Aby jednak jako\u015b\u0107 nie przesz\u0142a w ilo\u015b\u0107, warto czasami zatrzyma\u0107 si\u0119 nad konkretnym zdj\u0119ciem i obejrze\u0107 je dok\u0142adniej \u2013 w poszukiwaniu interesuj\u0105cych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w \u2013 albo krytycznie podej\u015b\u0107 do opisu, \u017ceby nie da\u0107 si\u0119 zwie\u015b\u0107 b\u0142\u0119dnym identyfikacjom. Nasz\u0105 kr\u00f3tk\u0105 \u201ewypraw\u0119\u201d fotograficzn\u0105 rozpocznijmy od dw\u00f3ch zdj\u0119\u0107 przedstawiaj\u0105cych przedwojenne automaty do sprzeda\u017cy bilet\u00f3w kolejowych. W automatach mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 bilety do Milan\u00f3wka i Pruszkowa. Zdj\u0119cie nr 1 niedawno zosta\u0142o opublikowane na jednym z profili Facebooka z opisem, \u017ce przedstawia automat na dworcu EKD:<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1-13-scaled.jpg\")
Po dok\u0142adniejszym spojrzeniu na zdj\u0119cia mo\u017cna natychmiast stwierdzi\u0107, \u017ce to nie mo\u017ce by\u0107 EKD. Elektryczna Kolej Dojazdowa rozpocz\u0119\u0142a kursowanie w 1927 r. na trasie Warszawa-Grodzisk, a w 1932 r. zosta\u0142y uruchomione odnogi do W\u0142och i Milan\u00f3wka. Tyle \u017ce obecno\u015b\u0107 na zdj\u0119ciu rozk\u0142adu poci\u0105g\u00f3w kursuj\u0105cych do Katowic jednoznacznie wskazuje na to, \u017ce mamy do czynienia z dworcem dalekobie\u017cnym, a nie kasami biletowymi EKD mieszcz\u0105cymi si\u0119 na rogu ulic Nowogrodzkiej i Pozna\u0144skiej.<\/p>\n\n\n
Skoro ju\u017c wiemy, \u017ce to musi by\u0107 kt\u00f3ry\u015b z dworc\u00f3w dalekobie\u017cnych, mo\u017cemy spr\u00f3bowa\u0107 poszuka\u0107 informacji na temat tych automat\u00f3w w prasie codziennej. Kiedy\u015b znalezienie takiej informacji by\u0142oby szukaniem ig\u0142y w stogu siana, a obecnie dzi\u0119ki skanom gazet z rozpoznaniem tekstu takie wyszukiwanie cz\u0119sto daje pozytywne rezultaty. Osobi\u015bcie do poszukiwa\u0144 polecam cyfrow\u0105 Bibliotek\u0119 Narodow\u0105, czyli portal polona.pl. W tym przypadku uda\u0142o si\u0119 wyszuka\u0107 nast\u0119puj\u0105c\u0105 wzmiank\u0119 zamieszczon\u0105 w \u201eKurierze Warszawskim\u201d z 1926 r., nr 199 (wydanie poranne), str. 4 (podzi\u0119kowania za pomoc dla Barbary Skaczkowskiej):<\/strong><\/p>\n\n\n Skoro to rok 1926, to jedynym dworcem g\u0142\u00f3wnym, kt\u00f3ry wchodzi w rachub\u0119, jest tymczasowy dworzec wybudowany przy ulicy Chmielnej. By\u0142a to ogromna drewniana konstrukcja, kt\u00f3ra powsta\u0142a w zwi\u0105zku z budow\u0105 linii \u015brednicowej i wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 si\u0119 z tym konieczno\u015bci\u0105 rozbi\u00f3rki Dworca Wiede\u0144skiego.<\/p>\n\n\n Wr\u00f3\u0107my jednak do zdj\u0119\u0107 automat\u00f3w, a konkretnie \u2013 do tego sprzedaj\u0105cego bilety do Pruszkowa. O ile plakaty i rozk\u0142ady wisz\u0105ce w tle rzucaj\u0105 si\u0119 w oczy, to dwie miski stoj\u0105ce obok automatu mo\u017cna \u0142atwo przeoczy\u0107. Tego typu miski widzimy dzisiaj w wielu miejscach \u2013 s\u0105 to miski z wod\u0105 do picia dla ps\u00f3w. Jednak by\u0142oby wielkim b\u0142\u0119dem stwierdzenie, \u017ce w 1926 r. te\u017c tak dbano o psy. Widoczne na zdj\u0119ciu pojemniki to spluwaczki. Powszechne w poprzednich wiekach spluwanie, w XX w. coraz cz\u0119\u015bciej by\u0142o uznawane za przejaw z\u0142ego zachowania. Z drugiej strony spluwaczki by\u0142y wci\u0105\u017c elementem wyposa\u017cenia wielu miejsc publicznych. Nawet tych reprezentacyjnych, co widzimy na fotografii wykonanej tak\u017ce w 1926 r. \u2013 w holu g\u0142\u00f3wnym gmachu Sejmu i Senatu RP. Budynek przechodzi\u0142 w\u00f3wczas du\u017cy remont, przebudowywano wn\u0119trza, a od strony po\u0142udniowej budowano sal\u0119 posiedze\u0144 \u2013 t\u0119 sam\u0105, w kt\u00f3rej obraduj\u0105 obecnie pos\u0142owie. W nowoczesnym, pe\u0142nym przestrzeni wn\u0119trzu opr\u00f3cz pi\u0119knych schod\u00f3w i dywanu widzimy stoj\u0105ce przy filarach kosze na \u015bmieci oraz spluwaczki\u2026<\/p>\n\n\n\n Aby wychwyci\u0107 jak najwi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych z miastem, warto zacz\u0105\u0107 si\u0119 przygl\u0105da\u0107 zdj\u0119ciom wykonanym na ulicach. Na pocz\u0105tek sp\u00f3jrzmy na dwie fotografie ulicy Marsza\u0142kowskiej, znajduj\u0105ce si\u0119 w zbiorach Muzeum Warszawy. Obie s\u0105 dobrym przyk\u0142adem tego, jak detale mog\u0105 pom\u00f3c w datowaniu zdj\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n Pierwsze zdj\u0119cie to widok w kierunku po\u0142udniowym na skrzy\u017cowanie z ulic\u0105 Chmieln\u0105 i dalej w kierunku Dworca Wiede\u0144skiego (widoczna jest jego wschodnia wie\u017ca) oraz skrzy\u017cowania z Alejami Jerozolimskimi. W\u015br\u00f3d jad\u0105cych tramwaj\u00f3w mo\u017cna dojrze\u0107 m.in. nr 17 i nr 11. Swoj\u0105 drog\u0105, tramwaje bywaj\u0105 bardzo pomocne w ustalaniu lokalizacji miejsc i obiekt\u00f3w na zdj\u0119ciach \u2013 po widocznym numerze linii tramwaju mo\u017cemy sprawdzi\u0107, jak\u0105 tras\u0105 jecha\u0142 i na tej podstawie szuka\u0107 konkretnego miejsca. Trasy wszystkich warszawskich tramwaj\u00f3w s\u0105 do odnalezienia na prowadzonym przez mi\u0142o\u015bnik\u00f3w historii komunikacji portalu trasbus.com<\/a>. Na pierwszym planie naszego zdj\u0119cia rzuca si\u0119 w oczy s\u0142up og\u0142oszeniowy.<\/p>\n\n\n W\u015br\u00f3d nalepionych na nim og\u0142osze\u0144 widzimy m.in.: reklam\u0119 pokaz\u00f3w lotniczych, informacj\u0119 o egzaminie publicznym A. Zelwerowicza w Teatrze Letnim (wynikaj\u0105cym z programu kszta\u0142cenia opracowanego przez Zelwerowicza, por.: https:\/\/e-teatr.pl\/szkola-na-miodowej-90-lat-ksztalcenia-dla-teatru-28192<\/a>) czy, najprawdopodobniej, reklam\u0119 pasty do but\u00f3w marki Globus produkowanej przez niemieck\u0105 firm\u0119 Globin.<\/p>\n\n\n Na s\u0142upie s\u0105 widoczne tak\u017ce liczne klepsydry, a w\u015br\u00f3d nich informacja o \u015bmierci Hugona Troizschego. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki niej jest mo\u017cliwe precyzyjne ustalenie daty wykonania zdj\u0119cia. Troizsche by\u0142 harfist\u0105 w orkiestrze Filharmonii Warszawskiej i dzi\u0119ki zamieszczonemu w prasie nekrologowi wiemy, \u017ce zmar\u0142 22 czerwca 1928 r., a pogrzeb odby\u0142 si\u0119 26 czerwca 1928 r. Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce po dniu pogrzebu klepsydra by\u0142aby ju\u017c zas\u0142oni\u0119ta innym og\u0142oszeniem, mo\u017cemy \u015bmia\u0142o przyj\u0105\u0107, \u017ce zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione pomi\u0119dzy 22 a 28 czerwca 1928 r.<\/p>\n\n\n Drugie prezentowane zdj\u0119cie ulicy Marsza\u0142kowskiej przez wiele lat wyst\u0119powa\u0142o w publikacjach jako wykonane w latach 30. XX w. Dopiero spojrzenie na jego szczeg\u00f3\u0142y wykaza\u0142o, \u017ce fotografia zosta\u0142a zrobiona p\u00f3\u017aniej. Dzi\u0119ki skanowi w du\u017cej rozdzielczo\u015bci zamieszczonemu na stronach Muzeum Warszawy mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 elementy, kt\u00f3re przesuwaj\u0105 jego datowanie na okres okupacji niemieckiej, a konkretniej \u2013 na lata 1940-1944 (Muzeum datuje je na rok 1940 r.). Co mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce to ju\u017c okupacja? Element\u00f3w jest kilka:<\/p>\n\n\n\n – zamurowana p\u0142askorze\u017aba przedstawiaj\u0105ca or\u0142a w naro\u017cniku gmachu Centrali Pocztowej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci na rogu ulic Marsza\u0142kowskiej i \u015awi\u0119tokrzyskiej oraz napisy pod arkadami, w tym \u2013 po lewej \u2013 zas\u0142aniaj\u0105cy motto prezydenta Ignacego Mo\u015bcickiego:<\/p>\n\n\n\n – dwuj\u0119zyczna nazwa na szyldzie \u201eGastst\u00e4tte \/ Paszteciarnia\u201d, urwany balkon na kamienicy (efekt zniszcze\u0144 z wrze\u015bnia 1939 r.), riksza \u2013 \u015brodek transportu, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 w Warszawie dopiero w czasie okupacji, a tak\u017ce dwuj\u0119zyczna nazwa ulicy Marsza\u0142kowskiej:<\/p>\n\n\n\n Przy okazji ostatniego powi\u0119kszenia, warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na okr\u0105g\u0142y obiekt \u2013 w tym przypadku nie jest to s\u0142up og\u0142oszeniowy, tylko transformator kioskowy \u2013 element warszawskiej sieci energetycznej, zamieniaj\u0105cy pr\u0105d \u015bredniego napi\u0119cia na ten trafiaj\u0105cy ju\u017c bezpo\u015brednio do mieszka\u0144. Obecnie zachowa\u0142o si\u0119 tylko kilka takich transformator\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich stoj\u0105cy u zbiegu ulic Tamka i Wybrze\u017ce Ko\u015bciuszkowski, do \u015brodka kt\u00f3rego mo\u017cna zajrze\u0107 dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142czesnemu cz\u0119\u015bciowemu przeszkleniu.<\/p>\n\n\n\n Przenie\u015bmy si\u0119 teraz w mniej reprezentacyjny fragment miasta \u2013 ale upami\u0119tniony przez mieszka\u0144ca przedstawionej na zdj\u0119ciu kamienicy. Na pierwszy rzut oka zdj\u0119cie mog\u0142oby wydawa\u0107 si\u0119 nieciekawe, ale gdy spojrzymy na detale, okazuje si\u0119, \u017ce jest pe\u0142ne r\u00f3\u017cnych interesuj\u0105cych w\u0105tk\u00f3w.<\/p>\n\n\n Zacznijmy od lokalizacji \u2013 na prawo od bramy widoczne s\u0105 dwa obowi\u0105zkowe elementy adresowe: tablica i latarenka. Na pierwszej z nich mo\u017cna rozczyta\u0107 wszystkie obligatoryjne elementy: numer komisariatu policji, na kt\u00f3rego obszarze stoi budynek (Komisariat XII), nazwa ulicy (Elektoralna), numer policyjny i numer hipoteczny dzia\u0142ki (nr 20\/755), w\u0142a\u015bciciel (A.B. ma\u0142\u017c. Horowic). Poni\u017cej tablicy znajduje si\u0119 latarenka adresowa z kominkiem, co wskazuje, \u017ce jest to do\u015b\u0107 stary model o\u015bwietlany \u015bwiec\u0105 lub lamp\u0105 naftow\u0105.<\/p>\n\n\n Powy\u017cej bramy znajduje si\u0119 tablica pami\u0105tkowa po\u015bwi\u0119cona Juliuszowi S\u0142owackiemu, kt\u00f3ry wynajmowa\u0142 w tej kamienicy mieszkanie w latach 1829-1831, kiedy to pracowa\u0142 jako aplikant w Komisji Rz\u0105dowej Przychod\u00f3w i Skarbu, mieszcz\u0105cej si\u0119 nieopodal, przy placu Bankowym.<\/p>\n\n\n Bardziej szczeg\u00f3\u0142owe przyjrzenie si\u0119 tablicom informacyjnym przymocowanym przy bramie oraz witrynom i oknom mo\u017ce da\u0107 wgl\u0105d w r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 firm i zak\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142y pod tym adresem. By\u0142y to m.in.: przedstawicielstwo Huty Szk\u0142a \u201eWulkan\u201d z Opoczna, sk\u0142ad fabryczny sp\u00f3\u0142dzielni \u201eSzklarnia\u201d z Orzysza (filia w Inowroc\u0142awiu), firma \u201eDruk\u201d produkuj\u0105ca, a mo\u017ce tylko sprzedaj\u0105ca powielacze, zak\u0142ad kapeluszniczy, fabryka \u017cyrandoli Nowika i Serejskiego, zak\u0142ad Dawida Zybenberga zajmuj\u0105cy si\u0119 dekatyzowaniem, plisowaniem i mere\u017ckami. W lokalu po lewej stronie reklamowa\u0142a si\u0119 wytw\u00f3rnia (?) wyrob\u00f3w trykota\u017cowych. Przy bramie widzimy tak\u017ce metalow\u0105 tablic\u0119 reklamuj\u0105c\u0105 piwa i lemoniady, prawdopodobnie produkowane przez Haberbuscha i Schielego, oraz reklam\u0119 adwokata Stanis\u0142awa Hermelina.<\/p>\n\n\n Kolejnym ciekawym elementem, jaki mo\u017cna wypatrze\u0107 na fotografii, jest odbojnik\/odb\u00f3j znajduj\u0105cy si\u0119 w bramie. Elementy te by\u0142y mocowane w bramach kamienic, aby zabezpieczy\u0107 naro\u017cniki przed obt\u0142uczeniem przez krzywo wje\u017cd\u017caj\u0105cy w\u00f3z konny. Odbojniki wyst\u0119powa\u0142y w r\u00f3\u017cnej formie, czasem bardzo atrakcyjnej \u2013 krasnali. W tym przypadku widzimy odbojniki w formie s\u0142upk\u00f3w zwie\u0144czonych kul\u0105.<\/p>\n\n\n