![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1-18-scaled.jpg\")
Stare Pow\u0105zki to nie tylko miejsce spoczynku ponad miliona mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy, lecz tak\u017ce przestrze\u0144-\u015bwiadectwo dawnej architektury, rze\u017aby, obyczajowo\u015bci, mody, a nawet j\u0119zyka, o czym \u015bwiadcz\u0105 zachowane epitafia.<\/strong> Warszawska nekropolia zachwyca klasycystycznymi sarkofagami, historyzuj\u0105cymi kaplicami, geniuszami \u015bmierci i anio\u0142ami zmartwychwstania. Wszystkiemu towarzyszy bogata symbolika. Stare Pow\u0105zki to, jak m\u00f3wi\u0142 Jerzy Waldorff, najwi\u0119ksza galeria sztuki warszawskiej, w kt\u00f3rej ka\u017cde pokolenie artyst\u00f3w zostawi\u0142o sw\u00f3j \u015blad.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d pomnik\u00f3w spotykanych na terenie zespo\u0142u<\/em> zabytkowych cmentarzy wyznaniowych<\/em> na Pow\u0105zkach szczeg\u00f3lnie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 pe\u0142noplastyczne popiersia, kt\u00f3re sugestywnie przemawiaj\u0105 do nas wiernie oddanymi rysami twarzy czy nawet w\u0142a\u015bciwymi im cechami charakteru.<\/p>\n\n\n\n Jednym z najpi\u0119kniejszych pow\u0105zkowskich popiersi jest to na grobie Jana Feliksa Piwarskiego \u2013 uznanego artysty malarza, ch\u0119tnie odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 w tw\u00f3rczo\u015bci do scen rodzajowych zaczerpni\u0119tych z \u017cycia wsi i ma\u0142ych miasteczek. Opr\u00f3cz uprawiania malarstwa i grafiki artysta skupia\u0142 si\u0119 na pracy naukowej i pedagogicznej. W 1818 r. Piwarskiemu powierzono piecz\u0119 nad zbiorem grafiki biblioteki warszawskiej. Rezultatem by\u0142o uporz\u0105dkowanie i skatalogowanie ca\u0142ego zbioru. W 1826 r. Piwarski rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 pedagogiczn\u0105. Na pocz\u0105tku by\u0142 nauczycielem rysunku technicznego w szkole przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, za\u015b w 1840 r. rozpocz\u0105\u0142 nauczanie rysunku w Instytucie Aleksandryjsko-Maryjskim Wychowania Panien. W tym samym czasie zosta\u0142 profesorem rysunku w oddziale artystycznym Gimnazjum Realnego. Kiedy z oddzia\u0142u tego utworzono Szko\u0142\u0119 Sztuk Pi\u0119knych, otrzyma\u0142 katedr\u0119 rysunku i malarstwa krajobrazowego. We wspomnieniach uczni\u00f3w da\u0142 si\u0119 zapami\u0119ta\u0107 jako ten, kt\u00f3ry wychodzi\u0142 z nimi w plenery, gdzie malowano z natury, a nie w pracowni. Piwarski by\u0142 te\u017c kierownikiem artystycznym \u201eTygodnika Ilustrowanego\u201d. W\u015br\u00f3d uczni\u00f3w artysty byli Wojciech Gerson czy Franciszek Kostrzewski.<\/p>\n\n\n Trumna z cia\u0142em zmar\u0142ego 17 grudnia 1859 r. Piwarskiego zosta\u0142a przeniesiona z jego mieszkania na Nowym \u015awiecie na Stare Pow\u0105zki na barkach jego uczni\u00f3w. Akcj\u0119 zbierania funduszy na nagrobek profesora przerwa\u0142y wydarzenia polityczne, a proces pozyskiwania pieni\u0119dzy maj\u0105cych zapewni\u0107 upami\u0119tnienie artysty ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 a\u017c do ko\u0144ca lat 70. XIX w. Ostatecznie wykonaniem nagrobka zaj\u0105\u0142 si\u0119 Andrzej Pruszy\u0144ski. Rze\u017abiarz zaprojektowa\u0142 pomnik jako pe\u0142noplastyczne popiersie ustawione na kanelowanej kolumnie. Jan Feliks Piwarski zosta\u0142 przedstawiony jako m\u0119\u017cczyzna w dojrza\u0142ym wieku, tak jak zapami\u0119tali go jego liczni uczniowie. Artysta odda\u0142 cechy fizyczne zmar\u0142ego z wielk\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 o szczeg\u00f3\u0142y. Uzupe\u0142nieniem mistrzowsko wyrze\u017abionego popiersia jest dekoracja na kolumnie, na kt\u00f3rej na zawieszonej wst\u0119dze z kokard\u0105 umieszczono utensylia artystyczne: p\u0119dzle, cyrkiel, arkusz papieru i palet\u0119 malarsk\u0105. W kwietniu 1879 r. na \u0142amach \u201eKuriera Warszawskiego\u201d pisano, \u017ce pomnik nagrobny powsta\u0142 wed\u0142ug w\u0142asnor\u0119cznego rysunku Piwarskiego. Popiersie to nale\u017cy niew\u0105tpliwie do najlepszych pow\u0105zkowskich portret\u00f3w d\u0142uta Pruszy\u0144skiego.<\/p>\n\n\n Andrzej Pruszy\u0144ski by\u0142 uczniem Jakuba Tatarkiewicza i przez ponad 40 lat tworzy\u0142 formy rze\u017abiarskie na warszawskie cmentarze. Na jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wp\u0142yw mia\u0142 tak\u017ce Antoni Oleszczy\u0144ski. Dotyczy\u0142o to szczeg\u00f3lnie portretu, kt\u00f3ry Pruszy\u0144ski opanowa\u0142 do perfekcji. Ulubion\u0105 form\u0105 artysty by\u0142y medaliony, kt\u00f3rych ca\u0142\u0105 galeri\u0119 odnajdziemy na warszawskich cmentarzach. Tw\u00f3rca z bieg\u0142o\u015bci\u0105 ukazywa\u0142 portretowanych zar\u00f3wno z lewego, jak i prawego profilu, ale te\u017c \u2013 co potwierdzaj\u0105 zachowane prace \u2013 w \u015bwietnie sprawdza\u0142 si\u0119 w pe\u0142noplastycznych popiersiach. W\u015br\u00f3d wykonanych przez artyst\u0119 prac warto wymieni\u0107 portret Micha\u0142a Kazanowskiego (niezachowany), kt\u00f3ry ozdabia\u0142 po\u015bwi\u0119con\u0105 w 1870 r. kaplic\u0119 projektu Artura Goebla. Na Starych Pow\u0105zkach na nagrobku Andrzeja Pruszy\u0144skiego zosta\u0142o umieszczone popiersie artysty, b\u0119d\u0105ce autoportretem odlanym w br\u0105zie.<\/p>\n\n\n Niekwestionowanym mistrzem rze\u017aby portretowej na Starych Pow\u0105zkach by\u0142 Boles\u0142aw Syrewicz. W\u015br\u00f3d stoj\u0105cych na nagrobkach rze\u017ab wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 powsta\u0142e w 1894 r. popiersie Longina Gudowskiego. Zmar\u0142y w 1892 r. Gudowski by\u0142 senatorem i przewodnicz\u0105cym komisji maj\u0105cej na celu reorganizacj\u0119 warszawskich teatr\u00f3w. W 1882 r. obj\u0105\u0142 stanowisko ich prezesa. W zwi\u0105zku z gigantycznym zad\u0142u\u017ceniem teatr\u00f3w Gudowski zrzek\u0142 si\u0119 pensji, a gdy w kolejnym roku w wyniku po\u017caru zosta\u0142 zniszczony Teatr Rozmaito\u015bci, prezes obci\u0105\u017cy\u0142 hipotek\u0105 w\u0142asny dom i uzupe\u0142ni\u0142 brakuj\u0105c\u0105 na odbudow\u0119 obiektu sum\u0119. Zmar\u0142y w 1892 r. Gudowki by\u0142 ostatnim Polakiem na tym stanowisku. Pe\u0142noplastyczne popiersie zmar\u0142ego zosta\u0142o umieszczone w dolnej partii obelisku na tle owalnej niszy. Nagrobek opr\u00f3cz popiersia Longina zawiera te\u017c medalion z portretem Aleksandra Gudowskiego \u2013 wiceprezesa S\u0105du Okr\u0119gowego w Warszawie, zmar\u0142ego w 1882 r. Szczyt obelisku jest zwie\u0144czony drapowan\u0105 materi\u0105.<\/p>\n\n\n Podobna, chocia\u017c o wiele bardziej dekoracyjna kotara znajduje si\u0119 na obelisku ustawionym na grobowcu Marii Wisnowskiej w Alei Katakumbowej na wprost Bramy \u015bw. Honoraty. Artysta, projektuj\u0105c nagrobek zmar\u0142ej w tragicznych okoliczno\u015bciach Wisnowskiej, umiej\u0119tnie wykorzysta\u0142 arkad\u0119 katakumb. Aktorka zosta\u0142a zastrzelona przez korneta stacjonuj\u0105cego w Warszawie Lejb-Gwardyjskiego Grodzie\u0144skiego Pu\u0142ku Huzar\u00f3w, Aleksandra Bartieniewa. Pikanterii spawie dodawa\u0142 fakt, i\u017c mia\u0142o by\u0107 to rozszerzone samob\u00f3jstwo, jako \u017ce Bartieniew po zastrzeleni Marii mia\u0142 odebra\u0107 \u017cycie tak\u017ce sobie, ale na doko\u0144czenie tego planu najprawdopodobniej zabrak\u0142o mu odwagi. Boles\u0142aw Syrewicz wykona\u0142 nagrobek w 1891 r. Popiersie Marii Wisniowskiej odkute, podobnie jak ca\u0142y obelisk, w marmurze kararyjskim usytuowano na tle owalnej niszy. Rze\u017aba Syrewicza wiernie oddaje rysy zmar\u0142ej oraz detale ubrania, jak koronki sukni. Na szyi dziewczyny artysta umie\u015bci\u0142 kotwic\u0119 \u2013 symbol nadziei. Znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 w dolnej cz\u0119\u015bci obelisku tablic\u0119 z inskrypcj\u0105 wie\u0144czy dekoracja rze\u017abiarska, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119: wieniec r\u00f3\u017c, antyczna maska aktorska oraz b\u0119d\u0105c\u0105 symbolem m\u0119cze\u0144stwa palma.<\/p>\n\n\n Do mniej znanych dzie\u0142 Boles\u0142awa Syrewicza nale\u017cy niewielki pomnik nagrobny historyka i profesora Uniwersytetu Warszawskiego Wac\u0142awa Maciejowskiego. W tym przypadku artysta ustawi\u0142 popiersie na niewielkiej kolumnie utrzymanej w szlachetnej stylistyce klasycyzmu. Tw\u00f3rca z wielk\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 odda\u0142 rysy zmar\u0142ego \u2013 pe\u0142ne godno\u015bci i powagi. Popiersie zosta\u0142o ustawione na podstawie o formach zamkni\u0119tych ksi\u0105\u017cek, poni\u017cej kt\u00f3rych umieszczono pi\u00f3ro otoczone wie\u0144cem laurowym. U podstawy coko\u0142u znalaz\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga w otoczeniu ga\u0142\u0105zek wawrzynowych i d\u0119bowych. Wykonany przez Syrewicza w 1885 r. pomnik powsta\u0142 w kamieniu i by\u0142 pomalowany kolorem na\u015bladuj\u0105cym terakot\u0119, co nie spotka\u0142o si\u0119 z entuzjazmem odwiedzaj\u0105cych cmentarz.<\/p>\n\n\n Monumentalne formy wykorzysta\u0142 Syrewicz w pomniku Dominika Zieli\u0144skiego. Na wysokiej tumbie grobowej rze\u017abiarz ustawi\u0142 wysoki na trzy metry nagrobek z marmuru kararyjskiego. Nagrobek stoi na masywnym cokole z tablic\u0105 inskrypcyjn\u0105, wy\u017cej znajduje si\u0119 sarkofag wsparty na lwich \u0142apach, nad kt\u00f3rym wznosi si\u0119 obelisk z ulokowanym we wn\u0119ce popiersiem zmar\u0142ego. Z wie\u0144cz\u0105cego obelisk krzy\u017ca sp\u0142ywa ca\u0142un, kt\u00f3ry opada na sarkofag. Ciekawa jest historia samego popiersia, kt\u00f3rego po wojnie nie by\u0142o na nagrobku \u2013 odnalaz\u0142o si\u0119 w sarkofagu podczas prowadzonych przy konstrukcji obiektu prac. Dzi\u0119ki jego ukryciu, by\u0107 mo\u017ce jeszcze przed wojn\u0105, popiersie zachowa\u0142o si\u0119 w rewelacyjnym stanie i po niezb\u0119dnych pracach konserwacyjnych wr\u00f3ci\u0142o na pierwotne miejsce. Motyw sarkofagu wspartego na lwich \u0142apach niew\u0105tpliwie nale\u017ca\u0142 do ulubionych element\u00f3w w tworzonych przez artyst\u0119 nagrobkach. Odnajdujemy go r\u00f3wnie\u017c na grobie Aleksandry i Ludwika Blumenfeld\u00f3w czy w nagrobku rodziny Herman\u00f3w.<\/p>\n\n\n Sarkofag z misternie udrapowan\u0105 materi\u0105 ca\u0142unu odnajdziemy w nagrobku Joanny Neybauer. Nagrobek z popiersiem zmar\u0142ej w 1885 r. Joanny wystawiono w 1887 r. na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie. Ods\u0142oni\u0119cie pomnika nast\u0105pi\u0142o 25 pa\u017adziernika. Popiersie znanej dzia\u0142aczki spo\u0142ecznej i filantropki bezdyskusyjnie nale\u017cy do najlepszych pe\u0142noplastycznych popiersi d\u0142uta Syrewicza. C\u00f3rka w\u0142a\u015bciciela browaru Jana Kazimierusa w 1821 r. wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Stefana Neybauera i wraz z nim prowadzi\u0142a filantropijn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki pracom ma\u0142\u017ce\u0144stwa Neyubauer\u00f3w powsta\u0142 instytut ubogich sierot funkcjonuj\u0105cy pod patronatem parafii ewangelicko-augsburskiej, przytu\u0142ek przy ulicy Czerniakowskiej czy zak\u0142ad nauki szycia dla dziewcz\u0105t. W roku 1885 Neybauerowie zapisali swoj\u0105 kamienic\u0119 na rogu Szpitalnej i Wareckiej na rzecz Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynno\u015bci, szpitala ewangelickiego oraz Instytutu Moralnie Zaniedbanych. Towarzystwo Dobroczynno\u015bci w uznaniu zas\u0142ug nada\u0142o Joannie Neybauer tytu\u0142 \u201eprotektorki ochron\u201d i \u201ematki sierot\u201d. Neybauerowa zmar\u0142a w 45. roku swojej dobroczynnej dzia\u0142alno\u015bci. Na tle \u015bciany artysta ustawi\u0142 aedicul\u0119 wykonan\u0105 z piaskowca szyd\u0142owieckiego, w kt\u00f3rej niszy na bogato udrapowanej materii okrywaj\u0105cej sarkofag ustawiono popiersie zmar\u0142ej naturalnej wielko\u015bci, wykute w bia\u0142ym marmurze kararyjskim. Popiersie zwraca uwag\u0119 niezwykle dok\u0142adnie oddanymi rysami twarzy zmar\u0142ej, z kt\u00f3rych emanuj\u0105 powaga i szlachetno\u015b\u0107. Kunszt artysty potwierdzaj\u0105 detale ubioru, misterno\u015b\u0107 koronek czepca, delikatno\u015b\u0107 guzik\u00f3w i kolczyk\u00f3w oraz uk\u0142ad fa\u0142d\u00f3w materia\u0142u.<\/p>\n\n\n