Klasztor wizytek, po\u0142o\u017cony dos\u0142ownie i w przeno\u015bni w cieniu znakomitej p\u00f3\u017anobarokowej \u015bwi\u0105tyni konwentualnej (1723-1731, 1752-1757, proj. Carlo Antonio Bay i Jakub Fontana), nie by\u0142 dot\u0105d przedmiotem odr\u0119bnych bada\u0144 naukowych. Siostry z Zakonu Nawiedzenia Naj\u015bw. Marii Panny przyby\u0142y do Korony w 1646 r. na zaproszenie kr\u00f3lowej Marii Ludwiki Gonzagi de Nevers (lata \u017cycia: 1611-1667), \u017cony kolejno W\u0142adys\u0142awa IV i Jana II Kazimierza z dynastii Waz\u00f3w. Monarchini ofiarowa\u0142a im po\u0142o\u017cony w presti\u017cowymi miejscu, przy Krakowskim Przedmie\u015bciu, teren na koronie skarpy wi\u015blanej, s\u0105siaduj\u0105cy z ziemnymi wa\u0142ami Lubomirskiego z 1621 r. Zakonnice u\u017cytkuj\u0105 to miejsce nieprzerwanie do dzisiaj.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1-33-scaled.jpg\")
Pierwotnie zesp\u00f3\u0142 budynk\u00f3w konwentu i niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142<\/strong> wizytek<\/strong> by\u0142y drewniane. Ca\u0142o\u015b\u0107 uleg\u0142a cz\u0119\u015bciowemu uszkodzeniu w trakcie dw\u00f3ch obl\u0119\u017ce\u0144 Warszawy 1657 r. W \u015bwietle lektury ustawodawstwa zakonnego i studi\u00f3w por\u00f3wnawczych przekaz\u00f3w ikonograficznych pierwotne za\u0142o\u017cenie warszawskie powsta\u0142o z dok\u0142adnym odwzorowaniem miar, norm i uk\u0142ad\u00f3w zawartych w sprowadzonej specjalnie z Francji serii grafik wzornikowych z lat 20.-30. XVII w. Jedyn\u0105 pami\u0105tk\u0105 po pierwszej \u015bwi\u0105tyni jest wyeksponowany dzisiaj na po\u0142udniowej \u015bcianie prezbiterium dawny plafon z ch\u00f3ru klauzurowego. Pi\u0119trowy klasztor murowany wzniesiono wkr\u00f3tce, w latach 60.-70. XVII w. Dzieli si\u0119 on na zasadniczy czworobok usytuowany za prezbiterium obecnego ko\u015bcio\u0142a, mniejszy nieregularny dziedziniec p\u00f3\u0142nocny okolony przybud\u00f3wkami oraz zlokalizowane w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci parceli dwa zespo\u0142y domk\u00f3w eremickich \u2013 wok\u00f3\u0142 znajduj\u0105 si\u0119 ogr\u00f3dki u\u017cytkowe wsp\u00f3lnoty. Wyposa\u017cenie g\u0142\u00f3wnych sal i cel zakonnic jest wyj\u0105tkowo skromne i ogranicza si\u0119 do prostego zestawu mebli. Prawdziw\u0105 ozdob\u0105 tej cz\u0119\u015bci klasztoru jest drewniany pi\u0119trowy lamus z XVIII w., jedyny taki w Warszawie i jeden z zaledwie kilku tego typu na ca\u0142ym Mazowszu (por. analogiczne obiekty w M\u0142awie, Sierpcu i G\u00f3rznie). <\/p>\n\n\n Z uwagi na \u015bcis\u0142\u0105 klauzur\u0119 wst\u0119p do klasztoru \u2013 r\u00f3wnie\u017c naukowc\u00f3w \u2013 jest ograniczony. Wiadomo, \u017ce siostry przechowa\u0142y m.in. niemal niezdekompletowane archiwum domu oraz zbi\u00f3r rysunk\u00f3w katastralnych i projekt\u00f3w dotycz\u0105cych ich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 budowlanych i artystycznych, np. projekt uko\u0144czenia fasady przez Jakuba Fontan\u0119 (1710-1773) z wystrojem rze\u017abiarskich d\u0142uta wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Johanna Georga Plerscha (ok. 1704-1774).<\/p>\n\n\n\n Nie mniej wa\u017cnym dla dziej\u00f3w miasta i kultury artystycznej miejscem jest dawne za\u0142o\u017cenie rezydencjonalne pa\u0142acu kr\u00f3lewiczowskiego Zygmunta W\u0142adys\u0142awa Wazy<\/strong> (1595-1648), przy Krakowskim Przedmie\u015bciu, zbudowane przed 1632 r. wg nieznanych plan\u00f3w z inicjatywy jego ojca \u2013 Zygmunta III. Obiekt, podarowany nast\u0119pnie faworytowi W\u0142adys\u0142awa \u2013 Adamowi Kazanowskiemu (ok. 1599-1649), p\u00f3\u017aniejszemu marsza\u0142kowi nadwornemu koronnemu \u2013 doczeka\u0142 w 1643 r. uko\u0144czenia i wspania\u0142ego wyposa\u017cenia z zastosowaniem najbardziej luksusowych i drogich materia\u0142\u00f3w i technik. By\u0142a to willa typu francusko-niderlandzkiego, z pi\u0119trow\u0105 grot\u0105 i loggi\u0105 od strony Wis\u0142y, gdzie pod skarp\u0105 rozplanowano okaza\u0142y ogr\u00f3d w modnych formach w\u0142oskich. Przed 1655 r. na dziedzi\u0144cu rozpocz\u0119to budow\u0119 centralnej \u015bwi\u0105tyni zapewne wg projektu Agostina Locciego (ok. 1601-1660) lub Giovanniego Battisty Gisleniego (1600-1672), kt\u00f3r\u0105 przekazano karmelitankom bosym. Zaledwie kilka lat p\u00f3\u017aniej, w trakcie obl\u0119\u017cenia Warszawy w 1656 r. przez wojsko szwedzko-brandenburskie, wycofuj\u0105ce si\u0119 z jego mur\u00f3w oddzia\u0142y polskie podpali\u0142y pa\u0142ac, a od niego zaj\u0105\u0142 si\u0119 te\u017c pobliski konwent bernardy\u0144ski z ko\u015bcio\u0142em \u015bw. Anny. Po odziedziczeniu resztek rezydencji przez Lubomirskich przekazali oni w 1663 r. przednie skrzyd\u0142o karmelitankom, kt\u00f3re dawn\u0105 sal\u0119 jadaln\u0105 z czas\u00f3w Waz\u00f3w i Kazanowskich, prostok\u0105tn\u0105 i nakryt\u0105 sklepieniem kolebkowym, przeznaczy\u0142y na ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca. Jego fasad\u0119 mia\u0142 wtedy zaprojektowa\u0107 budowniczy wojskowy i nadworny \u2013 valsoldczyk Isidoro Affaita\/Affaitati (1622-1684). Po kasacie klasztoru w 1818 r. gmachy i ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142o Warszawskie Towarzystwo Dobroczynno\u015bci, kt\u00f3re przemianowa\u0142o je na Zak\u0142ad ,,Res Sacra Miser\u201d. Jego klasycystyczn\u0105 przebudow\u0119 zrealizowa\u0142 wtedy arch. Antonio Corazzi (1792-1877), utalentowany autor g\u0142\u00f3wnych budowli publicznych Warszawy doby Kr\u00f3lestwa Kongresowego. Omawiany gmach pe\u0142ni tak\u0105 sam\u0105 funkcj\u0119 i dzisiaj, b\u0119d\u0105c siedzib\u0105 sto\u0142ecznego oddzia\u0142u Caritasu. Z uwagi na usytuowanie po wschodniej stronie Krakowskiego Przedmie\u015bcia rezydencja przetrwa\u0142a bez wi\u0119kszych zniszcze\u0144 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105. Po karmelitankach zachowa\u0142y si\u0119 w ca\u0142ym zespole liczne \u015blady, przede wszystkim wspania\u0142a barokowa dekoracja malarska z trzeciej \u0107wierci XVII w. na \u015bcianach i sklepieniach dw\u00f3ch pokoi w skrzydle wschodnim oraz wystr\u00f3j wspomnianej \u015bwi\u0105tyni konwentualnej. W samej \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3ra doczeka\u0142a si\u0119 kilku etap\u00f3w przekszta\u0142ce\u0144, w trakcie ostatnich kilku lat pieczo\u0142owitych bada\u0144 i prac konserwatorskich ods\u0142oni\u0119to relikty trzech iluzjonistycznych o\u0142tarzy architektonicznych z drugiej po\u0142owy lat 40. XVIII w. Na podstawie analizy por\u00f3wnawczej przypisano je cenionemu sto\u0142ecznemu freskantowi morawskiego pochodzenia \u2013 Sebastianowi Ecksteinowi z Brna (ok. 1711 \u2013 po 1757), kt\u00f3ry ws\u0142awi\u0142 si\u0119 dekorowaniem wielu warszawskich pa\u0142ac\u00f3w oraz mazowieckich i podlaskich \u015bwi\u0105ty\u0144, m.in. w Krasnem, W\u0119growie i Tykocinie. Wcze\u015bniej, wsp\u00f3lnie z ojcem Franzem Gregorem Ignazem (ok. 1689-1741), wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 m.in. w podobnym przedsi\u0119wzi\u0119ciu w ko\u015bciele jezuickim we Lwowie. Zachowane freski prezentuj\u0105 formy p\u00f3\u017anego baroku z elementami ornamentyki wczesnorokokowej i s\u0105 unikatem w skali ca\u0142ej stolicy. Ponadto, najwcze\u015bniej w latach 20. XIX w., po ich zamalowaniu i wykonaniu nowej, klasycystycznej dekoracji sklepienia, ustawiono tu nowy, snycerski o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, kt\u00f3ry przeniesiono z jednej ze skasowanych w tym okresie \u015bwi\u0105ty\u0144 lub kaplic warszawskich. Jego p\u00f3\u017anobarokowe formy i ornament wskazuj\u0105 na pochodzenie z wiod\u0105cej w latach 10. i 20. XVIII w. pracowni rze\u017abiarskiej Bart\u0142omieja Micha\u0142a Bernatowicza (zm. 1730).<\/p>\n\n\n S\u0105siaduj\u0105cy od p\u00f3\u0142nocy z dawnym pa\u0142acem Kazanowskich kompleks bernardy\u0144ski z ko\u015bcio\u0142em \u015bw. Anny<\/strong>, fundacji ksi\u0119\u017cnej Anny Fiodor\u00f3wny (zm. 1458), \u017cony Boles\u0142awa Januszowica, ksi\u0119cia warszawskiego (zm. ok. 1420-1425), tylko z pozoru ma rozleg\u0142\u0105 literatur\u0119 przedmiotu z dziedziny dziej\u00f3w kultury i sztuki \u2013 wci\u0105\u017c brak odpowiednich studi\u00f3w dotycz\u0105cych walor\u00f3w jego architektury i wystroju zar\u00f3wno z epoki p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza, jak i nowo\u017cytno\u015bci. Ufundowany w 1454 r. \u2013 dzisiaj, po wielu przebudowach, remontach i restauracjach, pozostaje jedynym w tym rejonie staromiejskiego centrum Warszawy ko\u015bcio\u0142em z wystrojem niezniszczonym w trakcie walk II wojny \u015bwiatowej. W\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych odkry\u0107 ostatnich kilku lat prym wiod\u0105 dekoracje malarskie z pocz\u0105tku funkcjonowania klasztoru, datowane na czas po 1515 r., zachowane w kilku reliktach na \u015bcianach p\u00f3\u0142nocnego i wschodniego ramienia kru\u017cganka. Przedstawiaj\u0105 one linie tekstu \u0142aci\u0144skiego zapisanego minusku\u0142\u0105 gotyck\u0105 (tzw. szwabach\u0105) i by\u0142y zapewne podpisami ilustruj\u0105cymi umieszczone powy\u017cej, w zamkni\u0119tych \u0142ukiem partiach, sceny figuralne (?). W 2022 r. dzi\u0119ki pracy konserwator\u00f3w przywr\u00f3cono tak\u017ce oryginalny kszta\u0142t i wyprawk\u0119 tynkowo-malarsk\u0105 sklepie\u0144 kryszta\u0142owych w czterech prz\u0119s\u0142ach kru\u017cganka wschodniego. Powsta\u0142y one w 1514 r. i s\u0105 dzie\u0142em warsztatu inspiruj\u0105cego si\u0119 sklepieniami \u015bwi\u0105tyni mariackiej w Gda\u0144sku, zrealizowanymi przez tamtejszego mistrza Matza. Na Mazowszu analogiczne sklepienia zachowa\u0142y si\u0119 ponadto w farze (ob. katedrze w \u0141om\u017cy, 1515), w prezbiterium ko\u015bcio\u0142a parafialnego w B\u0142oniu i kaplicy Szre\u0144skich przy farze w Szre\u0144sku. W 2019 r. zako\u0144czono pierwszy etap prac w czaszy kopu\u0142y kaplicy bocznej b\u0142. \u0141adys\u0142awa z Gielniowa (dawniej Kryskich), gdzie konserwatorki ods\u0142oni\u0142y oryginaln\u0105 warstw\u0119 malarsk\u0105 autorstwa freskanta zakonnego br. Walentego \u017bebrowskiego (zm. 1765), kt\u00f3ry w latach 1750-1753 udekorowa\u0142 rokokowymi malaturami w mieszanej technice al fresco-al secco<\/em> ca\u0142e wn\u0119trze \u015bwi\u0105tyni. Artysta ten ws\u0142awi\u0142 si\u0119 kreacj\u0105 zwartej pod wzgl\u0119dem stylowym grupy dekoracji monumentalnych w kilku \u015bwi\u0105tyniach tego zakonu, kolejno w: Kaliszu, Warcie pod Sieradzem, Warszawie, Sk\u0119pem-Wymy\u015blinie i Ostro\u0142\u0119ce. Ostatnie odkrycia ujawni\u0142y, jak znaczny by\u0142 zakres p\u00f3\u017aniejszych przemalowa\u0144 dokonanych w ko\u0144cu XIX i latach 70. XX w. W trakcie tego ostatniego etapu remont\u00f3w art. mal. kons. W\u0142odzimierz Tiunin (1915-1977) zrekonstruowa\u0142 zniszczone w 1944 r. freski ze scenami figuralnymi na sklepieniu prezbiterium i nawy. Warto jednak podnie\u015b\u0107, \u017ce prace te \u2013 polegaj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie na przemalowaniu znacznych partii orygina\u0142u \u2013 wypaczy\u0142y niemal ca\u0142kowicie oryginalny styl i smak dekoracji br. \u017bebrowskiego. Mimo pozornie dobrego stanu zachowania ko\u015bci\u00f3\u0142 pobernardy\u0144ski czeka zatem na profesjonaln\u0105 konserwacj\u0119. <\/p>\n\n\n\n W odniesieniu do Domu pod Kr\u00f3lami<\/strong> przyby\u0142o w literaturze varsavianistycznej sporo nowych informacji. Badania sonda\u017cowe stratygrafii mur\u00f3w tej okaza\u0142ej budowli, podsumowane wcze\u015bniej w ksi\u0105\u017cce Architektura Warszawy XVII wieku<\/em> pi\u00f3ra prof. Jolanty Putkowskiej (1991), ujawni\u0142y co najmniej trzy fazy budowy. W latach 1619-1621 Jan Miko\u0142aj Dani\u0142owicz (zm. 1650) wystawi\u0142 w tym miejscu, na zachodnich peryferiach \u00f3wczesnej stolicy Korony, dwutrakowy, podpiwniczony i pi\u0119trowy budynek rezydencjonalny w typie tzw. kamienicy (rozbudowanej wie\u017cy mieszkalnej), z kt\u00f3rego do naszych czas\u00f3w zachowa\u0142a si\u0119 w corps de logis<\/em> obecnej rezydencji przesuni\u0119ta z osi na p\u00f3\u0142noc obszerna, sklepiona sala na parterze oraz wspomniane piwnice. Ciekawymi elementami z tej najwcze\u015bniejszej fazy s\u0105 piaskowcowe portale i schody w pierwotnej kolistej klatce komunikacyjnej. Po zniszczeniu siedziby Dani\u0142owicz\u00f3w w potopie szwedzkim ruiny przekazano jezuitom prowincji koronnej z s\u0105siedniego domicilium<\/em> z ko\u015bci\u00f3\u0142kiem Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego przy placu Marywilskim (ob. zrekonstruowany w 1999 r. kompleks budynk\u00f3w z ko\u015bcio\u0142em \u015brodowisk tw\u00f3rczych pw. \u015bw. brata Alberta i \u015bw. Andrzeja). Z r\u0105k prymasa Teodora Andrzeja Potockiego odkupi\u0142 je w 1736 r. Andrzej Stanis\u0142aw Kostka Za\u0142uski, podkanclerzy wielki koronny, kt\u00f3ry wsp\u00f3lnie z bra\u0107mi-biskupami J\u00f3zefem i Marcinem wybra\u0142 to miejsce na siedzib\u0119 za\u0142o\u017conej w tym samym roku pierwszej w kraju publicznej biblioteki. Nowe, p\u00f3\u017anobarokowe kszta\u0142ty znacznie powi\u0119kszonego budynku by\u0142y efektem pracy nieznanego bli\u017cej w\u0142oskiego architekta Melany. Przebudowa trwa\u0142a od 1736 do 1741 i dalej od 1745 do 1754 r., dalsze prace obj\u0119\u0142y wzniesienie skrzyde\u0142 bocznych. Z tego czasu ocala\u0142y jedynie dwa elementy figuralne \u2013 destrukt piaskowcowej statui jednej z personifikacji flankuj\u0105cych paradne wej\u015bcie zachodnie (ob. eksponowany w ww. sali na parterze) oraz zesp\u00f3\u0142 20 popiersi historycznych w\u0142adc\u00f3w polskich od Mieszka I do Zygmunta III Wazy. Obecnie, po ich dwukrotnym uzupe\u0142nieniu, istnieje 28 popiersi \u2013 ostatnie ukazuje Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego. Zagadk\u0119 okoliczno\u015bci powstania tego bodaj pierwszego w naszych dziejach rze\u017abiarskiego pocztu w\u0142adc\u00f3w Kr\u00f3lestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w wyja\u015bniono dopiero kilka lat temu. Ot\u00f3\u017c w 1747 r. J\u00f3zef Za\u0142uski, kieruj\u0105cy w imieniu rodziny pracami budowalnymi, zakupi\u0142 je w Jasie\u0144cu I\u0142\u017ceckim, gdzie pozostawa\u0142y od d\u0142u\u017cszego czasu na placu budowy nieuko\u0144czonego pa\u0142acu letniego zmar\u0142ego w 1728 r. Stanis\u0142awa Chom\u0119towskiego, hetmana polnego koronnego. Mo\u017cna domniemywa\u0107, \u017ce by\u0142y pierwotnie przeznaczone do sto\u0142ecznej rezydencji magnata, usytuowanej na koronie skarpy wi\u015blanej w pobli\u017cu ulicy Obo\u017anej. Za\u0142uski sprowadzi\u0142 je do Warszawy frachtem wi\u015blanym z my\u015bl\u0105 o udekorowaniu nimi gmachu w\u0142asnej fundacji. Ich domniemanym autorem pozostaje W\u0142och Giovanni Lievorati (notowany 1726-1733), lukka\u0144czyk z Toskanii, kt\u00f3ry pracowa\u0142 dla r\u00f3\u017cnych odbiorc\u00f3w magnackich w stolicy i okolicach na prze\u0142omie lat 20. i 30. XVIII w. Mimo wielu nieudanych konserwacji i zniszczenia cz\u0119\u015bci popiersi w trakcie powstania 1944 r. zesp\u00f3\u0142 ten prezentuje wyj\u0105tkowe na gruncie warszawskim cechy barokowej rze\u017aby rzymskiej, zw\u0142aszcza z kr\u0119gu wybitnego konkurenta Gianlorenza Berniniego \u2013 Francesca Mochiego (1580-1654). Warto wspomnie\u0107, \u017ce do bogatych zbior\u00f3w artystycznych Biblioteki Za\u0142uskich nale\u017ca\u0142y te\u017c zam\u00f3wione specjalnie w 1754 r. w Rzymie u Taddea Polacca (w\u0142a\u015bc. Tadeusza Kuntzego, 1727-1793) s\u0142awne obrazy alegoryczne: Fortuna<\/em> i Sztuka<\/em>. Obecnie zdobi\u0105 one Galeri\u0119 Malarstwa Polskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie.<\/p>\n\n\n Innym, tym razem sygnowanym dzie\u0142em Giovanniego Lievoratiego jest pos\u0105g przydro\u017cny \u015bw. Jana Nepomucena z lat 1731-1733, ustawiony w p\u00f3\u0142nocnej pierzei ulicy Senatorskiej<\/strong>, tradycyjnie w miejscu granic miasta \u2013 dawnych wa\u0142\u00f3w hetma\u0144skich Lubomirskiego z 1621 r. Fundatorem statui by\u0142 J\u00f3zef Wandalin Mniszech (1670-1747), marsza\u0142ek wielki koronny, kt\u00f3rego herb zdobi front dekoracyjnego coko\u0142u pomnika. Rozw\u00f3j studi\u00f3w nad rze\u017ab\u0105 sto\u0142eczn\u0105 epoki p\u00f3\u017anego baroku umo\u017cliwi\u0142 identyfikacj\u0119 dalszych dzie\u0142 tego tw\u00f3rcy, m.in. na fasadzie ko\u015bcio\u0142a karmelit\u00f3w na Lesznie (1731-1733) oraz w \u0141owiczu i pobliskich Bratoszewicach.<\/p>\n\n\n