by\u0142a pi\u0119cioosiowa. Budynek ulokowano przy skraju skarpy wi\u015blanej, od strony kt\u00f3rej wybudowano pod\u0142u\u017cny taras wsparty na trzech arkadach. Komunikacj\u0119 pomi\u0119dzy ogrodem a wn\u0119trzem pa\u0142acowym zapewnia\u0142y dwa biegi schod\u00f3w. G\u0142\u00f3wne wej\u015bcie do budynku, umieszczone w jednoosiowym ryzalicie, ulokowano od p\u00f3\u0142nocy, gdzie stworzono podkowiasty podjazd. W \u015bcianach bocznych od wschodu i zachodu zaaran\u017cowano p\u0142askie trzyosiowe ryzality. Ryzalit od strony skarpy zosta\u0142 dodatkowo zwie\u0144czony attyk\u0105. Od strony p\u00f3\u0142nocnej powsta\u0142a antresola. Stylistycznie ca\u0142o\u015b\u0107 reprezentowa\u0142a wczesny klasycyzm. W dolnej kondygnacji umieszczono kuchni\u0119 i pomieszczenia gospodarcze, na parterze za\u015b westybul, pomieszczenia reprezentacyjne, sypialni\u0119 i gabinet.<\/p>\n\n\n
W tym samym czasie Ephraim Schr\u00f6ger wzni\u00f3s\u0142 tzw. Domek Burgrabiego. Parterowy pawilon stan\u0105\u0142 w pobli\u017cu po\u0142udniowo-zachodniego naro\u017cnika pa\u0142acyku, z kt\u00f3rym zosta\u0142 po\u0142\u0105czony wygi\u0119tym p\u00f3\u0142koli\u015bcie murkiem. W takiej formie pa\u0142acyk mokotowski zosta\u0142 uwieczniony na obrazie Bernarda Bellotta zw. Canalettem \u201eWidok \u0142\u0105k wilanowskich\u201d.<\/p>\n\n\n
Od roku 1776 na projektach zwi\u0105zanych z za\u0142o\u017ceniem na Mokotowie pojawia\u0142 si\u0119 podpis Simona Gottlieba (Szymona Bogumi\u0142a) Zuga, chocia\u017c niekt\u00f3rzy historycy twierdz\u0105, \u017ce na Mokotowie pracowa\u0142 on ju\u017c w 1774 r. Zug by\u0142 m.in. projektantem ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni pw. \u015bw. Tr\u00f3jcy w Warszawie i licznych za\u0142o\u017ce\u0144 parkowo-pa\u0142acowych, np. na M\u0142ocinach czy Solcu. W latach 80. XVIII w. Zug przebudowa\u0142 elewacj\u0119 od strony skarpy. Zmieni\u0142 liczb\u0119 i rozmieszczenie otwor\u00f3w okiennych oraz przearan\u017cowa\u0142 taras, kt\u00f3ry wsparto na jednej arkadzie. Na taras prowadzi\u0142y arkadowe drzwi, flankowane po obu stronach niewielkimi prostok\u0105tnymi oknami.<\/p>\n\n\n
Izabela Lubomirska zmar\u0142a w Wiedniu w 1816 r. Rok p\u00f3\u017aniej Mokot\u00f3w przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 Aleksandra Potockiego i jego \u017cony Anny z Tyszkiewicz\u00f3w. Aleksander by\u0142 wnukiem Izabeli, synem Aleksandry z Lubomirskich Potockiej i Stanis\u0142awa Kostki Potockiego. To na pami\u0105tk\u0119 dzieci Aleksandra i Anny trzy rezydencje po\u0142o\u017cone nieopodal Wilanowa zyska\u0142y nazwy \u2013 Morysin, Gucin i Natolin. Po rozwodzie Aleksandra i Anny Mokot\u00f3w sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 Anny secundo voto Dunin-W\u0105sowiczowej. Jej m\u0105\u017c Stanis\u0142aw by\u0142 adiutantem Napoleona Bonapartego.<\/p>\n\n\n
W latach 20. XIX w. przeprowadzono przebudow\u0119 obiektu. Chocia\u017c prace przy pa\u0142acyku rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 ju\u017c w 1822 r., g\u0142\u00f3wna przebudowa trwa\u0142a w latach 1824-1827. Obejmowa\u0142a przede wszystkim elewacj\u0119 zachodni\u0105 i p\u00f3\u0142nocn\u0105, kt\u00f3rym nadano szat\u0119 modnego w\u00f3wczas neogotyku. Autorem projektu by\u0142 w\u0142oski architekt Enrico (Henryk) Marconi, kt\u00f3ry od strony p\u00f3\u0142nocnej zachowa\u0142 podkowiasty podjazd, za\u015b g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie w dotychczasowym ryzalicie uj\u0105\u0142 ostro\u0142ukowym portalem z piaskowca. Trzyosiowy ryzalit od strony zachodniej zosta\u0142 zwie\u0144czony tr\u00f3jk\u0105tnym szczytem z blankowaniem, a g\u0142adk\u0105 elewacj\u0119 ozdobiono rozet\u0105 z piaskowca. Okna sali jadalnej umieszczone w ryzalicie zachodnim uzyska\u0142y ostro\u0142ukowe obramienia okienne z piaskowca. Okna na skrajnych osiach pozosta\u0142y prostok\u0105tne, ozdobiono je natomiast wykonanymi w tynku obramieniami ostro\u0142ukowymi.<\/p>\n\n\n
R\u00f3wnie\u017c wn\u0119trza zosta\u0142y przebudowane, a ich stylistyka czerpa\u0142a z ca\u0142ego wachlarza form gotyckich. Po zniszczeniach rezydencji w okresie wojny polsko-rosyjskiej 1831 r. Dunin-W\u0105sowiczowie, przebywaj\u0105cy w galicyjskim Zatorze, ch\u0119tnie wynajmowali mokotowsk\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107, czego konsekwencj\u0105 by\u0142a ostatecznie sprzeda\u017c maj\u0105tku w roku 1845. Nowym w\u0142a\u015bcicielem zosta\u0142 Franciszek Szuster, znany warszawski litograf, kt\u00f3ry niebawem przyst\u0105pi\u0142 do rozbudowy obiektu. Prace prowadzi\u0142 architekt Adam Idzikowski. Przebudowa, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w 1852 r., polega\u0142a na zaadaptowaniu antresoli po po\u0142udniowej stronie budynku na pomieszczenia mieszkalne oraz wzniesieniu o\u015bmiobocznej, dwukondygnacyjnej wie\u017cyczki od strony wschodniej. W latach 1860-1865 do po\u0142udniowej elewacji pa\u0142acyku dobudowano dwupi\u0119trow\u0105 oficyn\u0119. W tym samym czasie przebudowano te\u017c Domek Burgrabiego. Celem prac by\u0142o zapewne powi\u0119kszenie kubatury mieszkalnej pa\u0142acu, jednak powstanie oficyny przyczyni\u0142o si\u0119 do zmiany zewn\u0119trznego wygl\u0105du rezydencji, kt\u00f3ry mimo licznych prac prowadzonych w ci\u0105gu dziesi\u0119cioleci utrzymywa\u0142 do tej pory wygl\u0105d nadany mu przez Ephraima Schr\u00f6gera jeszcze w latach 70. XVIII w.<\/p>\n\n\n
Parkowo-pa\u0142acowe za\u0142o\u017cenie na Mokotowie w r\u0119kach Szustr\u00f3w pozostawa\u0142o do II wojny \u015bwiatowej. Po \u015bmierci Franciszka Szustra maj\u0105tek odziedziczy\u0142 jego brat, Antoni. Potem maj\u0105tek przechodzi\u0142 w r\u0119ce kolejnych spadkobierc\u00f3w. W 1899 r. na zboczu skarpy wzniesiono, zaprojektowane przez Wincentego Rakiewicza, mauzoleum grobowe rodziny Szustr\u00f3w. Jest to niewielki klasycystyczny budynek zwie\u0144czony krzy\u017cem. Spocz\u0105\u0142 tu zmar\u0142y w roku 1901 Franciszek i zmar\u0142a rok wcze\u015bniej jego \u017cona Rozalia. W latach 70. XX w. ostatni przedstawiciel rodu, Tadeusz, przeni\u00f3s\u0142 prochy swoich przodk\u00f3w do rodzinnego grobowca na Starych Pow\u0105zkach.<\/p>\n\n\n
Nieod\u0142\u0105cznym elementem za\u0142o\u017cenia mokotowskiego by\u0142 ogr\u00f3d, z pawilonami ogrodowymi, z kt\u00f3rych do dzisiaj zachowa\u0142y si\u0119 dwa budynki stoj\u0105ce przy ulicy Pu\u0142awskiej. Plany ogrodu g\u00f3rnego po\u0142o\u017conego na skarpie sporz\u0105dzi\u0142 Schr\u00f6ger w pocz\u0105tku lat 70. XVIII w. By\u0142o to za\u0142o\u017cenie regularne z budynkami gospodarczymi po\u0142o\u017conymi na terenie warzywnika po po\u0142udniowej stronie pa\u0142acu. Ogr\u00f3d dolny, si\u0119gaj\u0105cy tzw. drogi kr\u00f3lewskiej, wiod\u0105cej z Warszawy do Wilanowa, pokrywaj\u0105cej si\u0119 z dzisiejsz\u0105 ulic\u0105 Belwedersk\u0105, urozmaicony zosta\u0142 tzw. Dzik\u0105 Promenad\u0105 i za\u0142o\u017ceniami wodnymi. Chocia\u017c pierwotne plany ogrodu kre\u015blono by\u0142y r\u0119k\u0105 Schr\u00f6gera, to Simon Gottlieb Zug do planu ogrodu wprowadzi\u0142 nowe kompozycje wodne oraz pawilony ogrodowe. Najwa\u017cniejszym z nich by\u0142y Glorietta Flamandzka, Go\u0142\u0119bnik oraz romantyczna ruina znajduj\u0105ca si\u0119 w ogrodzie dolnym, tzw. Zameczek. Glorietta by\u0142a jednym z dw\u00f3ch obiekt\u00f3w bramnych ulokowanych w murze od strony zachodniej. Wjazd od strony Glorietty by\u0142 wjazdem reprezentacyjnym, a droga do pa\u0142acu wiod\u0142a w\u015br\u00f3d czterech rz\u0119d\u00f3w drzew. Brama znajdowa\u0142a si\u0119 w budynku przyleg\u0142ym od strony p\u00f3\u0142nocnej do pawilonu zaprojektowanego w stylu baroku flamandzkiego, sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z korpusu g\u0142\u00f3wnego oraz okr\u0105g\u0142ej wie\u017cyczki. Pawilon w czasie prac prowadzonych przez Enrica Marconiego zosta\u0142 przebudowany. Nadano mu w\u00f3wczas szat\u0119 neogotyck\u0105 z elementami orientalnymi, st\u0105d nazwa \u2013 Glorietta Maureta\u0144ska. Wtedy te\u017c od strony po\u0142udniowej powsta\u0142a \u00a0przybud\u00f3wka (niezachowana) zwie\u0144czona attyk\u0105.<\/p>\n\n\n
Drugim pawilonem by\u0142 tzw. Go\u0142\u0119bnik \u2013 gospodarczy budynek ulokowany r\u00f3wnie\u017c przy zachodnim kra\u0144cu parku od strony dawnego traktu Warszawa-Lublin. Go\u0142\u0119bnik uzyska\u0142 kszta\u0142t czworobocznej wie\u017cy, do kt\u00f3rej od strony po\u0142udniowej przylega\u0142 parterowy, pod\u0142u\u017cny budynek, za\u015b od p\u00f3\u0142nocnej \u2013 brama wiod\u0105c\u0105 do folwarku. W przyziemiu znajdowa\u0142o si\u0119 pomieszczenie od\u017awiernego. Od strony wschodniej ulokowano wej\u015bcie do obiektu.<\/p>\n\n\n
Ostatnim bli\u017cej znanym nam pawilonem parkowym by\u0142a ruina w parku dolnym. Podobnie jak pozosta\u0142e pawilony ogrodowe, zosta\u0142a zaprojektowana przez Zuga. By\u0142a to jednoosiowa dwupi\u0119trowa budowla o nieregularnym kszta\u0142cie, utrzymana w typie ruiny ogrodowej. Obok znajdowa\u0142a si\u0119 murowana ob\u00f3rka, zag\u0142\u0119biona w ziemi piwniczka oraz folwark z drewnianymi chatami. Zameczek, mieszcz\u0105cy salon w latach 20. XIX w., zosta\u0142 przebudowany przez Enrica Marconiego (od strony wschodniej otrzyma\u0142 wtedy attyk\u0119 przypominaj\u0105c\u0105 blankowanie). Niestety, pawilon zosta\u0142 rozebrany w 1952 r.<\/p>\n\n\n
W ogrodzie zaprojektowanym przez Zuga znalaz\u0142 si\u0119 te\u017c ma\u0142y sztuczny folwark. Na planie ogrodu z 1780 r. zosta\u0142y zaznaczone zabudowania folwarku, jak mleczarnia, kurniki czy obory. Droga od Go\u0142\u0119bnika do folwarku by\u0142a przeprowadzona w taki spos\u00f3b, \u017ce przeje\u017cd\u017caj\u0105cy m\u00f3g\u0142 ogl\u0105da\u0107 zabudow\u0119 jako swoistego rodzaju naturaln\u0105, sentymentaln\u0105 dekoracj\u0119 ogrodu. W parku dolnym, gdzie wytyczono Dzik\u0105 Promenad\u0119, r\u00f3wnie\u017c pojawi\u0142y si\u0119 wiejskie zabudowania, jak pasieka, cha\u0142upa str\u00f3\u017ca czy Rybarnia nad stawem. Dolny ogr\u00f3d od drogi do Wilanowa oddzielony by\u0142 kana\u0142em. Kana\u0142 \u00f3w, biegn\u0105cy dzisiejsz\u0105 ulic\u0105 Nabielaka, pozwala\u0142 na swobodn\u0105 \u017ceglug\u0119 \u0142odziami pomi\u0119dzy Promenad\u0105 a \u0141azienkami. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci parku znajdowa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 o nazwie Pustka, gdzie za\u0142o\u017cono stawy z wysepkami. Co warte odnotowania, w parku nie by\u0142o dekoracji figuralnych, a jedyny wyj\u0105tek stanowi\u0142 postument dedykowany Jeanowi-Jacques\u2019owi Rousseau. Jeszcze w pocz\u0105tkach lat 20. XX w. w ogrodzie dolnym znajdowa\u0142a eksedra koryncka \u2013 otwarta p\u00f3\u0142kolista altana z \u0142awk\u0105, otoczona kolumnad\u0105. Ju\u017c w 1913 r. prasa apelowa\u0142a, \u017ce \u201estaro\u017cytno\u015b\u0107\u201d ta ulega post\u0119puj\u0105cemu zniszczeniu, do czego przyczynia\u0142o si\u0119 istnienie od 1911 r. w najbli\u017cszej okolicy parku rozrywkowego z restauracj\u0105 Promenada, kt\u00f3ry \u015bci\u0105ga\u0142 nie tylko okoliczn\u0105 ludno\u015b\u0107, lecz tak\u017ce oficer\u00f3w pu\u0142k\u00f3w rosyjskich stacjonuj\u0105cych nieopodal \u0141azienek.<\/p>\n\n\n