Warszawskie miejskie fortyfikacje z lat 1621-1624, nazywane Wa\u0142ami Zygmuntowskimi, nale\u017c\u0105 najprawdopodobniej do najmniej zbadanych obiekt\u00f3w in\u017cynierii wojskowej w naszym mie\u015bcie. Nie ma zgodno\u015bci nawet co do ich przebiegu oraz liczby bastion\u00f3w. Istnieje taki pogl\u0105d w\u015br\u00f3d varsavianist\u00f3w,\u00a0i\u017c Wa\u0142y Zygmuntowskie zaczyna\u0142y si\u0119 w okolicy ulicy W\u00f3jtowskiej na Nowym Mie\u015bcie, otacza\u0142y miasto p\u00f3\u0142kolem od p\u00f3\u0142nocnej granicy Nowego Miasta do Krakowskiego Przedmie\u015bcia i dochodzi\u0142y do w\u0105wozu obecnej ulicy Tamka. Potwierdzeniem tego faktu ma by\u0107 m.in. zmiana nazewnictwa ci\u0105gu Traktu Kr\u00f3lewskiego z nazwy Nowy \u015awiat (za wa\u0142ami) na Krakowskie Przedmie\u015bcie (wewn\u0105trz wa\u0142\u00f3w). Aleksander Wejnertna \u0142amach Staro\u017cytno\u015bci warszawskich z 1856 r. <\/em>poda\u0142 natomiast, \u017ce ich fragmenty znaleziono podczas wykonywania wykop\u00f3w pod Hotel Europejski. Informacja ta wskazuje, i\u017c wa\u0142y dochodzi\u0142y do skarpy w rejonie ulicy Karowej. Za najbardziej wiarygodny tekst dotycz\u0105cy wa\u0142\u00f3w uwa\u017cam artyku\u0142 prof. Jolanty Putkowskiej zamieszczony w 1980 r. w \u201eKwartalniku Architektury i Urbanistyki”.<\/p>\n\n\n\n Szacuje si\u0119, \u017ce d\u0142ugo\u015b\u0107 obwodu wa\u0142\u00f3w wynosi\u0142a ok. 3 tys. m, a obszar nimi obj\u0119ty 120-150 ha. W \u015brodkowym bastionie (przy czym liczba bastion\u00f3w jest niepewna) znajdowa\u0142 si\u0119 Arsena\u0142, wybudowany nieco p\u00f3\u017aniej, istniej\u0105cy do naszych dni przy ulicy D\u0142ugiej.<\/p>\n\n\n\n Jak wspomniano na wst\u0119pie, zagro\u017cenie tureckie by\u0142o bezpo\u015brednim impulsem do podj\u0119cia budowy wa\u0142\u00f3w, co mia\u0142o miejsce 13 sierpnia 1621 r. Pok\u00f3j zawarty 10 pa\u017adziernika 1621 r. po bitwie chocimskiej zadecydowa\u0142 o przerwaniu ich budowy. Prace wznowiono w 1624 r. w zwi\u0105zku z morowym powietrzem, ale szybko ich zaniechano.<\/p>\n\n\n\n Linia wa\u0142\u00f3w ustalona przez Putkowsk\u0105 bieg\u0142a \u2013 na swoim po\u0142udniowym odcinku \u2013 m.in. przez teren Hotelu Europejskiego (za ustaleniami Wejnerta), p\u00f3\u0142nocne skrzyd\u0142o p\u00f3\u017aniejszej kamienicy Skwarcowa na placu Saskim oraz przez wschodnie skrzyd\u0142o pa\u0142acu Zamoyskich (B\u0142\u0119kitnego), a tak\u017ce wschodni\u0105 stron\u0105 obecnego placu Bankowego. Przej\u015bcie wa\u0142\u00f3w przez teren p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a kamienicy Skwarcowa potwierdza sko\u015bne u\u0142o\u017cenie warstw gruntu w wykopie z 2006 r.<\/p>\n\n\n Najog\u00f3lniej rzecz ujmuj\u0105c, linie przebiegu wa\u0142\u00f3w wytyczono w\u00f3wczas tak, aby ufortyfikowa\u0107 \u201eaglomeracj\u0119\u201d warszawsk\u0105 mo\u017cliwie szybko, wyznaczaj\u0105c jak najkr\u00f3tsz\u0105 lini\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 opr\u00f3cz Starego i Nowego Miasta przedmie\u015bcia ze zwart\u0105 zabudow\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy zgodna jest co do tego, \u017ce p\u00f3\u0142pier\u015bcie\u0144 wa\u0142\u00f3w zaczyna\u0142 si\u0119 przy w\u0105wozie obecnej ulicy Karowej. Analiza topograficzna tego obszaru ka\u017ce jednak postawi\u0107 znak zapytania odno\u015bnie konkretnego miejsca, przez kt\u00f3re one przechodzi\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Pierwszym dzie\u0142em linii wa\u0142\u00f3w od po\u0142udnia by\u0142 bastion usypany poni\u017cej skarpy u wylotu Karowej. Jest on widoczny na rysunku Erika J. Dahlberga, znajduj\u0105cym si\u0119 w Bibliotece Kr\u00f3lewskiej w Sztokholmie, ale tak\u017ce dostrzec go mo\u017cna na innych pracach tego autora. Putkowska przypuszcza, i\u017c analogiczny bastion znajdowa\u0142 si\u0119 na drugim kra\u0144cu linii fortyfikacji, tj. poni\u017cej skarpy, na wysoko\u015bci obecnej ulicy W\u00f3jtowskiej. Ilustracja wykonana przez Dahlberga przedstawia m.in. ziemny szaniec u podn\u00f3\u017ca skarpy oraz g\u00f3ruj\u0105cy nad nim (nieco z lewej strony) Pa\u0142ac Kazimierzowski. Takie usytuowanie sza\u0144ca powoduje, \u017ce w\u0105w\u00f3z ulicy Karowej jest raczej wykluczony jako miejsce, poni\u017cej kt\u00f3rego mia\u0142by si\u0119 szaniec znajdowa\u0107. W gr\u0119 wchodzi natomiast w\u0105w\u00f3z, kt\u00f3ry w stosunku do Karowej przesuni\u0119ty jest ok. 100 m na po\u0142udnie. Znajduje si\u0119 on pomi\u0119dzy granicami posesji si\u00f3str wizytek i posesji Uniwersytetu Warszawskiego, czyli na przed\u0142u\u017ceniu obecnego odcinka ulicy G\u0119stej.<\/p>\n\n\n Oznacza to, \u017ce ogr\u00f3d si\u00f3str wizytek znajduj\u0105cy si\u0119 na obmurowanej skarpie pomi\u0119dzy dawn\u0105 G\u0119st\u0105 a Karow\u0105 mo\u017ce pokrywa\u0107 si\u0119 z lini\u0105 Wa\u0142\u00f3w Zygmuntowskich. Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce jest to miejsce usytuowania jednego z bastion\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce Aleksander Wejnert w Staro\u017cytno\u015bciach warszawskich <\/em>(t. IV, Warszawa 1856) napisa\u0142 w\u0142a\u015bnie o nim: \u201eOd bastionu przy Krakowskim Przedmie\u015bciu[po wschodniej stronie ulicy \u2013 przyp. LK] do skarpy obw\u00f3d usypanych fortyfikacji zamyka\u0142a najprawdopodobniej kurtyna \u0142\u0105cz\u0105ca si\u0119 z w\u0105wozem, przerwana bastionem na prze\u0142amaniu\u201d.Na osi Krakowskiego Przedmie\u015bcia zapewne by\u0142a brama, ale nie mamy \u017cadnych konkretnych informacji na jej temat. Dalej, jak wspomniano, linia fortyfikacji bieg\u0142a przez teren Hotelu Europejskiego. Wed\u0142ug Putkowskiej \u015bladem tzw. stoku (tj. pasa ziemi o niewielkim nachyleniu), poprzedzaj\u0105cego r\u00f3w i wa\u0142 \u2013 jest dawna ulica Ossoli\u0144skich (obecnie: M. Tokarzewskiego-Karaszewicza), dziwnie szeroka jak na funkcj\u0119, kt\u00f3r\u0105 pe\u0142ni. Pas fortyfikacji, a wi\u0119c: stok, r\u00f3w i wa\u0142, mia\u0142 szeroko\u015b\u0107 250 st\u00f3p, czyli 115,5 m (je\u015bli przyj\u0105\u0107 dane pochodz\u0105ce z dzie\u0142a J\u00f3zefa Naronowicz-Naro\u0144skiego Budownictwo wojenne, <\/em>Warszawa 1957). Nie ma wi\u0119c sprzeczno\u015bci w stwierdzeniu Wejnerta, \u017ce wa\u0142 przechodzi\u0142 przez teren obecnego Hotelu Europejskiego oraz ustale\u0144 Putkowskiej, \u017ce ulica Tokarzewskiego-Karaszewicza jest miejscem, gdzie znajdowa\u0142 si\u0119 stok. Wed\u0142ug tego samego \u017ar\u00f3d\u0142a (Naronowicz-Naro\u0144ski) \u00f3wczesne \u201estandardowe\u201d dzie\u0142a fortyfikacji holenderskich mia\u0142y nast\u0119puj\u0105ce wymiary: stok 115,5 m, szeroko\u015b\u0107 rowu na poziomie gruntu 32 m, wysoko\u015b\u0107 wa\u0142u 7,5 m, d\u0142ugo\u015b\u0107 kurtyny \u2013 licz\u0105c od barku jednego bastionu do barku drugiego bastionu \u2013 \u015brednio 270 m.<\/p>\n\n\n Podane wielko\u015bci, oparte na danych z epoki, jednoznacznie t\u0142umacz\u0105 szeroko\u015b\u0107 ulicy Tokarzewskiego-Karaszewicza, a tak\u017ce po\u015brednio wyst\u0119powanie na ca\u0142ej linii dawnych wa\u0142\u00f3w wielu obiekt\u00f3w sakralnych i za\u0142o\u017ce\u0144 pa\u0142acowych.<\/p>\n\n\n\n U\u017cycie do oszacowania wymiar\u00f3w Wa\u0142\u00f3w Zygmuntowskich danych z pracy Naronowicza-Naro\u0144skiego daje jedynie mo\u017cliwo\u015b\u0107 okre\u015blenia warto\u015bci maksymalnych. Nie mamy natomiast pewno\u015bci, i\u017c wed\u0142ug podobnych za\u0142o\u017ce\u0144 sypano wa\u0142y w Warszawie, \u017ce w naszym mie\u015bcie wystarczy\u0142o si\u0142 i ch\u0119ci do takiego wysi\u0142ku.<\/p>\n\n\n\n Gdyby lini\u0119 wa\u0142\u00f3w okre\u015blon\u0105 na podstawie wykopalisk (Hotel Europejski) przed\u0142u\u017cy\u0107 w kierunku wschodnim, to trafi\u0142by ona w zabudowania si\u00f3str wizytek i dochodzi\u0142aby do wzmiankowanego wcze\u015bniej w\u0105wozu dawnej ulicy G\u0119stej. Ukszta\u0142towanie wschodniej cz\u0119\u015bci posesji si\u00f3str wizytek sugeruje, i\u017c na kraw\u0119dzi skarpy m\u00f3g\u0142 istnie\u0107 bastion.<\/p>\n\n\n\n Klasztor si\u00f3str zakonu Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, nazywanych potocznie wizytkami, powstawa\u0142 od 1653 r. z inicjatywy kr\u00f3lowej Ludwiki Marii Gonzagi. Mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, i\u017c kr\u00f3lowa podarowa\u0142a zgromadzeniu grunty, kt\u00f3re w tym czasie nie by\u0142y zabudowane i nie stanowi\u0142y w\u0142asno\u015bci prywatnej. Pod koniec pierwszej po\u0142owy XVII w. taki charakter mia\u0142y grunty wcze\u015bniej pozyskane (wyw\u0142aszczone) pod budow\u0119 Wa\u0142\u00f3w Zygmuntowskich. Tez\u0119 t\u0119 potwierdza fakt, i\u017c ca\u0142y pas terenu od Krakowskiego Przedmie\u015bcia do Wis\u0142y i od Karowej do G\u0119stej nale\u017ca\u0142 do wizytek (jurydyka wizytkowska). Przy okazji warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w pasie fortyfikacji zygmuntowskich wzniesiono po po\u0142owie XVII w. wiele rezydencji. Mog\u0142y one powsta\u0107 tylko na du\u017cych dzia\u0142kach, kt\u00f3re po likwidacji wa\u0142\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 w ich linii oraz na ich stoku i przedpolu (Pa\u0142ac Saski, pa\u0142ac Br\u00fchla (?), Pa\u0142ac B\u0142\u0119kitny, pa\u0142ace Corazzia\u0144skie na p\u00f3\u017aniejszym placu Bankowym, pa\u0142ac Mostowskich, pa\u0142ac Sierakowskiego, pa\u0142ac Sapieh\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n Wiele interesuj\u0105cych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w na temat po\u0142udniowego odcinka wa\u0142\u00f3w zawiera plan z archiwum Tylmana z Gameren oznaczony numerem 686 (A. Mi\u0142ob\u0119dzki, Nowo odkryte varsaviana w Archiwum Tylmana z Gameren,<\/em> \u201eKwartalnik Architektury i Urbanistyki\u201d, 1961). Z planu tego wynika \u2013 chocia\u017c nie jest to w pe\u0142ni widoczne na rysunku, albowiem plan w tym miejscu jest uszkodzony \u2013 \u017ce jeden z bastion\u00f3w dotyka\u0142 barkiem Krakowskiego Przedmie\u015bcia i usytuowany by\u0142 w miejscu, gdzie obecnie znajduje si\u0119 skwer z pomnikiem Boles\u0142awa Prusa. Na planie widoczne jest tak\u017ce przej\u015bcie przez kurtyn\u0119 wa\u0142u na osi Krakowskiego Przedmie\u015bcia. Kolejny bastion fortyfikacji zygmuntowskich znajdowa\u0142 si\u0119 po\u015brodku obecnego placu Pi\u0142sudskiego.<\/p>\n\n\n\n Przez obecny plac Pi\u0142sudskiego linia fortyfikacji bieg\u0142a w kierunku p\u00f3\u017aniejszej granicy posesji Br\u00fchla i Ogrodu Saskiego, co potwierdza przekr\u00f3j gruntu uwidoczniony na fotografii z 2006 r., ukazuj\u0105cej cz\u0119\u015b\u0107 fundament\u00f3w w miejscu p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a kamienicy Skwarcowa. Dalej linia wa\u0142u sz\u0142a \u015bladem granicy Ogrodu Saskiego oraz posesji Br\u00fchla, a tak\u017ce posesji reformat\u00f3w, a wi\u0119c w kierunku p\u00f3\u017aniejszego Pa\u0142acu B\u0142\u0119kitnego (Zamoyskich). Badania archeologiczne tego obiektu przeprowadzone w 1996 r. przez Ew\u0119 Nekand\u0119-Trepk\u0119 doprowadzi\u0142y najprawdopodobniej do odkrycia w jego bryle fragmentu bramy Wa\u0142\u00f3w Zygmuntowskich. Badaj\u0105cy Pa\u0142ac B\u0142\u0119kitny stwierdzili, \u017ce \u201ejeden z mur\u00f3w bramy oraz pomieszczenie z ni\u0105 zwi\u0105zane bardzo wcze\u015bnie wbudowane zosta\u0142y w oficyn\u0119 dworu, dzi\u0119ki czemu zachowa\u0142y si\u0119 do naszych czas\u00f3w jako jedyna pozosta\u0142o\u015b\u0107 wa\u0142\u00f3w zygmuntowskich\u201d.<\/p>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2_Skosne-warstwy-gruntu-w-wykopie-polnocnego-skrzydla-kamienicy-Skwarcowa.-Fot.-L..jpg\")