![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2-23-scaled.jpg\")
Je\u015bli co\u015b stanowi wsp\u00f3lny mianownik zwyczaj\u00f3w bo\u017conarodzeniowych stolicy, to r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107. Ludzie przybywaj\u0105cy z r\u00f3\u017cnych stron przywo\u017c\u0105 w s\u0142ynnych s\u0142oikach obyczajowo\u015b\u0107 i kultur\u0119, kt\u00f3ra szczeg\u00f3lnie daje o sobie zna\u0107 w te wyj\u0105tkowe dni w roku. Pocz\u0105wszy od przed\u015bwi\u0105tecznych zakup\u00f3w, a na menu wigilijnym sko\u0144czywszy, ka\u017cdy szuka w czasie Bo\u017cego Narodzenia tego, co zgubi\u0142: atmosfery rodzinnego domu, zapach\u00f3w dzieci\u0144stwa, czasu, kt\u00f3ry nie chce wr\u00f3ci\u0107. Jak dzi\u015b obchodzi si\u0119 \u015bwi\u0119ta w Warszawie? Jak obchodzono je kiedy\u015b?<\/p>\n\n\n\n
Anio\u0142 pasterzom m\u00f3wi\u0142<\/strong><\/p>\n\n\n\n O \u015bwi\u0119tach zaczynano my\u015ble\u0107 ju\u017c w listopadzie. Pod koniec miesi\u0105ca zaczyna\u0142 si\u0119 adwent, a wraz z nim \u2013 post. \u201eW samym pocz\u0105tku zaopatrzy\u0107 si\u0119 w bary\u0142ki \u015bledzi na ca\u0142y adwent, moczy\u0107, w\u0119dzi\u0107, marynowa\u0107 \u2013 radzi\u0142a Lucyna \u0106wierczakiewiczowa w popularnym w XIX w. kalendarzu. \u2013 Wolnym czasem piec pierniki, makagigi, marcepany. Wieczorami szy\u0107 kolendy dla dzieci, domownik\u00f3w i biednych. Przed \u015bwi\u0119tami zaj\u0105\u0107 si\u0119 oczyszczeniem mieszkania, zaprawieniem jadalnego pokoju, kt\u00f3ry nigdy nie wytrzyma tak d\u0142ugo jak inne, praniem zabrudzonych firanek, aby na ostatni tydzie\u0144 nie zosta\u0142o zbyt du\u017co roboty\u201d.<\/p>\n\n\n\n W ko\u015bcio\u0142ach rozpoczyna\u0142y si\u0119 przygotowania duchowe, a w mie\u015bcie kwit\u0142a okoliczno\u015bciowa dobroczynno\u015b\u0107. Organizowano specjalne stragany, na kt\u00f3rych sprzedawali co bogatsi warszawiacy (a zw\u0142aszcza warszawianki). Wystawiano w\u0142asnor\u0119cznie przygotowane ozdoby oraz towary zebrane w\u015br\u00f3d arystokratycznych znajomych. I chocia\u017c czasem nie chodzi\u0142o wy\u0142\u0105cznie o pomoc, ale tak\u017ce o rywalizacj\u0119 i popularno\u015b\u0107, cel by\u0142 szlachetny, a Warszawskie Towarzystwo Dobroczynno\u015bci wzbogaca\u0142o si\u0119 o przyzwoite kwoty.<\/p>\n\n\n\n W adwencie ca\u0142a stolica rusza\u0142a oczywi\u015bcie na zakupy. Elity prze\u0142omu wiek\u00f3w wybiera\u0142y cho\u0107by Dom Mody Bogus\u0142aw Herse przy Marsza\u0142kowskiej, Dom Towarowy Bracia Jab\u0142kowscy czy luksusowe sklepy w centrum miasta. Biedniejszym pozostawa\u0142y bazary i zakupy \u201eu \u017byda\u201d \u2013 w rejonie dzisiejszego Muranowa.<\/p>\n\n\n Tak\u017ce w PRL-u tu\u017c przed \u015bwi\u0119tami mo\u017cna by\u0142o liczy\u0107 na to, \u017ce do sklep\u00f3w trafi nieco bardziej wykwintny towar. \u201eNa \u015bwi\u0119ta kupowa\u0142o si\u0119 baleron, kt\u00f3ry dla mojej mamy by\u0142 chyba w\u0119dlin\u0105 luksusow\u0105, a dla mnie \u2013 obrzydliwym, t\u0142ustym mi\u0119sem, kt\u00f3rego nie by\u0142am w stanie prze\u017cu\u0107\u201d \u2013 wspomina\u0142a s\u0105siadka. W wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144 przybywa\u0142 przed Wigili\u0105 dodatkowy lokator \u2013 karp, kt\u00f3ry pokornie czeka\u0142 w wannie na sw\u00f3j los. Je\u015bli czego\u015b brakowa\u0142o w sklepach, na pewno mo\u017cna to by\u0142o znale\u017a\u0107 na Bazarze R\u00f3\u017cyckiego \u2013 niejedno dziecko lat 70. tylko tam mia\u0142o okazj\u0119 obejrze\u0107 pomara\u0144cze czy mandarynki. A poniewa\u017c zakupy bywa\u0142y wyczerpuj\u0105ce, \u201eStolica\u201d podpowiada\u0142a: \u201ePo\u015bpiech, brak wind, a tak\u017ce przed\u015bwi\u0105teczne zakupy przyprawiaj\u0105 wielu warszawiak\u00f3w o zm\u0119czenie i b\u00f3le n\u00f3g. Aby cho\u0107 troch\u0119 pom\u00f3c im w przyjemnym wyszukiwaniu prezent\u00f3w, przypominamy, \u017ce od pewnego czasu w przej\u015bciu pomi\u0119dzy Domami Towarowymi Wars i Sawa zainstalowano automat do wibracyjnego masa\u017cu n\u00f3g. Koszt minutowej kuracji \u2013 2 z\u0142ote. Czy pomaga \u2013 to kwestia gustu… ale spr\u00f3bowa\u0107 mo\u017cna\u201d.<\/p>\n\n\n\n B\u00f3g si\u0119 rodzi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Poza prezentami najwa\u017cniejszymi przed\u015bwi\u0105tecznymi sprawunkami by\u0142 op\u0142atek i choinka. W XIX-wiecznej Warszawie jedni m\u00f3wili, \u017ce najlepszy op\u0142atek piek\u0105 bernardyni, inni uznawali tylko ten od sakramentek na Nowym Mie\u015bcie. Niemal ka\u017cdy zakon mia\u0142 w\u0142asn\u0105 receptur\u0119. Op\u0142atek du\u017co bardziej ni\u017c obecnie wi\u0105za\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas z chrze\u015bcija\u0144skim rytua\u0142em. Nie mo\u017cna go by\u0142o kupi\u0107 w sklepach, nie roznosi\u0142y go dziewczyny przebrane za anio\u0142ki. Typowo polski zwyczaj \u0142amania si\u0119 op\u0142atkiem sprawia, \u017ce my\u015blimy o Bo\u017cym Narodzeniu jako o \u015bwi\u0119cie dobra i pojednania.<\/p>\n\n\n\n Najpi\u0119kniejsze choinki sprzedawano podobno w stolicy na Rynku Starego Miasta i w okolicach Ogrodu Saskiego. Tradycja ubierania \u015bwi\u0105tecznego drzewka przyby\u0142a do Warszawy wraz z zaborem pruskim. Protestancka choinka, pocz\u0105tkowo wieszana pod sufitem, zast\u0105pi\u0142a swojski snopek ustawiany w k\u0105cie mieszkania. W Warszawie choinkowa moda przyj\u0119\u0142a si\u0119 wyj\u0105tkowo szybko. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni socjologowie s\u0142usznie zauwa\u017cyli jednak \u201ezmienno\u015b\u0107 rozmiar\u00f3w i stopnia dekoracyjnej atrakcyjno\u015bci choinki w zale\u017cno\u015bci od wieku dziecka. [\u2026] Im dziecko mniejsze, tym choinka wi\u0119ksza i ubierana w spos\u00f3b bardziej staranny i atrakcyjny. Jej rozmiary kurcz\u0105 si\u0119 stopniowo, a dekoracja staje si\u0119 ubo\u017csza, mniej staranna, w miar\u0119 wzrastania m\u0142odocianych uczestnik\u00f3w zimowego \u015bwi\u0119towania\u201d \u2013 pisze Jadwiga Komorowska w ksi\u0105\u017cce \u015awi\u0105teczne zwyczaje domowe w wielkim mie\u015bcie. Studium na przyk\u0142adzie Warszawy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Osobn\u0105 kategori\u0119 stanowi XX-wieczny wynalazek w postaci sztucznych choinek. Podobno mo\u017cna dodatkowo dokupi\u0107 zapach \u015bwierka \u201ejak prawdziwy\u201d\u2026<\/p>\n\n\n Cicha noc<\/strong><\/p>\n\n\n\n Drzewka dekorowano orzechami, jab\u0142kami, ozdobami wykonanymi z barwionych op\u0142atk\u00f3w, ze s\u0142omy, z my\u015bl\u0105 o dzieciach wieszano na ga\u0142\u0105zkach s\u0142odycze. W XIX-wiecznej stolicy mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 nawet kompletnie ubran\u0105 choink\u0119 \u2013 cz\u0119sto okazywa\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce zamiast orzech\u00f3w wisz\u0105 na niej pomalowane na z\u0142oto ziemniaki. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142y si\u0119 szklane bombki, do\u015b\u0107 cz\u0119sto zast\u0119powane w ostatnich latach plastikowymi \u201eodpowiednikami\u201d. Typowo warszawskie s\u0105 natomiast w\u0142osy anielskie \u2013 po t\u0119 ozdob\u0119 trzeba by\u0142o przyjecha\u0107 na sto\u0142eczne stragany.<\/p>\n\n\n\n Im bli\u017cej kolacji wigilijnej, tym bardziej daje o sobie zna\u0107 sto\u0142eczna r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107. Najmniej kontrowersyjna bywa decyzja, co powinno si\u0119 znale\u017a\u0107 na najwy\u017cszej ga\u0142\u0105zce choinki \u2013 gwiazda przypominaj\u0105ca t\u0119 betlejemsk\u0105 czy czub. Gorzej z wyborem wigilijnego menu. Co na pocz\u0105tek? Zupa grzybowa? Barszcz czerwony z uszkami? Zupa fasolowa z suszonymi \u015bliwkami? W jakiej postaci na wieczerz\u0119 powinny trafi\u0107 \u015bledzie? Pod pierzynk\u0105? Po kaszubsku? W oleju z cebulk\u0105? Co z karpiem \u2013 kr\u00f3lem wigilijnego sto\u0142u? Teoretycznie mia\u0142 by\u0107 tani\u0105 ryb\u0105, na kt\u00f3r\u0105 wszyscy mogli sobie pozwoli\u0107, dzi\u015b osi\u0105ga nieprzyzwoit\u0105 cen\u0119 \u0142ososia. Ryba po grecku konkuruje z t\u0105 w galarecie, pierogi z kapust\u0105 z tymi z grzybami, kapusta z grochem \u2013 z gotowan\u0105 fasol\u0105. A nie doszli\u015bmy jeszcze do deseru! Tradycyjna strucla makowa i sernik wcale nie s\u0105 a\u017c tak powszechne w stolicy, jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107. W czasie niejednej wigilii na stole znajd\u0105 si\u0119 tylko s\u0142odkie racuchy i kluski z makiem; ciasta \u2013 tak\u017ce r\u00f3\u017cnorodne pierniki i torty \u2013 czekaj\u0105 na pierwszy dzie\u0144 \u015bwi\u0105t. W wielu domach pojawiaj\u0105 si\u0119 potrawy o egzotycznych nazwach, przypominaj\u0105ce miejsca, sk\u0105d pochodzili dziadkowie czy rodzice: kutia, \u015bli\u017cyki, makagigi…<\/p>\n\n\n\n A jak by\u0142o dawniej? Na pewno mniej egalitarnie. W biednych domach na wieczerzy kr\u00f3lowa\u0142y \u015bledzie, kapusta i kluski z makiem. W zamo\u017cnych podawano szczupaki, liny, okonie, karpie, \u0142ososie, raki czy minogi, z kt\u00f3rym komponowano dania do\u015b\u0107 wykwintne, aczkolwiek postne. Do\u015b\u0107 powszechne by\u0142o zostawianie pustego miejsca \u2013 w czasach zabor\u00f3w wymowne tym bardziej, \u017ce upami\u0119tnia\u0142o bliskich, kt\u00f3rzy zgin\u0119li lub zostali wywiezieni na Syberi\u0119. Pami\u0119tano tak\u017ce o 12 potrawach, ale ten plan by\u0142 akurat nie do zrealizowania w ubo\u017cszych rodzinach.<\/p>\n\n\n W \u017c\u0142obie le\u017cy<\/strong><\/p>\n\n\n\n Typowo miejski \u2013 a wi\u0119c i warszawski \u2013 XIX-wieczny zwyczaj stanowi\u0142y tzw. ewangeliczki. W Wigili\u0119 chodzili po domach studenci oraz uczniowie i czytali fragment Ewangelii, prosz\u0105c o datki. Urozmaiceniem znacznie p\u00f3\u017aniejszych \u015bwi\u0105t na Targ\u00f3wku, Nowym Br\u00f3dnie, Szmulowiznie i Kamionku \u2013 pisa\u0142 z kolei Stefan Wiechecki Wiech \u2013 by\u0142y Herody. Takie wyst\u0119py rz\u0105dzi\u0142y si\u0119 swoimi prawami, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejsze brzmia\u0142o: \u201eReligijnego przedstawienia pod gazem nie mo\u017cna odgrywa\u0107. Pan szanowny nie ma poj\u0119cia, co si\u0119 wyrabia, jak na przyk\u0142ad taki diabe\u0142 si\u0119 naoliwi\u201d.<\/p>\n\n\n\n Warszawiacy ch\u0119tnie odwiedzali w Bo\u017ce Narodzenie urz\u0105dzane w \u015bwi\u0105tyniach szopki. Ju\u017c J\u0119drzej Kitowicz opowiada\u0142 o bernardynach, kt\u00f3rzy \u201ewystawiali ko\u0142ysk\u0119 Chrystusa Pana nowo narodzonego, [\u2026] w izbie jakiej go\u015bcinnej przy forcie klasztorn\u00e9j b\u0119d\u0105cej\u201d: \u201eCa\u0142e zgromadzenie klasztorne kl\u0119cz\u0105c, formowa\u0142o cyrku\u0142 oko\u0142o kolebki, \u015bpiewaj\u0105c pie\u015bni stosownie u\u0142o\u017cone. Gwardyan z jedn\u00e9j strony, a pierwszy po nim w stopniu godno\u015bci z drugi\u00e9j, kl\u0119cz\u0105c, ko\u0142ysali kolebk\u0119, \u015bpiewaj\u0105c razem z drugimi. Po sko\u0144czeniu pie\u015bni gwardyan powstawszy, m\u00f3wi\u0142 modlitw\u0119 z wierszem i odpowiednio \u015bpiewanym tonem; pot\u00e9m dawa\u0142 ludowi zgromadzonemu aspersi\u0105 i na t\u00e9m ko\u0144czy\u0142a si\u0119 ceremonia, kt\u00f3ra nie trwa\u0142a d\u0142u\u017cej nad p\u00f3\u0142 godziny i nie bywa\u0142a tylko raz jeden w rok, w sam dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia\u201d. Odwiedzanie szopek, zw\u0142aszcza tych wyj\u0105tkowych, nadal jest bardzo popularne. Przy katedrze polowej WP w stajence grzej\u0105 Dzieci\u0105tko \u017cywe zwierz\u0119ta, w Lesie Biela\u0144skim stoj\u0105 postacie wyrze\u017abione przez J\u00f3zefa Wilkonia, a u kapucyn\u00f3w na Miodowej mo\u017cna zajrze\u0107 do niegdy\u015b fascynuj\u0105cej i niezwyk\u0142ej szopki ruchomej.<\/p>\n\n\n\n Ju\u017c w XIX w. zanik\u0142, a w zasadzie zosta\u0142 zakazany, zwyczaj obrzucania kap\u0142an\u00f3w owsem w drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0105t na pami\u0105tk\u0119 ukamienowania \u015bw. Szczepana. Okaza\u0142o si\u0119 bowiem, \u017ce w stron\u0119 mniej lubianych ksi\u0119\u017cy lec\u0105 nie tylko ziarna, ale tak\u017ce\u2026 kamyki.<\/p>\n\n\n\n Co jeszcze robi si\u0119 w \u015bwi\u0119ta w Warszawie? \u201eNajcz\u0119\u015bciej rozmawia si\u0119 lub ogl\u0105da telewizj\u0119 \u2013 przyznawa\u0142 w latach 80. jeden z rozm\u00f3wc\u00f3w Jadwigi Komorowskiej. \u2013 Telewizja w tym momencie nie przeszkadza, nie psuje nastroju, jest jakby nieod\u0142\u0105cznym sk\u0142adnikiem \u015bwi\u0119ta\u201d. Zw\u0142aszcza je\u015bli jak co roku leci Kevin sam w domu<\/em>.<\/p>\n\n\n Lulaj\u017ce, Jezuniu<\/strong><\/p>\n\n\n Zmienia si\u0119 \u015bwiat, zmieniaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce bo\u017conarodzeniowe zwyczaje. \u201eZ bardzo rozbudowanego niegdy\u015b kultu poszczeg\u00f3lnych \u015bwi\u0119tych w \u015bwi\u0105tecznej kulturze wsp\u00f3\u0142czesnej rodziny wielkomiejskiej pozosta\u0142y dzi\u015b zaledwie nik\u0142e \u015blady. Osta\u0142 si\u0119 jedynie \u015bw. Miko\u0142aj\u201d \u2013 pisze Jadwiga Komorowska. Miko\u0142aj oznacza oczywi\u015bcie prezenty, ale czasem nawet te przynosi Gwiazdka czy Anio\u0142ek, w zale\u017cno\u015bci od tego, sk\u0105d pochodz\u0105 obecni mieszka\u0144cy Warszawy. Chyba coraz rzadziej pod choink\u0105 znajduje si\u0119 r\u00f3zga dla niegrzecznych dzieci, a przecie\u017c przed laty bywa\u0142o i tak: \u201eZdarza si\u0119, \u017ce obok upominku, niezale\u017cnie czy to dla starszego, czy dla dziecka, trafia si\u0119 i r\u00f3zga, wtedy obdarowany musi przyrzec popraw\u0119\u201d. Zreszt\u0105 niejeden warszawski Miko\u0142aj, zw\u0142aszcza ten z opowie\u015bci Wiecha, zas\u0142ugiwa\u0142by na reprymend\u0119. Pan Karol zatrudni\u0142 do rozdawania prezent\u00f3w dozorc\u0119 Mateusza, kt\u00f3ry tak obrazowo zacz\u0105\u0142 poucza\u0107 dzieci, \u017ce \u201eju\u017c w po\u0142owie przem\u00f3wienia pani Karolowa pad\u0142a zemdlona pod choink\u0105. Pan Karol zdr\u0119twia\u0142, a dzieci klaska\u0142y w r\u0105czki i krzycza\u0142y: \u2013 \u201eJeszcze raz, jeszcze raz \u015bwi\u0119ty Miko\u0142aju, bo chcemy to sobie zapisa\u0107\u201d. Z powy\u017cszego wynika, \u017ce \u015bwi\u0119ty Miko\u0142aj powinien by\u0107 na czczo, a w ka\u017cdym razie nie nale\u017cy go dobija\u0107 w kuchni angielk\u0105 czystej zakropionej\u201d.<\/p>\n\n\n\n Im mocniej \u015bwi\u0119ta trac\u0105 charakter sakralny, tym bardziej zmieniaj\u0105 si\u0119 towarzysz\u0105ce im obrz\u0119dy. Obecno\u015b\u0107 na odprawianej o p\u00f3\u0142nocy pasterce by\u0142a kiedy\u015b niemal obowi\u0105zkowa, a w \u015bwi\u0105tyni gromadzi\u0142y si\u0119 t\u0142umy. \u201eCo przyjd\u0119 do ko\u015bcio\u0142a, to choinka\u201d \u2013 mawiali ci, kt\u00f3rzy bywali na mszy tylko raz w roku. W og\u00f3le zreszt\u0105 coraz mniej zwyczaj\u00f3w jest obowi\u0105zkowych, a wielu warszawiak\u00f3w wyje\u017cd\u017ca na \u015bwi\u0119ta ju\u017c nie tylko do rodziny, ale tak\u017ce do ciep\u0142ych kraj\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W obliczu \u015bwi\u0105t nieco zanika tak\u017ce r\u00f3wnouprawnienie, a zwyczaje podtrzymuj\u0105 i przekazuj\u0105 g\u0142\u00f3wnie kobiety. \u201eZadaniem naszego taty jest oprawienie choinki w stojak i za\u0142o\u017cenie elektrycznych lampek\u201d \u2013 ten opis m\u0119skiego zaanga\u017cowania bywa aktualny w wielu warszawskich domach, w kt\u00f3rych reszta \u015bwi\u0105tecznych obowi\u0105zk\u00f3w spada na kobiety. \u201eMy gotujemy, ty \u015bwi\u0119tujesz\u201d \u2013 zach\u0119ca co prawda jedna z warszawskich firm cateringowych, tylko czy co\u015b zast\u0105pi zapach piernika pieczonego we w\u0142asnej kuchni?<\/p>\n\n\n\n \u201eZaraz po \u015bwi\u0119tach wchodzimy w zwyk\u0142y po\u015bpiech i chaos, w codzienne troski i k\u0142opoty, ale co\u015b z atmosfery \u015bwi\u0105t chyba jednak zostaje i mo\u017ce ten chaos przez jaki\u015b czas jest mniejszy?\u201d \u2013 i w\u0142a\u015bnie tego Pa\u0144stwu i sobie \u017cyczymy.<\/p>\n\n\n O \u015bwi\u0119tach pisali tak\u017ce:<\/strong><\/p>\n\n\n\n J. Komorowska, \u015awi\u0105teczne zwyczaje domowe w wielkim mie\u015bcie. Studium na przyk\u0142adzie Warszawy<\/em>, Warszawa 1984<\/p>\n\n\n\n \u201eWarszawski Magazyn Ilustrowany Stolica\u201d, 1976.12.12<\/p>\n\n\n\n L. \u0106wierczakiewiczowa, Kol\u0119da dla gospody\u0144 przez autork\u0119 365 obiad\u00f3w<\/em>, Warszawa, druk. K. Kowalewskiego, 1875-1898, http:\/\/katalog.nukat.edu.pl\/search\/query?match_1=PHRASE&field_1=a&term_1=%C4%86wierczakiewiczowa,+Lucyna+%281829-1901%29.&theme=nukat<\/a> (dost\u0119p: 21.12.2022)<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n