Pod pruskim panowaniem<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tek XIX stulecia to wci\u0105\u017c triumf klasycyzmu, niegasn\u0105ce zami\u0142owanie do sztuki antyku odkrywanej w Pompejach, nadal poznawanej w trakcie grand tour<\/em> po Italii. Jak to pi\u0119knie pisa\u0142 Stanis\u0142aw Wasylewski w ksi\u0105\u017cce Portrety pa\u0144 wytwornych<\/em>, w tym czasie wci\u0105\u017c trwa\u0142 okres bezbrze\u017cnej ekstazy dla \u201egeniusza staro\u017cytno\u015bci ukrytego w zwaliskach wiek\u00f3w, obowi\u0105zuje bez zastrze\u017ce\u0144 estetyka Winckelmanna, wskazuj\u0105cego sztuk\u0119 greck\u0105 jako jedyn\u0105 godn\u0105 na\u015bladowania, zimny profesorski Raphael Mengs, cho\u0107 zmar\u0142 ju\u017c dawno, jest zawsze jeszcze przedmiotem zachwyt\u00f3w, a idea\u0142\u00f3w jego nie wypar\u0142 si\u0119 nawet wielki malarz neoklasycyzmu David\u201d.<\/p>\n\n\n\n Ten\u017ce Jacques-Louis David namalowa\u0142 konny portret Stanis\u0142awa Kostki Potockiego. \u015awiat\u0142y arystokrata \u2013 kto wie, mo\u017ce naj\u015bwiatlejszy spo\u015br\u00f3d ca\u0142ej polskiej arystokracji prze\u0142omu XVIII i XIX w. \u2013 prezentuje si\u0119 na obrazie niczym hrabia z Pana Tadeusza<\/em> Adama Mickiewicza. Wraz z \u017con\u0105 Aleksandr\u0105 z Lubomirskich sta\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bcicielem pa\u0142acu w Wilanowie, przekazanego im przez ksi\u0119\u017cn\u0119 marsza\u0142kow\u0105 Izabell\u0119 Lubomirsk\u0105, nadal podr\u00f3\u017cuj\u0105c\u0105, buduj\u0105c\u0105, pe\u0142n\u0105 inicjatyw, emocji i nami\u0119tno\u015bci. Potocki, podobnie jak jego te\u015bciowa, obdarzony by\u0142 wytwornym gustem. Zna\u0142 i kocha\u0142 sztuk\u0119, sam para\u0142 si\u0119 rysowaniem, projektowaniem budynk\u00f3w, archeologi\u0105, odgrzebywaniem \u201estaro\u017cytno\u015bci\u201d, wreszcie tworzeniem kolekcji artystycznych. Uwa\u017cany jest za pierwszego polskiego historyka sztuki, nadwi\u015bla\u0144skiego Winckelmanna. Ju\u017c w 1801 r. stworzy\u0142 neogotyck\u0105 galeri\u0119 pa\u0142acu w Wilanowie. Niebawem, w 1805 r., otworzy\u0142 w niej pierwsze w Polsce muzeum sztuki. W architekturze \u015bmia\u0142o si\u0119gn\u0105\u0142 po firmy gotyckie. Klasycy\u015bci gotykiem wci\u0105\u017c pogardzali, nie budzi\u0142 ich zainteresowania, by\u0142 stylem \u201eczas\u00f3w barbarzy\u0144skich\u201d. Wyrafinowany artystycznie, nowoczesny Stanis\u0142aw Kostka Potocki nie mia\u0142 takich uprzedze\u0144. Przeciera\u0142 szlaki. Na\u015bladowa\u0142 wielkich, ale i sam by\u0142 na\u015bladowany. <\/p>\n\n\n Spo\u015br\u00f3d niezbyt licznych realizacji z czas\u00f3w panowania pruskiego w pierwszych latach XIX w. trzeba wspomnie\u0107 gmach Magazynu G\u0142\u00f3wnego Warszawskiego przy ulicy G\u0119siej (dzi\u015b Anielewicza). Jak pisali historycy sztuki Tadeusz S. Jaroszewski i Andrzej Rottermund, projekt nakre\u015bli\u0142 Wilhelm Henryk Minter. Budynek powsta\u0142 na rzucie zbli\u017conym do kwadratu i mia\u0142 sze\u015b\u0107 kondygnacji. Jego architektura zewn\u0119trzna zosta\u0142a uproszczona do absolutnego minimum. O\u017cywia\u0142y j\u0105 jedynie niski czterospadowy dach, prostok\u0105tne okna, p\u0142ytkie pseudoryzality i g\u0142adkie lizeny. \u017badnych arkad, or\u0142\u00f3w, feston\u00f3w, girland, p\u0142askorze\u017ab ani malowide\u0142. Konstrukcja by\u0142a ca\u0142kowicie drewniana. Stropy wspiera\u0142y si\u0119 na 56 s\u0142upach. W dobie Kr\u00f3lestwa Kongresowego, ju\u017c w 1820 r., w budynku powsta\u0142a rz\u0105dowa fabryka cienkich sukien \u201ePoland\u201d. \u201eFabryka wyposa\u017cona jest w maszyneri\u0119 do prz\u0119dzenia, tkania, prasowania, czesania i postrzygania. Jest tam machina parowa. Fabryka ta ju\u017c kilkaset postaw\u00f3w wystosowa\u0142a pi\u0119knego sukna\u201d \u2013 donosi\u0142 \u201eKurier Warszawski\u201d w 1821 r. W 1823 r. sta\u0142a si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 firmy Fraenkel, Blom i Oemichen. Po po\u017carze w 1827 r. odbudowana fabryka dotrwa\u0142a do powstania Listopadowego.<\/p>\n\n\n\n Czasy pruskie sko\u0144czy\u0142y si\u0119 wraz z powstaniem Ksi\u0119stwa Warszawskiego w 1807 r. Istnia\u0142o ono zaledwie kilka lat. Warszawa znowu sta\u0142a si\u0119 stolic\u0105, lecz burzliwe lata wojen, zwi\u0105zane z nimi obci\u0105\u017cenia finansowe i gospodarcze hamowa\u0142y jej rozw\u00f3j. Jednak bez do\u015bwiadczenia Ksi\u0119stwa Warszawskiego utworzenie po kongresie wiede\u0144skim sprawnie funkcjonuj\u0105cego konstytucyjnego Kr\u00f3lestwa Polskiego nie by\u0142oby chyba mo\u017cliwe.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Klasycystyczna stolica kr\u00f3lestwa<\/strong><\/p>\n\n\n\n W 1815 r. Warszawa na powr\u00f3t sta\u0142a si\u0119 stolic\u0105 pa\u0144stwa. Niezbyt du\u017cego i pozbawionego pe\u0142nej suwerenno\u015bci, ale znajduj\u0105cego si\u0119 w przededniu rozkwitu ekonomicznego. W Zamku Kr\u00f3lewskim, jak dawniej, zbiera\u0142y si\u0119 sejm i senat. W modernizowanym Belwederze <\/p>\n\n\n ju\u017c nied\u0142ugo zamieszka\u0107 mia\u0142 namiestnik carski \u2013 ksi\u0105\u017c\u0119 Konstanty Paw\u0142owicz. W przebudowanym pa\u0142acu Radziwi\u0142\u0142\u00f3w rezydowa\u0142 namiestnik rz\u0105du carskiego \u2013 gen. ksi\u0105\u017c\u0119 J\u00f3zef Zaj\u0105czek.<\/p>\n\n\n\n W architekturze Warszawy jako stolicy Kr\u00f3lestwa Polskiego dominowa\u0142 klasycyzm. W stylu tym przebudowywano stare budowle i wznoszono nowe. Zar\u00f3wno liczne prywatne rezydencje arystokracji, jak i kamienice czynszowe czy budynki maj\u0105ce s\u0142u\u017cy\u0107 jako siedziby w\u0142adzy, wreszcie gmachy u\u017cyteczno\u015bci publicznej.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej znacz\u0105cymi architektami byli w\u00f3wczas Jakub Kubicki (architekt, kt\u00f3ry swoj\u0105 karier\u0119 zacz\u0105\u0142 ju\u017c w czasach panowania Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego), Chrystian Piotr Aigner, po nim za\u015b florentczyk Antonio Corazzi. Pod koniec istnienia konstytucyjnego Kr\u00f3lestwa Polskiego wybi\u0142y si\u0119 nazwiska Karola Henryka Gallego, Hilarego Szpilowskiego, Jana Jakuba Gaya, Adama Id\u017akowskiego czy przyby\u0142ego z W\u0142och Henryka (Enrica) Marconiego. Obok nich dzia\u0142a\u0142a ca\u0142a armia innych architekt\u00f3w korzystaj\u0105cych z koniunktury budowalnej, trwaj\u0105cej a\u017c do wybuchu powstania listopadowego w 1830 r.<\/p>\n\n\n\n Warszaw\u0119 przez pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX w. wci\u0105\u017c otacza\u0142y wa\u0142y ziemne, wzniesione jeszcze w XVIII w. z rozkazu marsza\u0142ka Stanis\u0142awa Lubomirskiego. Ka\u017cdy, kto wje\u017cd\u017ca\u0142 do miasta, musia\u0142 min\u0105\u0107 rogatki. <\/p>\n\n\n W latach 1816-1824 wszystkie zosta\u0142y przekszta\u0142cone wed\u0142ug projektu Jakuba Kubickiego. Inwestycja wi\u0105za\u0142a si\u0119 z zakrojon\u0105 na szerok\u0105 skal\u0119 regulacj\u0105 urbanistyczn\u0105 stolicy. I tak, rogatki grochowskie stan\u0119\u0142y w latach 1816-1818 u wylotu z miasta na Trakt Brzeski w zwi\u0105zku z projektowan\u0105 przez Kubickiego regulacj\u0105 Pragi. Rogatki jerozolimskie wzniesione w miejscu obecnego ronda Zawiszy zamkn\u0119\u0142y wytyczone w latach 1823-1824 Aleje Jerozolimskie \u2013 imponuj\u0105c\u0105 arteri\u0119 przecinaj\u0105c\u0105 po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miasta ze wschodu na zach\u00f3d. W sumie wybudowano 18 rogatkowych pawilon\u00f3w. Budynki zak\u0142adano na rzucie prostok\u0105ta, kwadratu lub ko\u0142a. Jedne by\u0142y bardziej ozdobne, drugie mniej. Wszystkie uzyska\u0142y jednolity charakter i klasycystyczn\u0105 stylistyk\u0119. Architektura budynk\u00f3w by\u0142a zdyscyplinowana, a \u2013 jak zauwa\u017cy\u0142 przed laty na \u0142amach \u201eStolicy\u201d Zbigniew Bobrowski \u2013 mocne podzia\u0142y kolumnami, gzymsami i g\u0142adkie attyki nada\u0142y im charakter zgodny z si\u0142\u0105 w\u0142adzy administracyjnej, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142y reprezentowa\u0107. Ich wytworna, klasycystyczna architektura zapewne te\u017c przekonywa\u0142a wje\u017cd\u017caj\u0105cych, \u017ce Warszawa jest miastem na wskro\u015b nowoczesnym.<\/p>\n\n\n\n Do najwcze\u015bniejszych realizacji nale\u017ca\u0142a przebudowa pa\u0142acu Zamoyskich przy Senatorskiej, trwaj\u0105ca w latach 1812-1815 i potem finalizowana do 1818 r. Jej autorem by\u0142 architekt Friedrich Albert Lessel. Rokokowa budowla z czas\u00f3w Augusta II zmieni\u0142a si\u0119 w nowoczesn\u0105, miejsk\u0105 rezydencj\u0119, utrzyman\u0105 zar\u00f3wno na zewn\u0105trz, jak i w \u015brodku w pe\u0142nym elegancji stylu klasycystycznym.<\/p>\n\n\n\n W 1818 r. w\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego naby\u0142y od Radziwi\u0142\u0142\u00f3w pa\u0142ac przy Krakowskim Przedmie\u015bciu z my\u015bl\u0105 o urz\u0105dzeniu w nim siedziby namiestnika kr\u00f3lestwa gen. J\u00f3zefa Zaj\u0105czka. W sprzeda\u017c zaanga\u017cowany by\u0142 komisarz pe\u0142nomocny Aleksandra I przy Radzie Stanu Kr\u00f3lestwa, senator Niko\u0142aj Nowosilcow. Stary barokowy pa\u0142ac przebudowa\u0142 w stylu klasycyzmu Aigner. Rozbudowa\u0142 skrzyd\u0142a, przekszta\u0142ci\u0142 elewacje i na nowo urz\u0105dzi\u0142 apartamenty pierwszego i drugiego pi\u0119tra korpusu. Przyziemie budynku, niewiele zmienione od XVII w., potraktowane zosta\u0142o przez architekta jako partia coko\u0142owa, boniowana i o\u017cywiona jednostajnym rytmem arkad. Dopiero na niej wspiera\u0142y si\u0119 dwie wy\u017csze kondygnacje, zmonumentalizowane wprowadzeniem pilastr\u00f3w w bocznych ryzalitach i p\u00f3\u0142kolumn w \u015brodkowej partii fasady. Wy\u017cej, ponad gzymsem, Aigner zaprojektowa\u0142 attyk\u0119 zwie\u0144czon\u0105 10 pos\u0105gami i ozdobion\u0105 w bocznych partiach napisem ALEXANDER I REX POLONIAE\/ VICE SUA FUNGENTIBUS.<\/em> Jak pisali Zbigniew Bania i Tadeusz S. Jaroszewski w ksi\u0105\u017cce Pa\u0142ac Rady Ministr\u00f3w<\/em>, tre\u015b\u0107 napisu nie wynika\u0142a z widzimisi\u0119 inwestor\u00f3w czy projektanta. Wybrano j\u0105 spo\u015br\u00f3d propozycji przed\u0142o\u017conych przez rektora Uniwersytetu Warszawskiego ks. Wojciecha Szweykowskiego (szwejkowskiego) cz\u0142onkom Towarzystwa Kr\u00f3lewskiego Warszawskiego Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk. Pa\u0142ac imponowa\u0142 przepychem, a koszt jego budowy i wyposa\u017cenia dos\u0142ownie przyprawia\u0142y o zawr\u00f3t g\u0142owy. Zbigniew Bania z Tadeuszem S. Jaroszewskim przytaczaj\u0105 wykaz koszt\u00f3w, jaki kaza\u0142 sobie przedstawi\u0107 Nowosilcow. <\/p>\n\n\n W latach 1819-1821 z inicjatywy namiestnika Kr\u00f3lestwa gen. J\u00f3zefa Zaj\u0105czka prowadzono prace przy przebudowie skrzyd\u0142a frontowego dawnego klasztoru bernardyn\u00f3w (skonfiskowanego w 1796 r. przez Prusak\u00f3w). Projektantem przebudowy by\u0142 Aigner. \u201eNa miejsce nieforemnej \u015bciany klasztoru bernardyn\u00f3w wystawiono kolumnad\u0119 porz\u0105dku jo\u0144skiego. Na wiosn\u0119 podobna tej\u017ce kolumnada ma by\u0107 wystawiona mi\u0119dzy dzwonnic\u0105 a ko\u015bcio\u0142em bernardy\u0144skim\u201d \u2013 donosi\u0142 \u201eKurier Warszawski\u201d. Dawna barokowa budowla ukryta zosta\u0142a za wspania\u0142\u0105 klasycystyczno-renesansow\u0105 fasad\u0105, wspart\u0105 na otwartych arkadach, nad kt\u00f3rymi zaprojektowano wysok\u0105 na dwie kondygnacje 11-arkadow\u0105 galeri\u0119 z na\u0142o\u017conymi na zewn\u0105trz jo\u0144skimi p\u00f3\u0142kolumnami. Jak zauwa\u017cy\u0142 Dariusz Kaczmarzyk, autor ksi\u0105\u017cki o ko\u015bciele \u015bw. Anny, galeria nie pe\u0142ni\u0142a \u017cadnej funkcji u\u017cytkowej. Dla bernardyn\u00f3w, ubogich zakonnik\u00f3w, by\u0142a zbyt wspania\u0142a, w dodatku zas\u0142ania\u0142a dost\u0119p do \u015bwiat\u0142a w klasztorze. Powodem jej powstania by\u0142a nie tyle u\u017cyteczno\u015b\u0107, co ch\u0119\u0107 stworzenia wspania\u0142ej kompozycji architektoniczno-urbanistycznej.<\/p>\n\n\n Obok klasycyzmu pojawia\u0142y si\u0119 pierwsze budowle neorenesansowe \u2013 jak dzwonnica ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Anny, przebudowana przed 1821 r. Zwie\u0144czy\u0142 j\u0105 profilowany gzyms, a na p\u0142askim tarasie stan\u0119\u0142a glorietta o o\u015bmiu arkadach. Ogromne rozety i potr\u00f3jne \u015blepe arkady sta\u0142y si\u0119 te\u017c g\u0142\u00f3wnym elementem dekoracyjnym samych elewacji wie\u017cy. Autorem przebudowy by\u0142 Aigner, a prace nadzorowa\u0142 Lessel. W wielu budowlach, zw\u0142aszcza rezydencjach, mo\u017cna by\u0142o natrafi\u0107 na wn\u0119trza \u201egotyckie\u201d i orientalne, a coraz wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 zdobywa\u0142a zamanifestowana w 1801 r. przez Jeana-Nicolasa-Louisa Duranda r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich styl\u00f3w i rodzaj\u00f3w budowli.<\/p>\n\n\n\n Niemal w tym samym czasie, zgodnie z planami Corazziego, prowadzono budow\u0119 gmachu Towarzystwa Dobroczynno\u015bci, a na miejscu zburzonego ko\u015bcio\u0142a dominikan\u00f3w obserwant\u00f3w w 1820 r. przyst\u0105piono do wznoszenia Pa\u0142acu Staszica. Jedna z najwa\u017cniejszych budowli publicznych Warszawy pomie\u015bci\u0142a siedzib\u0119 Towarzystwa Warszawskiego Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk. Klasycystyczna budowla o fasadzie o\u017cywionej kolumnad\u0105 powsta\u0142a w latach 1820-1823 wed\u0142ug projektu Corazziego i z inicjatywy Stanis\u0142awa Staszica. <\/p>\n\n\n\n Corazzi zaprojektowa\u0142 te\u017c inne monumentalne budowle \u00f3wczesnej Warszawy, w tym ogromny budynek Teatru Narodowego, wzniesionego w miejscu XVII-wiecznego Marywilu. <\/p>\n\n\n Corazzi do pot\u0119\u017cnego korpusu z portykiem kolumnowym doda\u0142 wybudowane nieco wcze\u015bniej nowe skrzyd\u0142o Marywilu i powieli\u0142 je w lustrzanym odbiciu po zachodniej stronie korpusu.<\/p>\n\n\n\n Z kolei zabudowa monumentalnych gmach\u00f3w rz\u0105dowych zrealizowanych po zachodniej stronie tr\u00f3jk\u0105tnego w\u00f3wczas placu Bankowego to ju\u017c za\u0142o\u017cenie w skali urbanistycznej. Corazzi, realizuj\u0105c m.in. klasycystyczny pa\u0142ac Komisji Rz\u0105dowej Przychodu i Skarbu (1824-1825), ca\u0142kowicie przekszta\u0142ci\u0142 stoj\u0105cy tu wcze\u015bniej barokowy pa\u0142ac Leszczy\u0144skich. Pot\u0119\u017cne korynckie kolumny d\u017awigaj\u0105 tympanon wype\u0142niony alegoriami M\u0105dro\u015bci, Handlu i Przemys\u0142u oraz dw\u00f3ch najwi\u0119kszych rzek Kr\u00f3lestwa Polskiego \u2013 Wis\u0142y i Bugu \u2013 d\u0142uta Paw\u0142a Mali\u0144skiego. Forma portyku stanowi niemal idealny przyk\u0142ad \u201earcheologicznego\u201d stylu neogreckiego. \u201eArchitektura grecka i rzymska, b\u0119d\u0105c zbiorem kszta\u0142t\u00f3w i linii najregularniejszych […] jest prost\u0105, ozdobn\u0105 i w istocie mocn\u0105, nie jest jednak ci\u0119\u017ck\u0105 i z ozd\u00f3b ogo\u0142ocon\u0105 jak egipska ani dziwaczn\u0105 i na poz\u00f3r s\u0142ab\u0105 jak gotycka […] jej pi\u0119kno\u015b\u0107 nie zale\u017cy od dziwactw i niesta\u0142ej mody, lecz opiera si\u0119 na zasadach pewnych i sta\u0142ych\u201d \u2013 przekonywa\u0142 Henryk Marconi w pierwszym zeszycie dzie\u0142a O porz\u0105dkach architektonicznych<\/em> z 1828 r.<\/p>\n\n\n S\u0105siaduj\u0105cy z gmachem Komisji i funkcjonalnie z nim po\u0142\u0105czony pa\u0142ac ministra przychodu i skarbu wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 z kolei arkadowymi podcieniami i obszernymi tarasami. Corazzi szkicowa\u0142 nim ju\u017c nowy kszta\u0142t placu Bankowego, gdzie wzni\u00f3s\u0142 ogromne gmachy rz\u0105dowe. Monumentaln\u0105 opraw\u0119 architektoniczn\u0105 planowa\u0142 dla nowej ulicy, r\u00f3wnoleg\u0142ej do Senatorskiej. Niczym aleje kolumnowe w antycznych miastach mia\u0142a \u0142\u0105czy\u0107 plac Bankowy z ulic\u0105 Biela\u0144sk\u0105. Z kolei zaprojektowany przez niego Bank Polski \u2013 supernowoczesny, z monumentaln\u0105 kopu\u0142\u0105 (i w latach 1828-1830 rozbudowywany od Elektoralnej przez Jakuba Gaya) \u2013 mia\u0142 zamyka\u0107 perspektyw\u0119 ulicy Senatorskiej. <\/p>\n\n\n Zgodnie z planami Jakuba Kubickiego planowano przebudow\u0119 Zamku Kr\u00f3lewskiego, stanowi\u0105cego teraz siedzib\u0119 kr\u00f3la Polski Aleksandra I, a po jego \u015bmierci Miko\u0142aja I. Na szcz\u0119\u015bcie do przebudowy nie dosz\u0142o. Zrealizowano jednak ogromn\u0105 inwestycj\u0119, kt\u00f3r\u0105 by\u0142y monumentalne Arkady Kubickiego, w pierwotnym zamierzeniu maj\u0105ce skrywa\u0107 ulic\u0119 bezkolizyjnie przebiegaj\u0105c\u0105 pod ogrodami zamkowymi. Kubicki w znakomity spos\u00f3b rozwi\u0105za\u0142 problem stworzenia takiej arterii. Jednocze\u015bnie zrealizowa\u0142 obiekt o nieomal cyklopiej skali, niczym z ilustracji antycznego Rzymu Giovanniego Piranesiego.<\/p>\n\n\n\n Modernizacja Warszawy jako stolicy Kr\u00f3lestwa Polskiego by\u0142a tak szybka, \u017ce ju\u017c w 1821 r. dziennikarz \u201eKuriera Warszawskiego\u201d m\u00f3g\u0142 napisa\u0107, i\u017c ca\u0142a \u015bciana Krakowskiego Przedmie\u015bcia od strony Wis\u0142y \u201emo\u017ce nale\u017ce\u0107 do ulic pi\u0119knych Europy, zw\u0142aszcza \u017ce w tym miejscu ma by\u0107 wystawiony pos\u0105g […] ksi\u0119cia J\u00f3zefa Poniatowskiego\u201d. <\/p>\n\n\n Pomnik d\u0142uta najwybitniejszego obok Canovy rze\u017abiarza doby klasycyzmu \u2013 pracuj\u0105cego w Rzymie Du\u0144czyka Bertela Thorvaldsena \u2013 nie stan\u0105\u0142 jednak ani w 1821 r., ani w kilka lat p\u00f3\u017aniej. Rze\u017aba wywieziona po upadku powstania listopadowego do rezydencji Iwana Paskiewicza w Homlu wr\u00f3ci\u0142a do Warszawy dopiero w 1922 r., a na Krakowskim Przedmie\u015bciu stan\u0119\u0142a dopiero w 1965 r. W 1830 r. zdo\u0142ano za to wystawi\u0107 wspania\u0142y pomnik Miko\u0142aja Kopernika d\u0142uta tego samego Thorvaldsena \u2013 przez Pa\u0142acem Staszica.<\/p>\n\n\n\n Zmienia\u0142o si\u0119 nie tylko Krakowskie Przedmie\u015bcie. W 1821 r. klasycystyczne kamienice stawiano przy Senatorskiej i wzd\u0142u\u017c Nowego \u015awiatu. <\/p>\n\n\n Na ko\u0144cu ulicy w najlepsze trwa\u0142y prace przy budowie ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Aleksandra, zaprojektowanego przez Aignera w formie miniatury rzymskiego Panteonu i b\u0119d\u0105cego nieco wi\u0119ksz\u0105 wersj\u0105 ko\u015bcio\u0142a dworskiego, kt\u00f3ry Aigner zaprojektowa\u0142 w rodzinnych Pu\u0142awach. <\/p>\n\n\n Przy Biela\u0144skiej w latach 1817-1821 stan\u0105\u0142 nowy gmach mennicy. Zaprojektowany przez Aignera, zachwyca\u0142 monumentalnym portykiem kolumnowym. Za jedn\u0105 z naj\u0142adniejszych ulic miasta uwa\u017cano Leszno. Chwalono jej szeroko\u015b\u0107, a powietrze uwa\u017cano tu za najzdrowsze w mie\u015bcie. Za wyj\u0105tkowo udan\u0105 uznawano klasycystyczn\u0105 architektur\u0119 kaplicy kalwin\u00f3w na Lesznie.<\/p>\n\n\n\n Ogromne zmiany zachodzi\u0142y na pobliskich Nalewkach. W \u201eKurierze Warszawskim\u201d pisano, \u017ce kto przez rok nie by\u0142 na tej ulicy, ten \u201ebez w\u0105tpienia teraz by jej nie pozna\u0142. […] W miejscu kilku niepoczesnych dwork\u00f3w i lepianek s\u0105 ju\u017c, lub wkr\u00f3tce b\u0119d\u0105, ozdobne kamienice. […] z drugiej za\u015b strony pracuj\u0105 nad wznowieniem prawdziwie wspania\u0142ego pa\u0142acu niegdy\u015b Mostowskich, w kt\u00f3rym nadal mie\u015bci\u0107 si\u0119 maj\u0105 biura Ministerium Spraw Wewn\u0119trznych\u201d. Obok dom\u00f3w nowych przebudowywano i remontowano stare. \u201eDo takich policzy\u0107 mo\u017cna dom od Salwator\u00f3w przy Rynku Nowego Miasta, w kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej za\u0142o\u017cona by\u0142a sala srebrna, a w 1919 r. Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Muzyki odbywa\u0142o wieczory muzykalne\u201d \u2013 donosi\u0142 \u201eKurier Warszawski\u201d. Ruch budowlany zacz\u0105\u0142 si\u0119 ju\u017c w marcu 1821 r. By\u0142o taniej ni\u017c w latach wcze\u015bniejszych, bo ceny na wapno znacznie spad\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Do najwspanialszych budowli prywatnych nale\u017ca\u0142y ogromne jak na \u00f3wczesne standardy kamienice Petyskusa przy \u00f3wczesnym placu Marywilskim (ul. Wierzbowa 11) projektu Aignera z lat 1819-1821 oraz kamienica Mikulskiego u zbiegu Senatorskiej i Biela\u0144skiej \u2013 ta ostatnia z dwukondygnacyjnym wg\u0142\u0119bnym portykiem w \u015bci\u0119tym naro\u017cniku, projektu Corazziego, z lat 1828-1830.<\/p>\n\n\n\n W noc paskiewiczowsk\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n Katastrof\u0105 dla Warszawy by\u0142 upadek powstania listopadowego jesieni\u0105 1831 r. Kr\u00f3lestwo Polskie przegra\u0142o wojn\u0119 z Rosj\u0105, a car Miko\u0142aj I przekaza\u0142 w\u0142adz\u0119 w Kr\u00f3lestwie zdobywcy jej stolicy \u2013 Iwanowi Paskiewiczowi. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 represje, za\u015b epok\u0119 nie bez powod\u00f3w nazwano noc\u0105 paskiewiczowsk\u0105. Warszawa z nowoczesnej, cho\u0107 niewielkiej stolicy Kr\u00f3lestwa zamieni\u0142a si\u0119 w prowincjonalne miasto. Opu\u015bci\u0142y j\u0105 elity. Wiele os\u00f3b znalaz\u0142o si\u0119 na emigracji. Zlikwidowano wojsko polskie, do Petersburga wywieziono zbiory publiczne, zamkni\u0119to wy\u017csze uczelnie. Na pocz\u0105tku lat 30. XIX w. doko\u0144czono budow\u0119 ogromnego teatru przemianowanego z Narodowego na Wielki. Jednak najwi\u0119ksz\u0105 inwestycj\u0105 tych lat by\u0142a budowa z rozkazu cara Miko\u0142aja II Cytadeli Aleksandryjskiej. <\/p>\n\n\n\n Trwa\u0142a ona w latach 1832-1834. Nie mia\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 obronie miasta, lecz jego terroryzowaniu. Dotkliw\u0105 kar\u0105 dla Warszawy by\u0142o finansowanie budowy. Miejsce pod budow\u0119 wybra\u0142 sam car Miko\u0142aj I. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z rozbi\u00f3rk\u0105 w tym czasie ca\u0142ej dzielnicy na \u017boliborzu. Pono\u0107 najbardziej urokliwej w Warszawie, pe\u0142nej sad\u00f3w, willi i pa\u0142acyk\u00f3w. Prace prowadzono zgodnie z projektem i pod kierunkiem rosyjskiego genera\u0142a i in\u017cyniera Iwana Dehna. Mocno ufortyfikowane bramy umieszczone w kurtynach twierdzy bastionowej zaprojektowane zosta\u0142y w duchu klasycyzmu. Ca\u0142o\u015b\u0107 otoczono fos\u0105, wa\u0142ami ziemnymi, bastionami i p\u00f3\u0142bastionami oraz ceglanym murem Carnota. Z czasem cytadela by\u0142a rozbudowywana. Ju\u017c w 1835 r. po drugiej stronie Wis\u0142y zacz\u0105\u0142 j\u0105 os\u0142ania\u0107 fort \u015aliwickiego. W latach 1834-1835 na terenie twierdzy wzniesiono surow\u0105 w swoim wyrazie zewn\u0119trznym klasycystyczn\u0105 cerkiew \u015bw. Aleksandra Newskiego. Z kolei na prze\u0142omie lat 40. i 50. wok\u00f3\u0142 cytadeli wzniesiono pi\u0119\u0107 wysuni\u0119tych fort\u00f3w z okr\u0105g\u0142ymi ceglanymi wie\u017cami artyleryjskimi, kt\u00f3re otoczy\u0142y twierdz\u0119 pier\u015bcieniem. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 trzy z nich. Ich budowa poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 poszerzenie przedpola cytadeli i kolejne rozbi\u00f3rki dawnej zabudowy w rejonie Nowego Miasta i Wilanowa.<\/p>\n\n\n\n Mniej wi\u0119cej w dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 wybuchu powstania listopadowego ca\u0142kowitej przebudowie uleg\u0142 Pa\u0142ac Saski. Jego gruntowne przekszta\u0142cenie, a w\u0142a\u015bciwie zamian\u0119 starego budynku na nowy, planowano ju\u017c w latach 20. XIX w., przed wybuchem powstania. Adam Id\u017akowski przedstawi\u0142 m.in. projekt gmachu z \u0142ukiem triumfalnym na osi i pot\u0119\u017cnymi bocznymi skrzyd\u0142ami. \u0141uk mia\u0142 si\u0119 otwiera\u0107 si\u0119 na Ogr\u00f3d Saski, staj\u0105c si\u0119 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 przestrzeni miejskiej. Wybuch powstania listopadowego uniemo\u017cliwi\u0142 realizacj\u0119 projekt\u00f3w Id\u017akowskiego; powr\u00f3cono do nich w latach 1839-1842. W 1837 r. gro\u017c\u0105cy zawaleniem pa\u0142ac wystawiono na licytacj\u0119 i sprzedano rosyjskiemu kupcowi Iwanowi Skwarcowowi. Wr\u00f3cono w\u00f3wczas do plan\u00f3w przekszta\u0142cenia obiektu. O wyborze projektu i zleceniu prac nad nim zadecydowa\u0142 nie Skwarcow, lecz namiestnik Iwan Paskiewicz, kt\u00f3ry \u017cywo interesowa\u0142 si\u0119 przebudow\u0105 placu. Architekt, wykorzystuj\u0105c wcze\u015bniejszy projekt Wac\u0142awa Ritschla, rozebra\u0142 korpus \u015brodkowy budynku. W jego miejscu wzniesiono 11-prz\u0119s\u0142ow\u0105 kolumnad\u0119.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1_Jacques-Louis_David_-_Equestrian_portrait_of_Stanislaw_Kostka_Potocki_-_wikip-scaled.jpeg\")
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n