![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1-29-scaled.jpg\")
W latach 1860-1861 wybudowano Dworzec Petersburski, stanowi\u0105cy ko\u0144cow\u0105 stacj\u0119 szerokotorowej Kolei Warszawsko-Petersburskiej, kt\u00f3ra przez Bia\u0142ystok, Grodno, Wilno, D\u017awi\u0144sk (Dyneburg) i Psk\u00f3w po\u0142\u0105czy\u0142a Warszaw\u0119 z Petersburgiem. W 1867 r. uruchomiono Dworzec Terespolski, b\u0119d\u0105cy ko\u0144cow\u0105 stacj\u0105 Kolei Warszawsko-Terespolskiej. W zwi\u0105zku z budow\u0105 arterii komunikacyjnej stanowi\u0105cej dojazd do mostu Aleksandryjskiego, czyli \u00f3wczesnej ulicy Aleksandryjskiej, postanowiono rozplanowa\u0107 tereny pomi\u0119dzy ulic\u0105 Targow\u0105 a Wis\u0142\u0105. Ulica stanowi\u0142a o\u015b planu zaakceptowanego ostatecznie w 1864 r.<\/p>\n\n\n
Rozw\u00f3j dzielnicy w szybkim czasie doprowadzi\u0142 do boomu<\/em> demograficznego. Wzrost liczby ludno\u015bci nast\u0119powa\u0142 tu najszybciej spo\u015br\u00f3d wszystkich dzielnic Warszawy. W latach 1882-1913 liczba mieszka\u0144c\u00f3w Pragi wzros\u0142a z 16 290 do 90 375. Szybki rozw\u00f3j gospodarczy i wzrost populacji sprawi\u0142y, \u017ce warszawska Praga sta\u0142a si\u0119 tyglem kulturowym: 58% ludno\u015bci pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 tutaj j\u0119zykiem polskim, 26,9% hebrajskim i jidysz, 12,3% rosyjskim, 1,4% niemieckim. Ponadto 115 os\u00f3b u\u017cywa\u0142o j\u0119zyka tatarskiego, 97 \u0142otewskiego, 58 mo\u0142dawskiego i 29 francuskiego. J\u0119zykiem czeskim pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 20 os\u00f3b, tureckim 19, bu\u0142garskim 12, litewskim 8, ormia\u0144skim, fi\u0144skim i szwedzkim po jednej osobie. Liczby te w du\u017cym stopniu pokrywa\u0142y si\u0119 z danymi dotycz\u0105cymi wyznania: katolicy stanowili 57,5% ludno\u015bci Pragi, \u017cydzi 27%, a protestanci 2,4%. Na Pradze mieszka\u0142o 142 mahometan, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowili Tatarzy, oraz 79 starowierc\u00f3w, 11 baptyst\u00f3w i 1 karaim\u00f3w. R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 etniczna, wyznaniowa i kulturowa by\u0142a widoczna w codziennym \u017cyciu mieszka\u0144c\u00f3w Pragi i mia\u0142a sw\u00f3j wyraz w obliczu dzielnicy.<\/p>\n\n\n\n Rozw\u00f3j Pragi nie szed\u0142 w parze z rozwojem o\u015brodk\u00f3w parafialnych. W XIX stuleciu silnie by\u0142y d\u0105\u017cenia do wzniesienia tu nowego ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Zabiegi zwie\u0144czy\u0142o pozwolenie wydanie w 1886 r., kiedy parafia liczy\u0142a ju\u017c 32 tys. wiernych. Zanim przyst\u0105piono do prac, powo\u0142ano komitet budowy ko\u015bcio\u0142a, na kt\u00f3rego czele stan\u0105\u0142 arcybiskup warszawski Wincenty Popiel. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 by\u0107 zlokalizowany na dzia\u0142ce stoj\u0105cej nieopodal ulicy Aleksandryjskiej, na placu Konstantynowskim. Lokalizacja ta w przysz\u0142o\u015bci da\u0142a \u015bwi\u0105tyni eksponowane miejsce, przy wa\u017cnej ulicy. Plac pod budow\u0119 podarowa\u0142o miasto, kt\u00f3re te\u017c przeznaczy\u0142o na budow\u0119 obiektu 200 tys. rubli. W efekcie zbi\u00f3rki parafianom uda\u0142o si\u0119 zebra\u0107 100 tys. rubli (wi\u0119kszo\u015b\u0107 tej sumy stanowi\u0142a darowizna Aleksandry Potockiej z Wilanowa).<\/p>\n\n\n Nowa praska \u015bwi\u0105tynia wed\u0142ug za\u0142o\u017ce\u0144 postawionych przed projektantem mia\u0142a by\u0107 monumentalna \u2013 mia\u0142a g\u00f3rowa\u0107 nad cerkwi\u0105, kt\u00f3ra symbolizowa\u0142a rosyjskie panowanie nad Wis\u0142\u0105. Konkurs na projekt \u015bwi\u0105tyni og\u0142oszono w 1887 r. Z\u0142o\u017cono 25 prac, kt\u00f3re od 27 marca do 4 kwietnia by\u0142y wystawione w sali ratusza warszawskiego. Ostatecznie wy\u0142oniono projekt J\u00f3zefa Piusa Dzieko\u0144skiego. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a wmurowano 13 czerwca 1888 r. Uroczysto\u015bci przewodniczy\u0142 bp Popiel. Obecny by\u0142 te\u017c genera\u0142-gubernator warszawski Iosif W. Hurko. Dzieko\u0144ski zaprojektowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 neogotyck\u0105, odpowiadaj\u0105c tym samym na spo\u0142eczne zapotrzebowanie na styl narodowy.<\/p>\n\n\n\n Architekt zaproponowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 tr\u00f3jnawow\u0105 w uk\u0142adzie bazylikowym z transeptem. Po bokach wielobocznego prezbiterium umie\u015bci\u0142 aneksy na rzucie prostok\u0105t\u00f3w. Od po\u0142udniowego wschodu umieszczono kaplic\u0119 przedpogrzebow\u0105, za\u015b od po\u0142udniowego zachodu \u2013 zakrysti\u0119. Bry\u0142a \u015bwi\u0105tyni zosta\u0142a zaakcentowana pi\u0119cioma smuk\u0142ymi wie\u017cami. Dzieko\u0144ski zaprojektowa\u0142 dwuwie\u017cow\u0105 fasad\u0119 z trzema portalami. Wie\u017ce na rzucie kwadrat\u00f3w w wy\u017cszych partiach przechodzi\u0142y w o\u015bmioboki zwie\u0144czone ceglanymi, a\u017curowymi he\u0142mami. Dodatkowo dwie o\u015bmioboczne wie\u017ce umieszczono po obu stronach prezbiterium. Na skrzy\u017cowaniu nawy g\u0142\u00f3wnej z transeptem architekt zaproponowa\u0142 sygnaturk\u0119. Ceglane a\u017curowe konstrukcje he\u0142m\u00f3w w mi\u0119dzywojniu zosta\u0142y rozebrane a\u017c do poziomu zawieszenia dzwon\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Budowa \u015bwi\u0105tyni nie przebiega\u0142a pomy\u015blnie. Najwi\u0119cej problem\u00f3w przysporzy\u0142 podmok\u0142y teren. Wymaga\u0142o to zastosowania specjalnych fundament\u00f3w. Prace przy nich zaj\u0119\u0142y dwa pierwsze lata budowy ko\u015bcio\u0142a. Niedoskona\u0142o\u015b\u0107 terenu grozi\u0142a osiadaniem budynku, a w konsekwencji mog\u0142a doprowadzi\u0107 do zawalenia si\u0119 strzelistych, licz\u0105cych 75 m wie\u017c. Po\u015bwi\u0119cenie budowanej przez kilkana\u015bcie lat \u015bwi\u0105tyni mia\u0142o miejsce 29 wrze\u015bnia 1901 r. By\u0142o to wa\u017cne wydarzenie nie tylko w \u017cyciu parafii, lecz tak\u017ce w \u017cyciu spo\u0142ecznym mieszka\u0144c\u00f3w ziem dawnej Rzeczypospolitej, czego dowodem by\u0142y liczne artyku\u0142y prasowe po\u015bwi\u0119cone wydarzeniu. Monumentalny obiekt m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 10 tys. wiernych. Surowo\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a o\u017cywia\u0142y witra\u017ce oraz polichromie autorstwa Antoniego Strza\u0142eckiego i Jana Strza\u0142eckiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 wysadzony przez Niemc\u00f3w 14 wrze\u015bnia 1944 r. Dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia to rezultat odbudowy, prowadzonej przez Stanis\u0142awa Marzy\u0144skiego w okresie powojennym.<\/p>\n\n\n Od czasu uko\u0144czenia budowy ko\u015bcio\u0142a strzeliste wie\u017ce obiektu dominowa\u0142y nie tylko w panoramie Pragi, lecz tak\u017ce \u2013 jak by\u0142o w zamy\u015ble \u2013 nad cerkwi\u0105. Wzniesienie tej ostatniej \u015bwi\u0105tyni, pw. \u015awi\u0119tej R\u00f3wnej Aposto\u0142om Marii Magdaleny, by\u0142o rezultatem nap\u0142ywu ludno\u015bci rosyjskiej na Prag\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wyznawc\u00f3w prawos\u0142awia stanowili urz\u0119dnicy pracuj\u0105cy na kolei, liczni wojskowi ze stacjonuj\u0105cych tu pu\u0142k\u00f3w rosyjskich oraz kupcy. Wybudowanie obiektu mia\u0142o niebagatelny wp\u0142yw na krajobraz dzielnicy, gmach stanowi\u0142 dominant\u0119 widoczn\u0105 przez wszystkich przybywaj\u0105cych kolej\u0105 ze wschodu. Cerkiew, zlokalizowana przy \u00f3wczesnej ulicy Aleksandryjskiej nr 184, powsta\u0142a z inicjatywy dyrektora Rz\u0105dowej Komisji Spraw Wewn\u0119trznych i Wyzna\u0144 Religijnych, ksi\u0119cia W\u0142adimira A. Czerkasskiego. Idea jej wzniesienia uzyska\u0142a poparcie namiestnika Kr\u00f3lestwa Polskiego hr. Fiodora F. Berga.<\/p>\n\n\n\n Projekt pierwszej na Pradze \u015bwi\u0105tyni prawos\u0142awnej sporz\u0105dzi\u0142 Niko\u0142aj Syczew. Pocz\u0105tkowo koncepcja zak\u0142ada\u0142a budow\u0119 jednokopu\u0142owej budowli z wolnostoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0105. Pierwotny plan zosta\u0142 zmieniony w Petersburgu. Ostatecznie poszerzono korpus i zwie\u0144czono go pi\u0119cioma kopu\u0142ami, z czego centralna symbolizuje Jezusa Chrystusa, za\u015b cztery mniejsze ewangelist\u00f3w. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 14 czerwca 1867 r. W ko\u0144cu 1868 r. obiekt by\u0142 niemal ca\u0142kowicie wyko\u0144czony. Cerkiew po\u015bwi\u0119cono 29 czerwca 1869 r. Ikona \u015bw. Marii Magdaleny do cerkwi praskiej zosta\u0142a podarowana przez cesarzow\u0105 Mari\u0119 Fiodorown\u0119, \u017con\u0119 cara Aleksandra III. Jak zauwa\u017cy\u0142 Piotr Paszkiewicz, po\u015bwi\u0119cenie cerkwi praskiej \u015bw. Marii Magdalenie, czczonej jako r\u00f3wnej aposto\u0142om i prowadz\u0105cej dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105, mia\u0142o symboliczne znaczenie w mie\u015bcie zamieszkanym w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci przez katolik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Cerkiew na planie krzy\u017ca greckiego jest orientowana, z wej\u015bciem umieszczonym w fasadzie od strony zachodniej. Wie\u0144cz\u0105ca \u015bwi\u0105tyni\u0119 centralna kopu\u0142a zosta\u0142a osadzona na wysokim tamburze, kt\u00f3ry obiegaj\u0105 wyd\u0142u\u017cone okna oraz umieszczony ponad nimi gzyms z motywem \u0142uk\u00f3w wygi\u0119tych w o\u015bli grzbiet. Wn\u0119trze ozdobi\u0142y polichromie, m.in. przedstawienia ostatniej wieczerzy w absydzie czy starotestamentowych prorok\u00f3w we wn\u0119trzu kopu\u0142y. Poza tym wn\u0119trze dekorowa\u0142y przedstawienia ewangelist\u00f3w i \u015bwi\u0119tych Ko\u015bcio\u0142a prawos\u0142awnego. Centralny ikonostas mia\u0142 trzy rz\u0119dy. Po lewej stronie carskich wr\u00f3t umieszczono przedstawienie Matki Boskiej, proroka Elizjusza i \u015bw. W\u0142odzimierza, po prawej \u2013 Chrystusa, \u015bw. Szczepana i patronk\u0119 \u015bwi\u0105tyni \u015bw. Mari\u0119 Magdalen\u0119. W wy\u017cszym rz\u0119dzie obok usytuowanej nad wrotami sceny Ostatniej Wieczerzy przestawiono Narodziny i Za\u015bni\u0119cie Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny z lewej strony oraz Bo\u017ce Narodzenie i Chrzest Pa\u0144ski z prawej strony. W trzecim rz\u0119dzie po\u015brodku umieszczono przedstawienie Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, flankowane przez sceny Wniebowst\u0105pienia z lewej i Zmartwychwstania z prawej strony.<\/p>\n\n\n Cerkiew Marii Magdaleny nie by\u0142a jedyn\u0105 prask\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 prawos\u0142awn\u0105. Na p\u00f3\u0142noc od niej przy ulicy Targowej wybudowano cerkiew garnizonow\u0105 dla \u2013 wchodz\u0105cego w sk\u0142ad 48 Rezerwowej Brygady Piechoty \u2013 Bi\u0142gorajskiego Rezerwowego Pu\u0142ku Piechoty. \u015awi\u0105tynia ta powsta\u0142a poprzez dobudowanie do budynku koszarowego od strony ulicy Targowej pi\u0119ciok\u0105tnej przybud\u00f3wki zwie\u0144czonej kopu\u0142\u0105. Nieopodal budynku koszarowego sta\u0142a drewniana dzwonnica. Swoje \u015bwi\u0105tynie mia\u0142y te\u017c W\u0119growski Rezerwowy Pu\u0142k Piechoty oraz 9 Batalion Saper\u00f3w. W 1897 r. po\u015bwi\u0119cono kaplic\u0119 pw. \u015bw. Miko\u0142aja na stacji Kolei Nadwi\u015bla\u0144skiej Praga. Akt po\u015bwi\u0119cenia zwi\u0105zany by\u0142 z przyjazdem do Warszawy pary cesarskiej. W kaplicy nie by\u0142o ikonostasu, jedynie dwie ikony \u015bw. Miko\u0142aja i \u015bw. Aleksandry, b\u0119d\u0105cych patronami cara i cesarzowej. W 1897 r. przy ulicy Stalowej po\u015bwi\u0119cono cerkiew Okr\u0119gowych Warsztat\u00f3w Artyleryjskich \u2013 pw. \u015bw. Sergiusza Radoneskiego. R\u00f3wnie\u017c w 1897 r.\u2013 na pi\u0119trze Zak\u0142adu dla Wd\u00f3w po Poleg\u0142ych \u017bo\u0142nierzach i Oficerach na rogu ulic Konstantynowskiej (Floria\u0144skiej) i Petersburskiej (Jagiello\u0144skiej), zwanej Wdowim Domem \u2013 po\u015bwi\u0119cono cerkiew pw. Prze\u015bwi\u0119tej Bogurodzicy.<\/p>\n\n\n\n Grup\u0105 wyznaniow\u0105 przez wieki zwi\u0105zan\u0105 z Prag\u0105, kt\u00f3ra pozostawi\u0142a po sobie wiele pami\u0105tek swej obecno\u015bci, by\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska. Symbolem bytno\u015bci \u017byd\u00f3w na Pradze by\u0142y nie tylko synagogi, domy modlitwy czy mykwy, lecz tak\u017ce budynki u\u017cyteczno\u015bci publicznej, kt\u00f3re obronn\u0105 r\u0119k\u0105 wysz\u0142y z zawieruchy wojennej i przetrwa\u0142y do dnia dzisiejszego. \u201eWielk\u0105 nieobecn\u0105\u201d na mapie \u017cydowskiej Pragi jest dzi\u015b synagoga okre\u015blana przez pras\u0119 przedwojenn\u0105 jako \u201esynagoga na Pradze\u201d b\u0105d\u017a \u201ewielka synagoga na Pradze\u201d. Zlokalizowana mi\u0119dzy \u00f3wczesnymi ulicami Petersbursk\u0105 i Szerok\u0105, zosta\u0142a zaprojektowana przez J\u00f3zefa Lessla i uko\u0144czona w 1836 r. Synagodze nadano rzadko spotykany na ziemiach polskich kszta\u0142t rotundy, o \u015brednicy 20 m. W chwili jej wzniesienia spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska stanowi\u0142a 43% mieszka\u0144c\u00f3w Pragi, licz\u0105cej w\u00f3wczas 3,3 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. W latach 1910-1912 obok synagogi powsta\u0142a mykwa, za\u015b w okresie 1913-1914 \u2013 Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Micha\u0142a Bergsona. W tym ostatnim, zaprojektowanym przez Henryka Stifelmana budynku mie\u015bci\u0142a si\u0119 nie tylko szko\u0142a dla dziewcz\u0105t i ch\u0142opc\u00f3w, ochronka i przytu\u0142ek dzienny, lecz tak\u017ce synagoga. Nigdy nie zrealizowano natomiast gmachu Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Dzieci, czyli przytu\u0142ku dla dzieci opuszczonych, kt\u00f3ry planowano wybudowa\u0107 w miejscu zaj\u0119tym p\u00f3\u017aniej przez kino Praha. Kolejnym obiektem, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 wzniesiony w tym miejscu, by\u0142 \u017bydowski Dom Akademicki. Ostatecznie stan\u0105\u0142 on przy ulicy J\u00f3zefa Sierakowskiego. Znakiem wielowiekowego trwania \u017byd\u00f3w na Pradze jest te\u017c dom modlitwy na posesji Fajgenblat\u00f3w przy ulicy Targowej, o kt\u00f3rym pierwsze wzmianki odnotowano w 1869 r., a kt\u00f3ry dzisiaj jest cz\u0119\u015bci\u0105 Muzeum Warszawskiej Pragi.<\/p>\n\n\n Cz\u0119\u015bci\u0105 wielokulturowej Pragi byli tak\u017ce muzu\u0142manie. Jak wspomniano, w 1897 r. na Pradze mieszka\u0142o 142 mahometan. Od wiek\u00f3w muzu\u0142manie na ziemiach Rzeczypospolitej i Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego cieszyli si\u0119 wolno\u015bci\u0105 wyznania. Tatarzy osiedlaj\u0105cy si\u0119 na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej asymilowali si\u0119 z ludno\u015bci\u0105 miejscow\u0105, nierzadko trac\u0105c wiele element\u00f3w swojej kultury, ale zachowuj\u0105c odr\u0119bno\u015b\u0107 religijn\u0105. Do Tatar\u00f3w, b\u0119d\u0105cych przez wieki jedynymi wyznawcami Allaha na ziemiach polskich, z czasem do\u0142\u0105czali kolejni wyznawcy Islamu, reprezentuj\u0105cy inne pochodzenie etniczne. Zwi\u0119kszenie liczby mahometan by\u0142o konsekwencj\u0105 zaboru cz\u0119\u015bci ziem polskich przez Imperium Rosyjskie. W multietnicznej armii rosyjskiej obecnych by\u0142o wielu muzu\u0142man\u00f3w. Po upadku powstania listopadowego i przegranej wojnie polsko-rosyjskiej do Warszawy \u015bci\u0105gni\u0119to m.in. cz\u0119\u015b\u0107 jednostki Konnej Pu\u0142ku Muzu\u0142ma\u0144skiego pod dow\u00f3dztwem p\u0142k. Hassana Bek Aga\u0142arowa. W latach 1834-1835 Dawid (Datko) Osipowicz Bebutow wykona\u0142 rozkaz Iwana F. Paskiewicza sformowania Zakaukaskiego Pu\u0142ku Konno-Muzu\u0142ma\u0144skiego, z kt\u00f3rym przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Warszawy.<\/p>\n\n\n