![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1a_2mb-1024x1001.jpg\")
Jak si\u0119 okaza\u0142o, tytu\u0142owy epizod nie by\u0142 tak do ko\u0144ca nieznany \u2013 z ca\u0142\u0105 jednak pewno\u015bci\u0105 by\u0142 bardzo zapomniany. O czym mowa? Nie zdradzajmy od razu. Popatrzmy za to na zamieszczon\u0105 w niniejszym tek\u015bcie poczt\u00f3wk\u0119 [fot. 1] \u2013 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u201ebohaterk\u0119\u201d tej opowie\u015bci. Widzimy na niej zgrabny drewniany budynek, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 w du\u017cej mierze z obszernej cz\u0119\u015bci frontowej, przypominaj\u0105cej sw\u0105 form\u0105 solidn\u0105 altan\u0119.<\/strong> <\/p>\n\n\n S\u0105dz\u0105c po wygl\u0105dzie, nie by\u0142 to obiekt mieszkalny. Najwa\u017cniejsze jednak jest to, \u017ce po obu jego stronach, na latarnianych s\u0142upach, da si\u0119 wypatrzy\u0107 dwa warszawskie god\u0142a \u2013 syrenki na charakterystycznych tarczach [fot. 1a]<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n Ma\u0142o tego, u podn\u00f3\u017ca owych latarni zauwa\u017camy dwie rabatki [fot. 1b]<\/strong>, gdzie z niewielkich krzewinek uformowano litery: \u201eWTW\u201d. <\/p>\n\n\n\n Ka\u017cdemu, kto cho\u0107 troch\u0119 zajmuje si\u0119 histori\u0105 regionu, skojarz\u0105 si\u0119 one jednoznacznie \u2013 z Warszawskim Towarzystwem Wio\u015blarskim, istniej\u0105cym po dzi\u015b dzie\u0144, a za\u0142o\u017conym 1878 r. W tle wida\u0107 charakterystyczn\u0105 flag\u0119 WTW [fot. 1c]<\/strong>. <\/strong><\/p>\n\n\n\n Zreszt\u0105 taka sama, tylko nieostra, \u0142opocze na maszcie nad pawilonem. Skoro uda\u0142o si\u0119 wychwyci\u0107 na zdj\u0119ciu tak istotne warszawskie szczeg\u00f3\u0142y, pisz\u0105cy te s\u0142owa postanowi\u0142 niejako \u201ew ciemno\u201d naby\u0107 fotografi\u0119, z zamiarem p\u00f3\u017aniejszego, zapewne \u0142atwego, jak mu si\u0119 wydawa\u0142o, rozszyfrowania zagadki, sprowadzaj\u0105cej si\u0119 w zasadzie do odpowiedzi na trzy pytania: gdzie, kiedy i z jakiej okazji wykonano zdj\u0119cie. Zagadka zosta\u0142a w ko\u0144cu rozwi\u0105zana, jednak czas, jaki min\u0105\u0142 od nabycia artefaktu do wyja\u015bnienia trzech powy\u017cszych kwestii, przeszed\u0142 wszelkie oczekiwania. Ot\u00f3\u017c min\u0119\u0142o z g\u00f3r\u0105 15 lat! Warto by\u0142o jednak poczeka\u0107, jako \u017ce ca\u0142a historia okaza\u0142a si\u0119 nader ciekawa. Zajmuj\u0105c si\u0119 przez kolejne lata tematyk\u0105 varsavianistyczn\u0105, autor mia\u0142 zawsze w pami\u0119ci spraw\u0119 tajemniczego pawilonu nale\u017c\u0105cego do WTW.<\/p>\n\n\n Mimo i\u017c WTW jest organizacj\u0105 rdzennie warszawsk\u0105, nie przes\u0105dza\u0142o to o lokalizacji obiektu na terenie Warszawy. Dlaczego? Ot\u00f3\u017c g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce przypomina on swym stylem tymczasowy pawilon wystawowy, jaki m\u00f3g\u0142 by\u0107 przygotowany na czas jednej z wielu tak popularnych w\u00f3wczas wystaw. W zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci organizowano je w Warszawie, ale nie tylko. Aby zaktywizowa\u0107 inne polskie miasta, g\u0142\u00f3wnie z terenu Kr\u00f3lestwa, imprezy tego typu odbywa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, jak w\u00f3wczas m\u00f3wiono, na prowincji. Mia\u0142y one charakter dzisiejszych targ\u00f3w handlowych, z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce by\u0142y mniej precyzyjnie profilowane. Mo\u017ce nawet nie tyle mniej precyzyjnie, co raczej o wiele bardziej og\u00f3lnie ni\u017c obecnie. Wspomnijmy dla przyk\u0142adu tylko kilka z nich, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce m.in. w Kielcach (1898 r.), \u0141om\u017cy (1898 r.), Radomiu (1899 r.), Lublinie (1901 r.), Cz\u0119stochowie (1909 r.) czy w 1912 r. w \u0141odzi.<\/p>\n\n\n Dodajmy na marginesie, \u017ce Polska ma du\u017cy wk\u0142ad w tworzenie historii obecnych targ\u00f3w handlowych \u2013 i to w skali og\u00f3lnoeuropejskiej, je\u015bli nie \u015bwiatowej \u2013 poprzez wielokrotne ich organizowanie, promowanie, a tak\u017ce docenianie ogromnego znaczenia dla rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego. Pierwsza polska wystawa odby\u0142a si\u0119 jeszcze w 1821 r. w Warszawie pod nazw\u0105: Wystawa Rolniczo-Przemys\u0142owa. Przed nami niewiele europejskich kraj\u00f3w mog\u0142o poszczyci\u0107 si\u0119 organizacj\u0105 tego typu imprez. Przypomnijmy te\u017c, \u017ce nasz kraj by\u0142 w\u00f3wczas pod zaborami, a jednym z wielu, jak\u017ce bardzo t\u0142umionych manifestacji polsko\u015bci, by\u0142y w\u0142a\u015bnie owe wystawy, gdzie promowano polsk\u0105 my\u015bl techniczn\u0105 i ze wszech miar popierano polskie firmy. Zaborcy pi\u0119trzyli ogromne trudno\u015bci, ale cz\u0119sto udawa\u0142o si\u0119 je sprytnie omija\u0107. Szczeg\u00f3lnie du\u017cy \u201ewysyp\u201d r\u00f3\u017cnego rodzaju wystaw mia\u0142 miejsce po upadku powstania styczniowego, kiedy dosz\u0142a do g\u0142osu, sk\u0105din\u0105d s\u0142uszna, idea \u201epracy u podstaw\u201d. G\u0142\u00f3wni jej piewcy \u2013 pozytywi\u015bci \u2013 g\u0142osili has\u0142a zach\u0119caj\u0105ce obywateli do dzia\u0142a\u0144 umo\u017cliwiaj\u0105cych popraw\u0119 poziomu \u017cycia najni\u017cszych warstw spo\u0142ecznych \u2013 tych stoj\u0105cych u podstaw ka\u017cdej ludzkiej zbiorowo\u015bci. Za\u0142o\u017cenie by\u0142o takie, \u017ce kiedy poprawi si\u0119 poziom \u017cycia najbiedniejszych, a tym samym najliczniejszych grup, to poprawi si\u0119 sytuacja ca\u0142ego narodu. Zatem r\u00f3\u017cnego rodzaju wystawy propaguj\u0105ce nowe, w du\u017cej mierze inicjowane przez Polak\u00f3w technologie, przyczyniaj\u0105ce si\u0119 po\u015brednio do og\u00f3lnie poj\u0119tego post\u0119pu\/rozwoju, mia\u0142y niebagatelny i podstawowy wp\u0142yw na wzrost dobrobytu, a tym samym na realizacj\u0119 pozytywistycznych za\u0142o\u017ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n Wracaj\u0105c jednak do tematu \u2013 traf chcia\u0142, \u017ce po latach oczekiwa\u0144 na rozszyfrowanie tej zagadki wpad\u0142 w r\u0119ce pisz\u0105cego te s\u0142owa opas\u0142y tom na temat Warszawskiego Towarzystwa Wio\u015blarskiego, autorstwa Ryszarda Kobendzy [fot. 2]<\/strong>, wydany w 2003 r., a wi\u0119c stosunkowo niedawno jak na histori\u0119 samego Towarzystwa. <\/p>\n\n\n\n W tym miejscu akcja zacz\u0119\u0142a przyspiesza\u0107. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce na 242 stronie jest fotografia z interesuj\u0105cym nas budynkiem, wykonana, co prawda, z zupe\u0142nie innej perspektywy, jednak niepozostawiaj\u0105ca w\u0105tpliwo\u015bci, i\u017c chodzi o ten sam obiekt [fot. 3]<\/strong>, stoj\u0105cy w 1912 r. w parku Agrykola. To bardzo wa\u017cna informacja. Skoro w parku, to dok\u0142adnie gdzie? Je\u015bli zdj\u0119cie ukaza\u0142o si\u0119 w czasopi\u015bmie, to z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem by\u0142o ilustracj\u0105 jakiego\u015b artyku\u0142u\u2026<\/p>\n\n\n Z samej ksi\u0105\u017cki mo\u017cna si\u0119 dowiedzie\u0107, co prawda, sk\u0105d pochodz\u0105 wykorzystane w niej materia\u0142y, tzn. z jakich \u017ar\u00f3de\u0142 (gazeta, czasopismo, ksi\u0105\u017cka itd.) oraz z jakich instytucji (g\u0142\u00f3wnie biblioteki). Niestety, nie ma mowy, w kt\u00f3rych instytucjach znajduj\u0105 si\u0119 okre\u015blone \u017ar\u00f3d\u0142a. Nie jest to oczywi\u015bcie przeszkod\u0105 nie do pokonania, jednak znacz\u0105co zniech\u0119ca do poszukiwa\u0144 i zdecydowanie spowalnia proces dochodzenia do sedna sprawy. A mimo \u017ce ca\u0142a historia dzia\u0142a si\u0119 stosunkowo niedawno, to nie by\u0142o jeszcze w\u00f3wczas tak rozbudowanego Internetu, nie by\u0142o tak bogatej jak dzi\u015b bazy wydawnictw poskanowanych i zamieszczonych w bibliotekach cyfrowych. Pozostawa\u0142o wi\u0119c tradycyjne przeszukiwanie bibliotek wymienionych w spisie na ko\u0144cu ksi\u0105\u017cki, w celu dotarcia do wspomnianego pod ilustracj\u0105 czasopisma \u201eWio\u015blarz Polski\u201d. Jako \u017ce sprawa i tak d\u0142ugo ju\u017c si\u0119 ci\u0105gn\u0119\u0142a, autor postanowi\u0142 podej\u015b\u0107 do tematu inaczej. Wiedz\u0105c, \u017ce tajemniczy budynek sta\u0142 w parku Agrykola nad wod\u0105, m\u00f3g\u0142 zaw\u0119zi\u0107 teren poszukiwa\u0144 do brzeg\u00f3w Kana\u0142u Piaseczy\u0144skiego, eliminuj\u0105c od razu jego wi\u0119ksz\u0105, wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 pomi\u0119dzy ulicami Czerniakowsk\u0105 i My\u015bliwieck\u0105. By\u0142 to bowiem teren wojskowy (carski), na kt\u00f3rym raczej nie lokalizowano obiekt\u00f3w cywilnych, a ju\u017c na pewno takich jak ten, tj. zwi\u0105zanych z organizacj\u0105 o nieoficjalnym, lecz bardzo silnym zabarwieniu patriotycznym. Poza tym pod zdj\u0119ciem wspomniano o pokazach. Opr\u00f3cz g\u0142\u00f3wnego kana\u0142u \u2013 Piaseczy\u0144skiego \u2013 w gr\u0119 wchodzi\u0142o jeszcze nabrze\u017ce kr\u00f3tkiego przep\u0142ywu \u0142\u0105cz\u0105cego \u00f3w kana\u0142, pod mostkiem Sobieskiego, ze stawem, na kt\u00f3rym znajduje si\u0119 Pa\u0142ac na Wyspie w \u0141azienkach Kr\u00f3lewskich.<\/p>\n\n\n\n W ruch posz\u0142y mapy Warszawy dost\u0119pne w wi\u0119kszo\u015bci w Archiwum Pa\u0144stwowym w Warszawie i cz\u0119\u015bciowo ju\u017c w\u00f3wczas opublikowane w sieci. Niestety, nie na wiele si\u0119 to zda\u0142o. Analizowane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie plany wieloarkuszowe Lindleya, jako te, kt\u00f3re chronologicznie najlepiej pasowa\u0142y do zagadkowego zdj\u0119cia. Najbardziej szczeg\u00f3\u0142owe, w skali 1:200, powsta\u0142y jednak ok. 20 lat wcze\u015bniej ni\u017c rozpatrywana fotografia. Warto wspomnie\u0107, i\u017c w dawnych czasach nawet tak cenne pierworysy jak r\u0119kopi\u015bmienne plany Lindleya traktowano jako materia\u0142 stricte u\u017cytkowy i dokonywano na nich unacze\u015bnie\u0144 jeszcze w latach 50. XX w. Dzi\u0119ki tej praktyce uda\u0142o si\u0119 wytypowa\u0107 obiekt (wrysowany nieco p\u00f3\u017aniej), kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 by\u0107 tym z fotografii [fot. 4 i 4a]<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n Niestety, dog\u0142\u0119bna analiza po\u0142o\u017cenia budynku wzgl\u0119dem nabrze\u017ca, przebiegu samej linii brzegowej, uk\u0142adu widocznych w tle drzew i fragment\u00f3w alejek parkowych nie potwierdzi\u0142a domniemanej lokalizacji. Ca\u0142a sprawa sta\u0142a si\u0119 jeszcze bardziej niepewna, gdy po przestudiowaniu planu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce s\u0105 na nim zaznaczone zar\u00f3wno korekty przebiegu alejek parkowych, jak i samej linii brzegowej. Dodajmy te\u017c, \u017ce czas nanoszenia owych poprawek by\u0142 nieznany.<\/p>\n\n\n\n Kojarz\u0105c jednak ze sob\u0105 trzy fakty: miejsce \u2013 Kana\u0142 Piaseczy\u0144ski, forma \u2013 pawilon wystawowy oraz rok \u2013 1912, otrzymujemy informacj\u0119 o mog\u0105cej si\u0119 tu odbywa\u0107 jakiej\u015b wystawie. Za\u0142o\u017cenie to okaza\u0142o si\u0119 nader trafne, bowiem dok\u0142adnie w tym czasie mia\u0142a miejsce Wystawa Sportowo-Przemys\u0142owa, odbywaj\u0105ca si\u0119 na terenie parku Agrykola i pobliskiego stadionu\/toru nale\u017c\u0105cego do Ko\u0142a Sportowego w Warszawie.<\/p>\n\n\n\n Mimo i\u017c kr\u0105g poszukiwa\u0144 znacz\u0105co si\u0119 zaw\u0119\u017ca\u0142, zar\u00f3wno je\u015bli chodzi o zakres topograficzny, jak i chronologiczny, to ca\u0142y czas brakowa\u0142o przys\u0142owiowej kropki nad \u201ei\u201d, jednoznacznego potwierdzenia stawianych od lat tez.<\/p>\n\n\n\n Na potrzeby wspomnianej wy\u017cej wystawy opublikowano katalog [fot. 5]<\/strong>, w kt\u00f3rym znajdowa\u0142 si\u0119 plan ca\u0142ego terenu. By\u0142y nawet obiekty posadowione nad wod\u0105, jednak \u2013 tak jak w poprzednim przypadku \u2013 nie zgadza\u0142 si\u0119 ca\u0142y szereg szczeg\u00f3\u0142\u00f3w topograficznych [fot. 6]<\/strong>. Istnia\u0142o jeszcze przypuszczenie, \u017ce widoczny na zdj\u0119ciu pawilon powsta\u0142 ju\u017c po opublikowaniu katalogu, a tym samym i planu w nim zawartego. Nie by\u0142o to wcale takie niemo\u017cliwe, bowiem zdarza\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas cz\u0119sto, \u017ce jeszcze przez wiele dni po oficjalnym otwarciu przyjmowano kolejnych wystawc\u00f3w, kt\u00f3rzy po\u015br\u00f3d przechadzaj\u0105cych si\u0119 t\u0142um\u00f3w dopiero przygotowywali swoje stanowiska. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie tak by\u0142o i tym razem? Nadzieja, nadzieja, nadzieja\u2026 Gdy ju\u017c jej prawie zabrak\u0142o, nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om!<\/p>\n\n\n Ot\u00f3\u017c do autora odezwa\u0142 si\u0119 jego znajomy, Ryszard M\u0105czewski, wybitny varsavianista, pomys\u0142odawca i wieloletni opiekun (od ponad 20 lat) strony www.warszawa1939.pl<\/a> \u2013 unikatowej witryny po\u015bwi\u0119conej historii jednego miasta \u2013 Warszawy. \u00d3w specjalista wpad\u0142 razu pewnego na bardzo wa\u017cki trop, po tym jak wcze\u015bniej autor, zbieraj\u0105c w ca\u0142o\u015b\u0107 kilka informacji o prezentowanym zdj\u0119ciu, zreferowa\u0142 mu spraw\u0119: \u201eJest fotografia przedstawiaj\u0105ca przysta\u0144 WTW (prowizoryczn\u0105\/tymczasow\u0105?) w Warszawie w 1912 r., najprawdopodobniej na Kanale Piaseczy\u0144skim lub jego odnodze wiod\u0105cej w stron\u0119 parku \u0141azienkowskiego. Wielce prawdopodobnym jest, \u017ce ukazana sytuacja mia\u0142a zwi\u0105zek z odbywaj\u0105c\u0105 si\u0119 w pobli\u017cu w tym\u017ce roku Wystaw\u0105 Przemys\u0142owo-Sportow\u0105\u201d. Z biegiem lat materia\u0142y w sieci by\u0142y coraz \u0142atwiej dost\u0119pne, a Ryszard M\u0105czewski z \u017celazn\u0105 konsekwencj\u0105 uzupe\u0142nia\u0142 zawarto\u015b\u0107 swej strony, si\u0119gaj\u0105c do coraz to innych \u017ar\u00f3de\u0142. Ca\u0142y czas dodawa\u0142 r\u00f3\u017cne informacje, wraz z ciekaw\u0105 ikonografi\u0105 dotycz\u0105c\u0105 kolejnych fragment\u00f3w przedwojennej Warszawy. I tak nadszed\u0142 czas na rejon Powi\u015bla przy ulicy My\u015bliwieckiej. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w \u00f3wczesnej prasie po\u015bwi\u0119cono sporo miejsca wystawie z 1912 r. \u2013 i to zar\u00f3wno je\u015bli chodzi o informacje czysto praktyczne, jak i relacje fotoreporterskie, a to oznacza\u0142o, \u017ce materia\u0142\u00f3w ikonograficznych do por\u00f3wna\u0144 mo\u017ce by\u0107 ca\u0142kiem sporo. Sp\u00f3jrzmy zatem na dwa spo\u015br\u00f3d kilku dost\u0119pnych zdj\u0119\u0107 [fot. 7 i 8]<\/strong>, gdzie najlepiej wida\u0107 po\u0142o\u017cenie naszego obiektu wzgl\u0119dem innych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w topograficznych, takich jak cho\u0107by boisko z bie\u017cni\u0105. Fotografie te rozwiewaj\u0105 wszelkie w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n