Warszawa powsta\u0142a najprawdopodobniej na prze\u0142omie XIII i XIV w. \u2013 lokacj\u0119 uzyska\u0142a ok. 1300 r. Dokument lokacyjny nie zachowa\u0142 si\u0119. Najbardziej prawdopodobnym czasem za\u0142o\u017cenia miasta by\u0142y ostatnie lata panowania ksi\u0119cia mazowieckiego Boles\u0142awa II, kt\u00f3ry w 1294 r. zjednoczy\u0142 pod sw\u0105 w\u0142adz\u0105 ca\u0142e Mazowsze. Plan Starej Warszawy<\/strong> jest typowy dla miast lokowanych na prawie che\u0142mi\u0144skim. Przejrzysty, zwarty i funkcjonalny, z prostok\u0105tnym rynkiem po\u015brodku. Z ka\u017cdego boku rynku wychodz\u0105 po dwie prostopad\u0142e do siebie ulice, tworz\u0105c zacz\u0105tek prostok\u0105tnej siatki ulic. Plan ten zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b bez wi\u0119kszych korekt. Szeroko\u015b\u0107 dzia\u0142ki by\u0142a powtarzalnym modu\u0142em.<\/p>\n\n\n\n \u015arodek miasta by\u0142 wytyczony w\u0142a\u015bnie przez rynek, o rozmiarach 90 x 70 m. Jego stosunkowo niewielkie rozmiary \u2013 jak zwracaj\u0105 uwag\u0119 Lech Kr\u00f3likowski i Boles\u0142aw Or\u0142owski, autorzy ksi\u0105\u017cki I Warszaw\u0119 nie od razu zbudowano<\/em> (1993) \u2013 \u015bwiadczy\u0142y o tym, \u017ce za\u0142o\u017cyciele miasta nie pok\u0142adali w nim wielkich nadziei na szybki rozw\u00f3j. Plan \u00f3wczesnej Warszawy por\u00f3wnywany bywa przez badaczy do rzutu I\u0142awy, na terenie \u00f3wczesnego Pa\u0144stwa Zakonu Krzy\u017cackiego w Prusach, za\u0142o\u017conej w 1305 r. przez komtura Zygharda von Schwarzburga. Zwi\u0105zki artystyczne i cywilizacyjne XIV-wiecznej Warszawy z Pa\u0144stwem Zakonu Krzy\u017cackiego w Prusach by\u0142y bardzo silne. Pierwsi osadnicy przybyli do Warszawy najprawdopodobniej z krzy\u017cackiego w\u00f3wczas Torunia.<\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tkowo w\u0142adz\u0119 w mie\u015bcie sprawowa\u0142 zasad\u017aca, kt\u00f3rym by\u0142 w\u00f3jt, wraz z \u0142awnikami. Skrystalizowanie si\u0119 samorz\u0105du miejskiego spowodowa\u0142o konieczno\u015b\u0107 budowy ratusza. Powsta\u0142 po\u015brodku rynku w XV w., a pierwsze informacje o nim pochodz\u0105 z 1429 r. Jako budowla gotycka dotrwa\u0142 do 1580 r., kiedy zosta\u0142 przebudowany w duchu manieryzmu niderlandzkiego. Ostatecznie rozebrano go w 1817 r.<\/p>\n\n\n\n Drugim zabytkiem z epoki gotyku s\u0105 mury obronne<\/strong> Warszawy. Ods\u0142oni\u0119te i zrekonstruowane g\u0142\u00f3wnie po II wojnie \u015bwiatowej, zachowa\u0142y jednak sporo autentycznych partii (wi\u0119cej o murach w artykule Adriana Sobieszcza\u0144skiego w STOLICY nr 3-4\/2023). Warszawa by\u0142a jednym z nielicznych miast na Mazowszu, kt\u00f3re zosta\u0142y otoczone murami miejskimi. By\u0142o to przedsi\u0119wzi\u0119cie niezwykle kosztowne, wymagaj\u0105ce wysi\u0142ku finansowego i logistycznego, kt\u00f3re dzi\u015b mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do budowy wielkiej stacji kolejowej w rodzaju przebudowywanej obecnie Warszawy Zachodniej lub linii metra. Aby skr\u00f3ci\u0107 obw\u00f3d mur\u00f3w i tym samym z jednej strony u\u0142atwi\u0107 obron\u0119, z drugiej za\u015b zminimalizowa\u0107 koszty budowy, zaprojektowano je na owalu. By\u0107 mo\u017ce pierwszy odcinek mur\u00f3w miejskich powsta\u0142 na kr\u00f3tko przed 1339 r. za panowania Trojdena I, syna Boles\u0142awa II. Sama budowa pierwszych mur\u00f3w miejskich nie mog\u0142a rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 wcze\u015bniej ni\u017c w latach 20. lub 30. XIV w. Prace nad budow\u0105 pierwszych odcink\u00f3w warszawskich mur\u00f3w obronnych rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 prawdopodobnie ok. 1280 r. za ksi\u0119cia mazowieckiego Konrada II, ko\u0144czono je za\u015b podczas panowania Boles\u0142awa II i Trojdena I. Najwcze\u015bniejsza pisana, czyli pewna, wzmianka o murach pochodzi z 1326 r. Najstarszy odcinek pierwszej, wewn\u0119trznej linii mur\u00f3w, licz\u0105cy ok. 300 m, wzniesiono mi\u0119dzy Bram\u0105 Czersk\u0105 (potem Krakowsk\u0105) a W\u0105skim Dunajem z Bram\u0105 Rycersk\u0105. W po\u0142owie XIV w.\u00a0mur poci\u0105gni\u0119to mi\u0119dzy W\u0105skim Dunajem a Bram\u0105 Nowomiejsk\u0105 i dalej w kierunku Wis\u0142y. \u015alepe arkady zachowane w rejonie ulicy Piekarskiej po wewn\u0119trznej stronie muru, wspieraj\u0105ce chodnik dla obro\u0144c\u00f3w, podawane s\u0105 za kolejny przyk\u0142ad zwi\u0105zk\u00f3w \u00f3wczesnej Warszawy z Toruniem.<\/p>\n\n\n\n Po 1379 r. zacz\u0119to budow\u0119 muru od strony Wis\u0142y. 23 listopada 1379 r. przywilej ks. Janusza I zobowi\u0105za\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w do otoczenia Warszawy murem w taki spos\u00f3b, aby miasto by\u0142o zamkni\u0119te w ich pier\u015bcieniu. Kilka dekad p\u00f3\u017aniej, w 1413 r., ksi\u0105\u017c\u0119 nakaza\u0142 podnie\u015b\u0107 wysoko\u015b\u0107 baszt oraz naprawi\u0107 mury. Z czasem pojedyncza linia mur\u00f3w wydawa\u0142a si\u0119 niewystarczaj\u0105ca. Pod koniec XV lub na prze\u0142omie XV i XVI w. przyst\u0105piono do wznoszenia drugiej, zewn\u0119trznej linii mur\u00f3w, ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 od zamku do Wie\u017cy Okr\u0105g\u0142ej (czyli p\u00f3\u017aniejszej Marsza\u0142kowskiej) i dalej w d\u00f3\u0142 skarpy. Urywa\u0142a si\u0119 ona przy Furcie Rybackiej (p\u00f3\u017aniejszej Baszcie Bia\u0142ej) u wylotu obecnych Kamiennych Schodk\u00f3w. Drug\u0105, zewn\u0119trzn\u0105 lini\u0119 mur\u00f3w wzniesiono w odleg\u0142o\u015bci od 9 do 14 m od pierwszej linii. Prace trwa\u0142y a\u017c do pocz\u0105tku XVI w. Korona zewn\u0119trznej linii muru znajduje si\u0119 o 4 m ni\u017cej od wewn\u0119trznej, sam mur jest jednak podobnej wysoko\u015bci \u2013 przed nim wykopano fos\u0119. Mury budowano z ceg\u0142y na kamiennych fundamentach. Grubo\u015b\u0107 muru w starym obwa\u0142owaniu wynosi 1,2 m, w nowym 1,8 m. Wraz z wie\u0144cz\u0105cym koron\u0119 krenela\u017cem, za kt\u00f3rym ukryto chodnik dla obro\u0144c\u00f3w, mury mia\u0142y 8,5 m wysoko\u015bci. Ni\u017csza wysoko\u015b\u0107 korony zewn\u0119trznego muru pozwala\u0142a nie tylko na zastosowanie artylerii, lecz tak\u017ce na ra\u017cenie oblegaj\u0105cego mury wroga z dw\u00f3ch poziom\u00f3w mur\u00f3w jednocze\u015bnie. W mur wtopione by\u0142y wie\u017ce i bramy, m.in.: \u017curaw w rejonie zamku, Brama Krakowska (Czerska, Bernardyn\u00f3w), zachowana do dzi\u015b Baszta Rycerska, mieszcz\u0105ca niegdy\u015b pomieszczenia dla stra\u017cy miejskiej (Dom Rycerski), Poboczna (Furta Nowa), Nowomiejska z p\u00f3\u017aniejszym barbakanem, Marsza\u0142kowska (Okr\u0105g\u0142a), powsta\u0142a po 1379 r. najwy\u017csza w systemie obwarowa\u0144, usytuowana na skarpie (zachowa\u0142a si\u0119 jedynie jej dolna partia), Bia\u0142a z furt\u0105, Gnojna, Prochowa oraz zamkowe wie\u017ce Grodzka i Dworza\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n Wykopanie fosy wi\u0105za\u0142o si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 budowy most\u00f3w. Jeden z nich powsta\u0142 przy Bramie Nowomiejskiej, przekszta\u0142cony w 1548 r. w renesansowy Barbakan, drugi za\u015b przy p\u00f3\u017aniejszej Bramie Krakowskiej. Zczasem od XVII w. po lata mi\u0119dzywojenne mury obronne Warszawy praktycznie znikn\u0119\u0142y, wch\u0142oni\u0119te przez kamienice, kt\u00f3re budowano, wykorzystuj\u0105c w charakterze \u015bcian fragmenty muru. Pierwsze fragmenty muru ods\u0142oni\u0119to i odrestaurowano pod kierunkiem Jana Zachwatowicza w 1938 r. Przetrwa\u0142y one II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 i w trakcie odbudowy Starego Miasta, usuwaj\u0105c zniszczon\u0105 zabudow\u0119 i odkopuj\u0105c fos\u0119, ods\u0142aniano dalsze fragmenty muru od placu Zamkowego po relikty Wie\u017cy Marsza\u0142kowskiej na skarpie. Zrezygnowano jednak z autorskiego projektu Zachwatowicza pe\u0142nej odbudowy muru wzd\u0142u\u017c biegu ulicy Podwale. Dzi\u015b autentyczne fragmenty mur\u00f3w od fragment\u00f3w zrekonstruowanych mo\u017cna odr\u00f3\u017cni\u0107 po rozgraniczaj\u0105cej je ciemnej spoinie. W miejscach, gdzie mur nie by\u0142 w chwili usuwania ruin widoczny, zdecydowano si\u0119 na jego wyci\u0105gni\u0119cie do wysoko\u015bci parapetu \u2013 zaznaczaj\u0105c tym samym jego pierwotny przebieg.<\/p>\n\n\n\n Zachowanym i eksponowanym dzi\u015b w przestrzeni miejskiej reliktem z czas\u00f3w \u015bredniowiecza jest XV-wieczny most gotycki,ods\u0142oni\u0119ty w 1977 r. podczas przebudowy placu Zamkowego. Pierwotnie w miejscu p\u00f3\u017aniejszej Bramy Krakowskiej sta\u0142a tu wzniesiona w pierwszej fazie budowy mur\u00f3w obronnych sprz\u0119\u017cona z bram\u0105 Wie\u017ca Dworzan (zw. inaczej Dworza\u0144sk\u0105, Czersk\u0105 lub Bernardy\u0144sk\u0105). Most gotycki przerzucony nad fos\u0105 powsta\u0142 na przedbramiu ju\u017c po wzniesieniu drugiego, zewn\u0119trznego pier\u015bcienia mur\u00f3w. Rekonstrukcj\u0119 mostu podj\u0119to w latach 80. XX w. Warto doda\u0107, \u017ce na fundamenty p\u00f3\u017aniejszej Bramy Krakowskiej natrafiono ju\u017c w trakcie przekszta\u0142cania p\u0142yty placu Zamkowego i rekonstrukcji Kolumny Zygmunta podczas budowy Trasy W-Z przed 1949 r. Obecnie na placu Zamkowym zatopionymi w bruku pasami klinkieru uwidoczniony jest zarys bramy oraz przebieg dw\u00f3ch linii muru obronnego pomi\u0119dzy bram\u0105 a Zamkiem Kr\u00f3lewskim, co najlepiej widoczne jest z wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Anny.<\/p>\n\n\n\n Przy okazji odbudowy mur\u00f3w Starego Miasta przyst\u0105piono do rekonstrukcji Barbakanu<\/strong>, kt\u00f3rego podstawy Jan Zachwatowicz ods\u0142oni\u0142 w 1938 r. Tym razem prace \u2013 ponownie pod okiem Jana Zachwatowicza \u2013 prowadzono zgodnie z projektem Wac\u0142awa Podlewskiego. Przyst\u0105piono do nich w 1952 r. Do 1953 r. wybudowano cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142kolist\u0105 Barbakanu i dwie wie\u017cyczki od strony jego bramy, za\u015b w 1954 r. zako\u0144czono prace przy pozosta\u0142ych dw\u00f3ch wie\u017cach. Nie oby\u0142o si\u0119 bez k\u0142opot\u00f3w. 22 czerwca 1953 r. na temat odbudowy mur\u00f3w i samego Barbakanu w spos\u00f3b autorytatywny wypowiedzia\u0142 si\u0119 sekretariat KC PZPR: \u201eSekretariat rozpatrzy\u0142 trzy wariantu odbudowy Barbakanu i zdecydowa\u0142 do realizacji wariant przewiduj\u0105cy cz\u0119\u015bciow\u0105 odbudow\u0119 uzupe\u0142niaj\u0105c\u0105 zachowane mury Barbakanu bez sztucznej ich rozbudowy, z zastrze\u017ceniem dania mo\u017cliwo\u015bci przejazdu dla pojazd\u00f3w mechanicznych. Jednocze\u015bnie polecono rozpatrzy\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykonania od wn\u0119trza Barbakanu schod\u00f3w prowadz\u0105cych na galeri\u0119, umo\u017cliwiaj\u0105c w ten spos\u00f3b dodatkowe spojrzenie widokowe na trakt Starej Warszawy\u201d \u2013 cytowa\u0142 wypowiedzi decydent\u00f3w J\u00f3zef Sigalin w ksi\u0105\u017cce Z archiwum architekta <\/em>(1986).<\/p>\n\n\n\n Najstarszym zachowanym obiektem kompleksu zamkowego<\/strong>, pe\u0142ni\u0105cego w \u015bredniowieczu funkcj\u0119 siedziby ksi\u0105\u017c\u0105t mazowieckich, jest Wie\u017ca Grodzka<\/strong>, datowana na po 1350 r. Nie by\u0142a tu jednak pierwsz\u0105 budowl\u0105 murowan\u0105. \u015awiadczy o tym istniej\u0105cy po jej wschodniej stronie relikt fundamentu muru ceglanego, do kt\u00f3rego zosta\u0142a dostawiona.Dzi\u015b w odbudowanym zamku uwag\u0119 zwraca zrekonstruowana ceglana, gotycka elewacja XV-wiecznego Dworu Wi\u0119kszego (Curia Maior)<\/strong>. Jego autentyczn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 jest najni\u017csza kondygnacja, dzi\u015b podziemna. Dw\u00f3r powsta\u0142 w czasach panowania ksi\u0119cia Janusza I Starszego.<\/p>\n\n\n\n W miastach lokowanych na prawie che\u0142mi\u0144skim fara, czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, sytuowany by\u0142 z regu\u0142y w jednym z naro\u017cnik\u00f3w rynku. Jak dot\u0105d w Warszawie w trakcie bada\u0144 archeologicznych nie natrafiono na relikty ko\u015bcio\u0142a w tym miejscu. Pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 istniej\u0105c\u0105 w miejscu fary \u015bw. Jana Chrzciciela, czyli p\u00f3\u017aniejszej kolegiaty i dzisiejszej katedry, by\u0142a wzniesiona na prze\u0142omie XIII i XIV w. drewniana kaplica zamkowa. Tymczasem na obecnym placyku Kanonia rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 farny musia\u0142 istnie\u0107 ju\u017c w 1339 r., kiedy toczy\u0142 si\u0119 w nim proces pomi\u0119dzy Polsk\u0105 a zakonem krzy\u017cackim. Ok. 1390 r. z inicjatywy ks. Janusza Starszego przyst\u0105piono do budowy gotyckiej, murowanej \u015bwi\u0105tyni<\/strong>. Sta\u0142a si\u0119 ona miejscem poch\u00f3wku ksi\u0105\u017c\u0105t mazowieckich. Wydarzeniem o ogromnym znaczeniu by\u0142o przeniesienie w 1406 r. przez Janusza I Starszego kolegiaty z Czerska do Warszawy. Spowodowa\u0142o to wzrost rangi miasta. W 1428 r. ksi\u0119\u017cna Anna Holsza\u0144ska ufundowa\u0142a pierwsz\u0105 kaplic\u0119 pw. Wniebowzi\u0119cia Matki Bo\u017cej, za\u015b w 1510 r. stan\u0105\u0142 w prezbiterium nowy gotycki szafowy o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny. Ten jeden z najcenniejszych zabytk\u00f3w warszawskiego gotyku zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b. Znajduje si\u0119 jednak nie w Warszawie, lecz w ko\u015bciele parafialnym w Ceg\u0142owie.<\/p>\n\n\n\n Sama katedra z czasem by\u0142a wielokrotnie przekszta\u0142cana, w tym w dobie baroku i w XIX w., jednak w jej \u015bcianach nadal tkwi\u0142y gotyckie mury. Po zniszczeniu w 1944 r. najlepiej zachowa\u0142y si\u0119 mury prezbiterium, na kt\u00f3rych spod tynk\u00f3w ukaza\u0142a si\u0119 gotycka ceg\u0142a. Ju\u017c w 1946 r. do odbudowy katedry przyst\u0105pi\u0142 Jan Zachwatowicz, zadaj\u0105c sobie pytanie, w jakiej formie odtworzy\u0107 obiekt. Ostatecznie odbudowa katedry by\u0142a nie tyle rekonstrukcj\u0105, co restytucj\u0105 w nowym kszta\u0142cie, b\u0119d\u0105cym w\u0142asn\u0105 wizj\u0105 architekta, z zachowaniem jednak gotyckich relikt\u00f3w. Przy okazji w trakcie prowadzonych prac dokonano odkrycia. Pod zachowanymi barokowymi arkadami przetrwa\u0142y doskonale zachowane gotyckie mury z wystrojem rze\u017abiarskim, za\u015b pod tynkiem naw i prezbiterium odnaleziono relikty \u015bredniowiecznych podzia\u0142\u00f3w architektonicznych. Z gruzowiska konserwatorzy wydobyli te\u017c sporo gotyckich \u017ceber sklepiennych i maswerk\u00f3w z okien. To poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 decyzj\u0119 o pe\u0142nej regotycyzacji wn\u0119trza. \u201eUsuni\u0119to z nawy g\u0142\u00f3wnej wszystkie dodatki barokowe, \u0142\u0105cznie ze sklepieniami, i przywr\u00f3cono formy gotyckie. Zrekonstruowano przy tym te gotyckie sklepienia, co do kt\u00f3rych struktury i formy nie by\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci\u201d \u2013 pisa\u0142 Zachwatowicz w swoim odr\u0119cznym notatniku. Uroczyste po\u015bwi\u0119cenie odbudowanego prezbiterium mia\u0142o miejsce ju\u017c w 1950 r. W tym samym roku stan\u0105\u0142 szczyt od strony Wis\u0142y, wyrastaj\u0105cy ponad prezbiterium i zwie\u0144czony sygnaturk\u0105, oraz w stanie surowym \u017celbetowa fasada. Dach pokry\u0142a dach\u00f3wka sprowadzona z Bydgoszczy, tworz\u0105ca ogromn\u0105 czerwon\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 ponad dachami niskich staromiejskich kamienic (po latach pomimo protest\u00f3w Zachwatowicza zamieniono j\u0105 na blach\u0119 miedzian\u0105). Katedra w stanie surowym gotowa by\u0142a latem 1952 r.<\/p>\n\n\n\n Drugim ko\u015bcio\u0142em w murach Starej Warszawy jest \u015bwi\u0105tynia pw. \u015bw. Marcina, augustian\u00f3w<\/strong>. W 1356 r. papie\u017c Innocenty IV wyda\u0142 ksi\u0119ciu Ziemowitowi III i jego \u017conie Eufemii przywilej sprowadzenia na Mazowsze augustian\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono ok. 1380 r. Z czas\u00f3w \u015bredniowiecza pochodz\u0105 dolne partie wie\u017cy ko\u015bcielnej stoj\u0105cej przy ulicy Piwnej. W rekonstrukcji najstarszego planu Warszawy prof. Aleksander Gieysztor przyj\u0105\u0142 wzgl\u0119dn\u0105 symetri\u0119 planu z rynkiem jako punktem centralnym. Zgodnie z jego teori\u0105 po\u0142udniowa granica miasta musia\u0142a przebiega\u0107 wzd\u0142u\u017c boku dzisiejszej katedry oraz ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Marcina. Zwracaj\u0105 na to te\u017c uwag\u0119 Kr\u00f3likowski i Or\u0142owski w ksi\u0105\u017cce I Warszaw\u0119 nie do razu zbudowano<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Z ceglanej, gotyckiej zabudowy Starej Warszawy, kt\u00f3ra powoli wypiera\u0142a wcze\u015bniejsz\u0105 zabudow\u0119 drewnian\u0105, przetrwa\u0142y jedynie relikty, nierzadko wydobywane spod ruin Starego Miasta zniszczonego w 1944 r. Pocz\u0105tkowo w Starej Warszawie dominowa\u0142a zabudowa drewniana. Wiele si\u0119 zmieni\u0142o, kiedy w 1431 r. wydany zosta\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119cy zakaz budowania z drewna w obr\u0119bie mur\u00f3w miejskich. W XVI w. dominowa\u0142y wok\u00f3\u0142 rynku domy ceglane, cz\u0119sto podpiwniczone, z wysok\u0105 sieni\u0105 w cz\u0119\u015bci frontowej, z czasem obni\u017can\u0105. Zabudowa ta przypomina\u0142a w swojej strukturze kamienice mieszcza\u0144skie w Toruniu i w miastach zakonu krzy\u017cackiego. Kres zabudowy gotyckiej przyni\u00f3s\u0142 po\u017car w 1607 r., kt\u00f3ry strawi\u0142 prawie ca\u0142\u0105 t\u0119 zabudow\u0119. Od tego czasu gotyckie budynki zast\u0119powane by\u0142y nowymi, ju\u017c nowo\u017cytnymi. Ale wypatrzymy w nich i relikty gotyckiej zabudowy, g\u0142\u00f3wnie piwnice, ods\u0142oni\u0119te portale, fragmenty dawnych sieni czy ceglanych \u015bcian. Kamienica Plumhoffowska w Rynku Starego Miasta 31<\/strong>, kt\u00f3ra jako murowana powsta\u0142a w 1466 r., by\u0142a w\u00f3wczas jednotraktowa, trzykondygnacyjna, z przyziemiem wy\u017cszym od obecnego i mieszcz\u0105cym sie\u0144, z niskimi pi\u0119trami. Drugie pi\u0119tro \u2013 tak jak to by\u0142o m.in. w kamienicach toru\u0144skich czy elbl\u0105skich \u2013 pe\u0142ni\u0142o funkcje magazynowe. W kamienicy zachowa\u0142y si\u0119 gotyckie piwnice i gotyckie \u015bciany boczne, widoczne dzi\u015b od W\u0105skiego Dunaju. W 1468 r. obiekt zosta\u0142 rozbudowany i przekszta\u0142cony, a kolejne jego przebudowy mia\u0142y miejsce w XVI w. Z ostatniej przebudowy pochodz\u0105 p\u00f3\u017anogotyckie portale w sieni, data nad wej\u015bciem \u201e1535\u201d oraz umieszczona w niszy w naro\u017cniku budowli figura \u015bw. Anny Samotrze\u0107. W XVII stuleciu budynek po raz kolejny zosta\u0142 przekszta\u0142cony w duchu manieryzmu dla kupca i burmistrza Henryka Plumhoffa (w latach 1635-1637). Gotyckie relikty jako pierwsi ods\u0142onili tu w trakcie prac konserwatorskich na pocz\u0105tku XX w. W\u0142adys\u0142aw Marconi i Jaros\u0142aw Wojciechowski. Kamienica zosta\u0142a odbudowana w latach 1948-1953 zgodnie z projektem Jana Grudzi\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n Kamienic\u0119 Friczowsk\u0105 lub Wilczkowsk\u0105 w Rynku 21<\/strong> wzniesiono w XV w. jako murowan\u0105, jednotraktow\u0105, z wysok\u0105, szerok\u0105 sieni\u0105 na parterze. Ta cz\u0119\u015b\u0107 obiektu jest zachowana, cho\u0107 przebudowana wiele razy. Zmiany wysoko\u015bci sieni ilustruj\u0105 dwa na\u0142o\u017cone na siebie gotyckie portale. Starszy jest wi\u0119kszy, nowszy ni\u017cszy. Sie\u0144 obni\u017cono przez wbudowanie pi\u0119tra. Pierwszym znanym w\u0142a\u015bcicielem z prze\u0142. XV i XVI w. by\u0142 Jerzy Fricz, potem dom przeszed\u0142 w r\u0119ce o\u017cenionego z wdow\u0105 po Friczu Jana Wilczka. Portale zosta\u0142y ods\u0142oni\u0119te spod tynku w 1928 r. przez konserwatora i architekta zas\u0142u\u017conego g\u0142\u00f3wnie przy odbudowie Kazimierza nad Wis\u0142\u0105 \u2013 Karola Sici\u0144skiego. II wojna \u015bwiatowa przynios\u0142a niemal zupe\u0142ne zawalenie fasady. Na szcz\u0119\u015bcie przetrwa\u0142 jej fragment z obydwoma portalami. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c piwnice. Rekonstrukcj\u0119 podj\u0119to w latach 1952-1953 zgodnie z projektem Jana Bie\u0144kowskiego i Zofii Krotkiewskiej. W budynku po\u0142\u0105czono gotyckie piwnice z piwnicami kamienic pod numerami 19, 21, 23 i 25.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnie\u017c kamienica Winklerowska (Balcerowska) przy Rynku 20<\/strong> powsta\u0142a jako murowana w XV w. Zapewne pierwotnie by\u0142a jednotraktowa, z piwnic\u0105 przykryt\u0105 stropem (\u015bwiadcz\u0105 o tym zachowane \u015blady gniazd po belkach). W pocz\u0105tku XVI w. jej w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Baltazar (Balcer) Giza \u2013 \u0142awnik oraz rajca. Kamienica uleg\u0142a znacznemu zniszczeniu w 1944 r. Spod tynku ods\u0142oni\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas portal gotycki, dzi\u015b cz\u0119\u015bciowo wyeksponowany. Odkryto te\u017c wtedy resztki profilowa\u0144 gotyckich. W sieni kamienicy zachowa\u0142o si\u0119 kilka warstw najcenniejszych malowide\u0142 gotyckich w Warszawie, konserwowanych ju\u017c w latach 1948-1951 przez Bohdana Marconiego. Kamienic\u0119 odbudowano w latach 1952-1953 wed\u0142ug projektu Anny Boy\u00e9-Guerquin z wyeksponowaniem zachowanych relikt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Zwr\u00f3\u0107my jeszcze uwag\u0119 na kamienic\u0119 P\u00f3\u0142torakowsk\u0105 przy ul. Nowomiejskiej 5<\/strong> z odkrytym po 1945 r. portalem wiod\u0105cym niegdy\u015b do niskiej sieni, krytej stropem. Budynek zrekonstruowany zosta\u0142 zgodnie z projektem Jana \u017baryna. Niema\u0142a liczba gotyckich relikt\u00f3w jest do obejrzenia tak\u017ce w budynkach wok\u00f3\u0142 Kanonii. Siedziby kanonik\u00f3w<\/strong> zbudowano na prze\u0142omie XV i XVI w. i po po\u017carze Starej Warszawy w 1607 r. odbudowano po stronie p\u00f3\u0142nocnej w formach barokowych.<\/p>\n\n\n Najwcze\u015bniejsz\u0105 gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 Nowego Miasta by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego<\/strong>. Rozbierano go sukcesywnie w XIX i pocz\u0105tku XX w., jednak jego relikty przetrwa\u0142y po dzia\u0142aniach II wojny \u015bwiatowej. Po wojnie w ruinach ogromnej hali targowej \u015awi\u0119tojerskiej wzniesionej w 1912 r. odkryto fragmenty gotyckich mur\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Z trudnych do poj\u0119cia przyczyn ostatecznie zniszczono je w 1962 r.<\/p>\n\n\n\n Drug\u0105 gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 by\u0142a fara nowomiejska pw. Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny przy ul. Przyrynek 2<\/strong>. Ceglana, gotycka budowla, z wysok\u0105 dzwonnic\u0105, o renesansowym szczycie, jest dzi\u015b najstarszym zachowanym ko\u015bcio\u0142em w obr\u0119bie Nowego Miasta. Ufundowa\u0142a go jeszcze w pocz\u0105tku XV w. ksi\u0119\u017cna mazowiecka Anna, \u017cona Janusza I Starego. W ci\u0105gu stuleci ko\u015bci\u00f3\u0142 ulega\u0142 wielu przebudowom, a w XIX w. poddawany by\u0142 kolejnym gruntownym restauracjom, kt\u00f3re znacznie zmieni\u0142y jego pierwotny kszta\u0142t. Ju\u017c w 1781 r. ceglane, gotyckie \u015bciany \u015bwi\u0105tyni zosta\u0142y niemal ca\u0142kowicie otynkowane. Wcze\u015bniej otynkowana by\u0142a ju\u017c zbarokizowana fasada. Pierwsza du\u017ca restauracja XIX-wieczna mia\u0142a miejsce w latach 1821-1829 i prowadzona by\u0142a przez arch. J\u00f3zefa Borettiego. Autorzy Katalogu zabytk\u00f3w sztuki w Polsce <\/em>(t. 11: Miasto Warszawa<\/em>, cz. I: Stare Miasto<\/em>, red. J.Z. \u0141ozi\u0144ski, A. Rottermund, Warszawa 1993) nie wykluczaj\u0105 udzia\u0142u przy tej restauracji Hilarego Szpilowskiego). Kolejnych przekszta\u0142ce\u0144 dokona\u0142 Alfons Kropiwnicki. W pierwszym etapie w latach 1840-1841 do fasady dobudowa\u0142 on krucht\u0119 w stylu gotyku angielskiego i wystawi\u0142 now\u0105 sygnaturk\u0119, za\u015b w latach 1851-1855 przekszta\u0142ci\u0142 wn\u0119trza, wprowadzaj\u0105c tak\u017ce tutaj formy gotyku angielskiego. Kruchta zosta\u0142a przekszta\u0142cona w duchu \u201earcheologicznego\u201d neoromanizmu ju\u017c w latach 1883-1890 przez Feliksa Walerego Zygadlewicza. Formy roma\u0144skie nada\u0142 on te\u017c zbarokizowanej fasadzie. Kruchta w tym w\u0142a\u015bnie kszta\u0142cie przetrwa\u0142a do 1944 r. Od 1906 r. ko\u015bcio\u0142em zajmowali si\u0119 architekci dzia\u0142aj\u0105cy z inicjatywy Towarzystwa nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali zregotycyzowa\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Prace prowadzili tu m.in. Teofil Wi\u015bniowski, Stefan Koz\u0142owski czy Konstanty Jakimowicz. Otworzyli sklepienia w prezbiterium, podwy\u017cszyli dach, nadmurowali szczyt nad fasad\u0105, zbili tynki na bocznych elewacjach. Wreszcie w 1936 r. Jakimowicz rozpocz\u0105\u0142 kolejn\u0105 regotycyzacj\u0119 fasady, usuwaj\u0105c elementy neoroma\u0144skie.<\/p>\n\n\n\n Po zniszczeniach z 1944 r. do odbudowy przyst\u0105piono w 1947 r. (wcze\u015bniej, w latach 1945-1946, mury zabezpieczono). Tym razem podj\u0119to decyzj\u0119 o powrocie do form gotyckich. Odbudow\u0119 zaprojektowa\u0142a Halina Kosm\u00f3lska; pierwsze prace prowadzone by\u0142y przez arch. Stanis\u0142awa G\u0105d\u017akiewicza, potem przez Beat\u0119 Tryli\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra realizowa\u0142a je w pewnym stopniu podobnymi metodami, co w \u015bredniowieczu. Rekonstrukcj\u0119 i zasklepienie prezbiterium powierzono arch. Tadeuszowi Zagrodzkiemu. W ramach prac \u201eodtworzono fragment zamurowanego i zniszczonego w pocz\u0105tku XX w. gotyckiego portalu do zakrystii. Wzmocniono filary \u017celbetow\u0105 konstrukcj\u0105 (proj. Cyprian Jurewicz), zasklepiono korpus nawowy, w \u015bcianie nawy p\u00f3\u0142nocnej odtworzono dwudzielne okno gotyckie, obni\u017cono poziom posadzki, wzniesiono krucht\u0119 i nad ni\u0105 ch\u00f3r muzyczny, odbudowano kaplice z jednoczesnym ich obni\u017ceniem i przekryto je nowo projektowanymi kopu\u0142ami i he\u0142mami, zakomponowano na nowo elewacj\u0119 frontow\u0105 z rekonstrukcj\u0105 gotyckich skarp, uporz\u0105dkowano podziemia. W 1967 r. wykonano ogrodzenie z kamienia polnego\u201d \u2013 wyliczaj\u0105 autorzy Katalogu zabytk\u00f3w sztuki w Polsce<\/em>. Regotycyzacja jest w du\u017cym stopniu powojenn\u0105 kreacj\u0105 architektoniczn\u0105 i \u00f3wczesn\u0105 wizj\u0105 \u015bredniowiecznej architektury Mazowsza, ignoruj\u0105c\u0105 w du\u017cym stopniu ikonografi\u0119 i zachowane relikty. Wewn\u0105trz uwag\u0119 zwraca sklepienie nawy z charakterystycznym dla sztuki zakonu krzy\u017cackiego \u017cebrem przewodnim \u2013 nigdy wcze\u015bniej tu nieistniej\u0105ce. Za to podczas prac konserwatorskich we wn\u0119trzu odkryto resztk\u0119 tynku ze \u015bladami p\u00f3\u017anogotyckiej dekoracji malarskiej i dat\u0105 \u201e1497\u201d o charakterystycznej gotyckiej czw\u00f3rce.<\/p>\n\n\n\n Wyj\u0105tkowo wiele relikt\u00f3w gotyckich zachowa\u0142o si\u0119 w ko\u015bciele pobernardy\u0144skim \u015bw. Anny przy Krakowskim Przedmie\u015bciu<\/strong>, ocala\u0142ym ze zniszcze\u0144 II wojny \u015bwiatowej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przy klasztorze bernardyn\u00f3w ufundowa\u0142a, poza murami miasta, ksi\u0119\u017cna Anna Fiodorowna. W 1454 r. sprowadzi\u0142a do Warszawy bernardyn\u00f3w za po\u015brednictwem franciszkanina i kaznodziei Jana Kapistrana. Po tym, jak w 1507 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 strawiony przez po\u017car, nowy ufundowa\u0142a ksi\u0119\u017cna Anna Radziwi\u0142\u0142\u00f3wna, a jego odbudowa zako\u0144czona zosta\u0142a w 1533 r. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 p\u00f3\u017aniej wielokrotnie przebudowywany, barokizowany, star\u0105 elewacj\u0119 frontow\u0105 zas\u0142oni\u0119to w XVIII w. now\u0105, klasycystyczn\u0105. Wci\u0105\u017c w bocznych \u015bcianach \u015bwi\u0105tyni wida\u0107 gotyckie mury, gotyckie s\u0105 \u015bciany prezbiterium, z ostro\u0142ukowymi blendami po zamurowanych oknach, ale najciekawsze s\u0105 XVI-wieczne sklepienia w dawnym kru\u017cganku klasztornym i przylegaj\u0105cych do niego pomieszczeniach.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b jedynym w granicach obecnej Warszawy gotyckim ko\u015bcio\u0142em zachowanym w stosunkowo niezmienionym kszta\u0142cie jest wiejska niegdy\u015b \u015bwi\u0105tynia parafialna pw. \u015bw. Jakuba w Tarchominie, przy ul. Mehoffera 6<\/strong>. Parafia w Tarchominie erygowana by\u0142a ju\u017c XII w., jednak sam ko\u015bci\u00f3\u0142 jest znacznie m\u0142odszy. Jego budow\u0119 rozpocz\u0119to dopiero z fundacji wojewody mazowieckiego Jakuba Go\u0142y\u0144skiego ok. 1518 r. Taka data widnieje na jednej z cegie\u0142 w prezbiterium. Prace kontynuowane by\u0142y przez starost\u0119 warszawskiego Adriana Go\u0142y\u0144skiego, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1540 r. W 1582 r. w pe\u0142ni gotow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 konsekrowa\u0142 biskup p\u0142ocki Piotr Dunin-Wolski. Wystawiono ko\u015bci\u00f3\u0142 jednonawowy, z wyodr\u0119bnionym w\u0119\u017cszym i ni\u017cszym prezbiterium, ze stropami, z wej\u015bciem usytuowanym pierwotnie w bocznej \u015bcianie budynku. \u015aciany wymurowano z ceg\u0142y w w\u0105tku polskim. Usytuowanie ko\u015bcio\u0142a na terenach sukcesywnie zalewanych przez Wis\u0142\u0119 wymog\u0142o wzniesienie go na nieznacznym, sztucznie usypanym wzniesieniu. Jak pisa\u0142a Ma\u0142gorzata Omilanowska na \u0142amach \u201eKroniki Warszawy\u201d z 1989 r., ko\u015bci\u00f3\u0142 w latach 1912-1932 zosta\u0142 zregotycyzowany pod kierunkiem Stefana Szyllera. <\/p>\n\n\n\n Inn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105, o kt\u00f3rej trzeba w tym miejscu wspomnie\u0107, jest ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny na S\u0142u\u017cewie<\/strong>. Ju\u017c w 1065 r. istnia\u0142 tu, na wzg\u00f3rzu, o\u015brodek misyjny benedyktyn\u00f3w z Mogilna, zast\u0105piony z czasem przez kanonik\u00f3w regularnych z Czerwi\u0144ska. Ci z kolei utworzyli w tym miejscu parafi\u0119 \u2013 jest ona najstarsz\u0105 w granicach dzisiejszej Warszawy. Parafia powsta\u0142a w 1238 r. z inicjatywy ksi\u0119cia Konrada Mazowieckiego, a erygowana by\u0142a przez biskupa pozna\u0144skiego Paw\u0142a z Bnina. Jak pisa\u0142 Piotr Otr\u0119bski w ksi\u0105\u017cce Nieistniej\u0105ce. Nieznane. Niezwyk\u0142e. Ko\u015bcio\u0142y Warszawy<\/em> (2018) przez lata s\u0105dzono, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na S\u0142u\u017cewie by\u0142 drewniany. Naukowcy nie odnale\u017ali jednak jego \u015blad\u00f3w, za to w latach 80. XX w. natrafiono na relikty ko\u015bcio\u0142a murowanego. S\u0105 one dzi\u015b eksponowane tu\u017c obok mur\u00f3w istniej\u0105cej \u015bwi\u0105tyni. Budow\u0119 obecnego ko\u015bcio\u0142a, w miejscu wcze\u015bniejszego, podj\u0119to u schy\u0142ku \u015bredniowiecza. Zdewastowany w dobie potopu szwedzkiego, znacznie przekszta\u0142cony w latach 40. XVIII w. na zlecenie w\u0142a\u015bciciela Wilanowa ksi\u0119cia Augusta A. Czartoryskiego i ponownie przebudowany w 1848 r. przez Franciszka Mari\u0119 Lanciego, kt\u00f3ry nada\u0142 mu kostium neoroma\u0144ski, zachowa\u0142 jedynie relikty gotyckiej budowli.<\/p>\n\n\n\n Wyodr\u0119bnione, w\u0105skie i d\u0142ugie prezbiterium w XVII-wiecznym barokowym ko\u015bciele dominikan\u00f3w pw. \u015bw. Jacka przy ul. Freta 8\/10 na Nowym Mie\u015bcie<\/strong> zdradza jeszcze tradycyjn\u0105, gotyck\u0105 struktur\u0119 tej tr\u00f3jnawowej budowli. <\/p>\n\n\n Ostro\u0142uczne zamkni\u0119cia maj\u0105 okna i \u0142uk t\u0119czowy, a nad prezbiterium za\u0142o\u017cono wyrafinowane w formie sklepienia kryszta\u0142owe. Sk\u0105d gotyk w budowli wznoszonej w XVII w.? Wyt\u0142umaczenia mog\u0105 by\u0107 dwa, przy czym jedno nie wyklucza drugiego. Jako pierwsze mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce jest to efekt konserwatyzmu mazowieckich murator\u00f3w. Drugim jest \u015bwiadome odwo\u0142ywanie si\u0119 dominikan\u00f3w do wielowiekowej tradycji. Gotyk mia\u0142 za\u015bwiadcza\u0107 o dawno\u015bci zakonu. Je\u017celi tak by\u0142o w istocie, to w ko\u015bciele \u015bw. Jacka mamy do czynienia z jednym z najstarszych dzie\u0142 neogotyckich w Polsce. Pierwsze wzmianki o pobycie dominikan\u00f3w w Warszawie pochodz\u0105 z 1598 r., ale pozwolenie na budow\u0119 klasztoru na Nowym Mie\u015bcie zakonnicy otrzymali w 1603 r. od biskupa pozna\u0144skiego Wawrzy\u0144ca Go\u015blickiego. \u015awi\u0105tyni\u0119 budowano z mozo\u0142em przez kilka dziesi\u0119cioleci. Jeszcze w 1605 r. kopano fundamenty, do 1612 r. ros\u0142y mury prezbiterium, a w latach 1613-1626 naw. Fasad\u0119 ko\u0144czono jeszcze w 1638 r., a budow\u0119 klasztoru zamkni\u0119to na pi\u0119\u0107 lat przed zaj\u0119ciem Warszawy przez Szwed\u00f3w w czasie potopu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 zniszczony w 1944 r. Run\u0119\u0142y m.in. sklepienia nad nawami i w prezbiterium. Prace przy odbudowie rozpocz\u0119to w 1947 r., by\u0142y prowadzone zgodnie z projektem Haliny Kosm\u00f3lskiej do 1959 r.<\/p>\n\n\n\n Pomijaj\u0105c prezbiterium ko\u015bcio\u0142a dominikan\u00f3w pierwsz\u0105 znan\u0105 budowl\u0105 neogotyck\u0105 \u2013 czy raczej budowl\u0105 pos\u0142uguj\u0105c\u0105 si\u0119 motywami gotyckimi \u2013 by\u0142a brama triumfalna wzniesiona na Rynku Starego Miasta z okazji koronacji kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego<\/strong>. By\u0142 to obiekt tymczasowy. By\u0107 mo\u017ce i w tym przypadku chodzi\u0142o o intuicyjne podkre\u015blenie dawno\u015bci miejsca, jakim by\u0142o serce Starej Warszawy, wype\u0142nione jeszcze w tym czasie \u201estaro\u017cytnym\u201d budynkiem ratusza. Tadeusz S. Jaroszewski w swojej fundamentalnej ksi\u0105\u017cce O siedzibach neogotyckich w Polsce<\/em> (1981) wyodr\u0119bni\u0142 trzy fazy neogotyku. Pierwsz\u0105 przypadaj\u0105c\u0105 na lata 1764-1718, kiedy to nie bardzo jeszcze potrafiono stosowa\u0107 formy gotyckie, drug\u0105 od 1812 do 1870 r., gdy dzi\u0119ki uznaniu gotyku za sztuk\u0119 r\u00f3wnie warto\u015bciow\u0105 jak antyczna styl ten okrzep\u0142, uznano go za chrze\u015bcija\u0144ski, a coraz liczniejsze wydawnictwa wzornikowe propagowa\u0142y jego formy, g\u0142\u00f3wnie anglogotyckie. Cz\u0119sto by\u0142y one tw\u00f3rczo interpretowane przez architekt\u00f3w. Wreszcie trzeci\u0105, od 1870 r. do czas\u00f3w I wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna okre\u015bli\u0107 \u201earcheologiczn\u0105\u201d, bo na skutek bada\u0144 i inwentaryzacji zabytk\u00f3w \u015bredniowiecza, masowo publikowanych w wydawnictwach, coraz lepiej poznawano architektur\u0119 gotyck\u0105 i w projektowanych budynkach starano si\u0119 w miar\u0119 wiernie kopiowa\u0107 jej motywy.<\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tkowo tacy architekci, jak Chrystian Piotr Aigner czy Henryk Marconi, niech\u0119tnie si\u0119gali po motywy gotyckie. Aigner uwa\u017ca\u0142 je za \u201ebarbarzy\u0144skie\u201d. W Wilanowie Stanis\u0142aw Kostka Potocki, kt\u00f3ry pocz\u0105tkowo te\u017c nie by\u0142 zwolennikiem gotyku, 1801 r. do p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a pa\u0142acowego kaza\u0142 dostawi\u0107 galeri\u0119 gotyck\u0105<\/strong> przeznaczon\u0105 na sta\u0142\u0105 ekspozycj\u0119 malarstwa europejskiego XVII i XVIII w. Jej projektantem by\u0142 wspomniany Aigner. Galeria ta istnia\u0142a jednak stosunkowo nied\u0142ugo.<\/p>\n\n\n\n 20 lat p\u00f3\u017aniej w wydzielonym z \u0141azienek parku Belwederskim powsta\u0142 szereg pawilon\u00f3w ogrodowych utrzymanych w r\u00f3\u017cnych stylach: egipskim, greckim i gotyckim<\/strong>. W tym ostatnim wzniesiono galeri\u0119, z kt\u00f3rej do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 jedynie fragmenty fundament\u00f3w. \u201eBudowla ta nale\u017ca\u0142a do ciekawszych przyk\u0142ad\u00f3w stylu neogotyckiego nie tylko w Warszawie, ale i w kraju\u201d \u2013 ocenia\u0142 prof. Marek Kwiatkowski w Wielkiej ksi\u0119dze \u0141azienek <\/em>(2004). Tymczasem w Wilanowie Henryk Marconi wzni\u00f3s\u0142 neogotyckie mauzoleum Stanis\u0142awa Kostki Potockiego i jego \u017cony Aleksandry z Lubomirskich (zachowane do dzi\u015b). Nakryte zosta\u0142o efektownym, neogotyckim baldachimem, ale dekoruj\u0105 je klasycystyczne p\u0142askorze\u017aby. Gotyckie formy ma te\u017c zbudowana w latach 1923-1926 kaplica nagrobna Potockich na cmentarzu w Wilanowie<\/strong>. To w niej spocz\u0105\u0142 Stanis\u0142aw Kostka Potocki. Dodajmy, \u017ce w drugiej po\u0142. XIX w. na trzech warszawskich cmentarzach pow\u0105zkowskich: katolickim, ewangelicko-reformowanym i ewangelicko-augsburskim powsta\u0142o wiele neogotyckich kaplic i mauzole\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n W latach 1834-1836 zgodnie z planami Henryka Marconiego formy neogotyckie otrzyma\u0142 przebudowany przez niego Zdr\u00f3j Kr\u00f3lewski przy Zakroczymskiej<\/strong>, ufundowany jeszcze w l. 70. XVIII w. przez kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego (pierwotnie barokowy). Jego znacz\u0105c\u0105 konserwacj\u0119 przeprowadzono zgodnie z projektem arch. Stanis\u0142awa P\u0142oskiego i Andrzeja W\u0119grzeckiego po 1931 r.<\/p>\n\n\n\n Presti\u017cow\u0105 inwestycj\u0105 by\u0142a gruntowna przebudowa katedry \u015bw. Jana w latach 1837-1841<\/strong>. Architekt Adam Id\u017akowski nada\u0142 barokizowanej wcze\u015bniej budowli formy swobodnie interpretowanego gotyku angielskiego. Przebudowa poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 zniszczenie cz\u0119\u015bci krypt i wielu cennych element\u00f3w dawnego wystroju, uratowa\u0142a jednak obiekt znajduj\u0105cy si\u0119 w fatalnym stanie technicznym przed katastrof\u0105. Neogotycki kostium katedry uleg\u0142 jednak zniszczeniu w 1944 r. i w trakcie powojennej odbudowy zosta\u0142 usuni\u0119ty.<\/p>\n\n\n\n Neogotyck\u0105 przebudow\u0119 fasady planowano te\u017c dla wspominanego wcze\u015bniej ko\u015bcio\u0142a dominikan\u00f3w \u015bw. Jacka przy ulicy Freta. Szcz\u0119\u015bliwie do niej nie dosz\u0142o. Zrealizowano tu za to bardzo udan\u0105 neogotyck\u0105 galeri\u0119<\/strong>, wype\u0142niaj\u0105c\u0105 placyk przed fasad\u0105 \u015bwi\u0105tyni. Jej elewacja w 1945 r. zosta\u0142a uszkodzona w niedu\u017cym stopniu. Powsta\u0142a w latach 1823-1825 w miejscu stoj\u0105cych tu od dawna drewnianych kram\u00f3w. Jej tw\u00f3rc\u0105 by\u0142 architekt Hilary Szpilowski. Arkadowa galeria mie\u015bci\u0142a na parterze sklepy, nad nimi za\u015b antresol\u0119 mieszkaln\u0105. By\u0142a to jedna z najwcze\u015bniejszych budowli neogotyckich w Warszawie. I cho\u0107 w tym samym czasie podj\u0119to budow\u0119 innych galerii handlowych, m.in. przy Nowiniarskiej, to dzi\u0119ki swej formie ta przy \u015bwi\u0105tyni na Freta by\u0142a na terenie Warszawy obiektem wyj\u0105tkowym. Uk\u0142ad oraz artykulacja fasady upodabnia\u0142y galeri\u0119 dominika\u0144sk\u0105 do fasad oran\u017cerii, modnych w\u00f3wczas w architekturze rezydencjonalnej. Jak zauwa\u017cy\u0142a Ma\u0142gorzata Omilanowska w ksi\u0105\u017cce \u015awi\u0105tynie handlu <\/em>(2004), na podj\u0119ciu przez dominikan\u00f3w decyzji o budowie galerii zawa\u017cy\u0142y rozporz\u0105dzenia wydane przez w\u0142adze stolicy Kr\u00f3lestwa Polskiego. Namiestnik Kr\u00f3lestwa zakaza\u0142 handlu prowadzonego od wiek\u00f3w przed ko\u015bcio\u0142em na Freta. Po wojnie formy neogotyckie zastosowane przy \u015bwi\u0105tyni znalaz\u0142y si\u0119 w nie\u0142asce ekip konserwatorskich. Po cz\u0119\u015bci zawa\u017cy\u0142y tu wzgl\u0119dy ideologiczne. Wi\u0119ksi gorliwcy pojmowali formy te jako ewokuj\u0105ce przesz\u0142o\u015b\u0107 \u201eszlachecko-bur\u017cuazyjn\u0105”. W my\u015bl dogmat\u00f3w przeciwstawiano si\u0119 ich odtwarzaniu. Jak pisze monografista ko\u015bcio\u0142a dominikan\u00f3w Marek Urbanowski, galeri\u0119 rozebrano w 1948 r. za zgod\u0105 urz\u0119du konserwatorskiego. Sta\u0142a si\u0119 wielka szkoda, tym bardziej \u017ce by\u0142a to realizacja na gruncie warszawskim pionierska i wyj\u0105tkowa, tak jak wyj\u0105tkowe s\u0105 p\u00f3\u017anogotyckie sklepienia w prezbiterium tego\u017c ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Spo\u015br\u00f3d kamienic z po\u0142. XIX w. o elewacji w romantycznych formach gotyku angielskiego zachowa\u0142a si\u0119 do naszych czas\u00f3w tylko jedna, przy ul. Bednarskiej 25<\/strong>, wzniesiona w latach 1859-1860. Jest w\u0105ska, pi\u0119cioosiowa, zaledwie dwupi\u0119trowa. Niestety, jej oficyna zosta\u0142a rozebrana w 1994 r.<\/p>\n\n\n Nieco p\u00f3\u017aniejsz\u0105 faz\u0119 neogotyku z po\u0142. XIX w. reprezentuje ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-reformowany w al. \u201eSolidarno\u015bci\u201d 76<\/strong>. Jego fasad\u0119 wie\u0144czy wysoka wie\u017ca o a\u017curowej iglicy. Budowla powsta\u0142a w latach 1866-1880 zgodnie z projektem Adolfa Loewego, za\u015b wie\u017ca kszta\u0142tem nawi\u0105zywa\u0107 mia\u0142a do gotyckiej katedry we Fryburgu Bryzgowijskim. Architekt lubi\u0105cy stosowa\u0107 nowoczesne materia\u0142y wprowadzi\u0142 wewn\u0105trz kolumny odlewane z \u017celiwa.<\/p>\n\n\n\n Koniecznie wspomnie\u0107 trzeba pochodz\u0105cy z po\u0142. XIX w. neogotycki<\/strong> wystr\u00f3j sztukateryjny dawnej apteki w oficynie pa\u0142acu Branickich przy Nowym \u015awiecie 18<\/strong>. Stoj\u0105ce tu do niedawna neogotyckie meble<\/strong> przed kilku laty zosta\u0142y wywiezione przez w\u0142a\u015bcicielki.<\/p>\n\n\n\n Neogotyk prze\u0142omu XIX i XX w. korzysta\u0142 z form wypracowanych przez architekt\u00f3w i konserwator\u00f3w badaj\u0105cych zabytki epoki gotyku. Starano si\u0119 je odtwarza\u0107 cz\u0119sto w spos\u00f3b dos\u0142owny, stosuj\u0105c jednocze\u015bnie wsp\u00f3\u0142czesne materia\u0142y budowlane i konstrukcyjne. Jednocze\u015bnie architekci poszukiwali formu\u0142y stylu narodowego. Ceglane, neogotyckie ko\u015bcio\u0142y, nierzadko przybieraj\u0105ce rozmiary wiejskich katedr, na prze\u0142omie stuleci masowo projektowali na terenie ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego tacy warszawscy architekci, jak Konstanty Wojciechowski, Stefan Szyller czy J\u00f3zef Pius Dzieko\u0144ski, Tak\u017ce Warszawa w tym czasie wzbogaci\u0142a si\u0119 o dwie ogromne neogotyckie \u015bwi\u0105tynie. Obydwie powsta\u0142y na \u00f3wczesnych przedmie\u015bciach. To ko\u015bcio\u0142y \u015bw. Floriana na Pradze (dzi\u015b katedra praska) oraz \u015bw. Stanis\u0142awa w parafii \u015bw. Wojciecha przy ul. Wolskiej 76 na Woli<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1_Katedra_sw._Jana_od_strony_prezbiterium.jpg\")