{"id":9190,"date":"2024-11-08T17:32:32","date_gmt":"2024-11-08T16:32:32","guid":{"rendered":"https:\/\/varsavianista.pl\/?p=9190"},"modified":"2024-11-08T21:41:08","modified_gmt":"2024-11-08T20:41:08","slug":"trzy-oblicza-pragi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/","title":{"rendered":"Trzy oblicza Pragi"},"content":{"rendered":"\n

Autor: Jolanta Wi\u015bniewska<\/p>\n\n\n\n

Zdj\u0119cie tytu\u0142owe: Praskie czynsz\u00f3wki \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2011<\/p>\n\n\n\n

Czynszowe kamienice, podw\u00f3rza studnie, pozosta\u0142o\u015bci zabudowy fabrycznej, barwna spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u2013 z tak\u0105 atmosfer\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 cz\u0119sto wyobra\u017cenie warszawskiej Pragi. Aby zrozumie\u0107 fenomen dzielnicy, warto wyj\u015b\u0107 poza stereotypowy obraz i odkry\u0107 jej r\u00f3\u017cnorodne oblicza, ukryte we wsp\u00f3\u0142czesnej tkance miasta<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Loreta\u0144skiej przy ulicy Ratuszowej \/ fot. J. Wi\u015bniewski<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Loreta\u0144skiej przy ulicy Ratuszowej \/ fot. J. Wi\u015bniewski<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Miasteczko<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W XVII i XVIII stuleciu Praga by\u0142a samodzielnym miasteczkiem (prawa miejskie uzyska\u0142a w 1648 r.), rozwijaj\u0105cym si\u0119 na prawym brzegu Wis\u0142y, naprzeciw Warszawy. Jej gospodarcze, polityczne i religijne centrum znajdowa\u0142o si\u0119 w okolicy dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a Matki Bo\u017cej Loreta\u0144skiej u zbiegu ulic Ratuszowej i Jagiello\u0144skiej. We wn\u0119trzu tej \u015bwi\u0105tyni zachowa\u0142 si\u0119 najcenniejszy praski zabytek, \u0142\u0105cz\u0105cy dzieje wsp\u00f3\u0142czesnej dzielnicy z dawnymi czasami. To tzw. domek loreta\u0144ski, wzniesiony w latach 40. XVII w. staraniem tutejszych ojc\u00f3w bernardyn\u00f3w, z fundacji kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa IV i kr\u00f3lowej Cecylii Renaty. Dla zrozumienia wsp\u00f3\u0142czesnej Pragi obiekt i jego otoczenie maj\u0105 kluczowe znaczenie.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Figura Matki Boskiej Kamionkowskiej \u2013 ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Loreta\u0144skiej \/ fot. J. Wi\u015bniewski<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Zabytkowa ambona \u2013 ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Loreta\u0144skiej \/ fot. J. Wi\u015bniewski<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Otoczony kru\u017cgankami niewielki \u201eDomek Maryi\u201d pomy\u015blano jako wierne odwzorowanie takiego obiektu z w\u0142oskiego Loreto. Praski domek by\u0142 prawdopodobnie dzie\u0142em kr\u00f3lewskiego architekta Constantina Tencalli. Stanowi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 monumentalnego zespo\u0142u bernardy\u0144skiego, g\u00f3ruj\u0105cego nad drewnianym w przewa\u017caj\u0105cej mierze pod\u00f3wczas miasteczkiem. Istniej\u0105cy tu barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor zosta\u0142y rozebrane w 1811 r., ale ich fundamenty ziemia na terenie przyko\u015bcielnym skrywa do dzi\u015b. Sama kaplica ocala\u0142a \u2013 wed\u0142ug tradycji dzi\u0119ki interwencji mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 i zosta\u0142a przekszta\u0142cona w ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry a\u017c do pocz\u0105tk\u00f3w XX w. by\u0142 siedzib\u0105 rozleg\u0142ej parafii.<\/p>\n\n\n\n

We wn\u0119trzu \u015bwi\u0105tyni znajduje si\u0119 obecnie gotycka figura Matki Bo\u017cej z Dzieci\u0105tkiem, nazywana Matk\u0105 Bo\u017c\u0105 Kamionkowsk\u0105, oraz drewniana ambona z wizerunkami czterech ewangelist\u00f3w \u2013 obiekty pochodz\u0105ce z wyposa\u017cenia dawnej fary w historycznym Skaryszewie. Praska kaplica loreta\u0144ska by\u0142a wa\u017cnym o\u015brodkiem pielgrzymkowym. Wizerunek domku znalaz\u0142 si\u0119 w herbie miasta, potwierdzonym przez kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa IV.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Herb Pragi<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Za\u0142o\u017cenie urbanistyczne dawnego miasteczka zosta\u0142o zatarte (rze\u017a Pragi w 1794 r., wyburzenia zabudowy w latach napoleo\u0144skich), ale jego \u015blady przetrwa\u0142y do dzi\u015b w przestrzeni miejskiej m.in. w postaci ulic Ratuszowej, Z\u0105bkowskiej, Olszowej czy Targowej, a tak\u017ce w uk\u0142adzie posesji ukszta\u0142towanych na rozparcelowanych wiejskich \u0142anach, biegn\u0105cych prostopadle do rzeki. Jak wygl\u0105da\u0142a tamta Praga, mo\u017cna si\u0119 przekona\u0107, odwiedzaj\u0105c Muzeum Warszawskiej Pragi, gdzie znajduje si\u0119 makieta osady z ko\u0144ca XVIII w. W pobli\u017cu zespo\u0142u bernardy\u0144skiego zlokalizowane by\u0142y pierwotnie: praski ratusz i tr\u00f3jk\u0105tny rynek z kramami i jatkami, zbiega\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wne trakty komunikacyjne osady.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fragment makiety Pragi w ko\u0144cu XVIII w., ekspozycja w Muzeum Warszawskiej Pragi \/ fot. J. Wi\u015bniewski<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Nowa Praga<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nowa Praga \u2013 dzi\u015b najbardziej \u201epraska\u201d cz\u0119\u015b\u0107 prawobrze\u017cnej Warszawy \u2013 jest efektem proces\u00f3w urbanizacyjnych zachodz\u0105cych w drugiej po\u0142owie XIX w. Zniszczona i wyludniona Praga zyska\u0142a w\u00f3wczas kolejn\u0105 szans\u0119 rozwoju. Budowa \u201e\u017celaznej drogi\u201d i zwi\u0105zane z tym inwestycje wykreowa\u0142y nowe przestrzenie i centra miasta. Wyrazem tych przemian sta\u0142y si\u0119 ca\u0142e dzielnice powstaj\u0105ce na terenach dot\u0105d peryferyjnych i zaniedbanych. Jedn\u0105 z nich by\u0142a w\u0142a\u015bnie Nowa Praga, kt\u00f3ra pojawi\u0142a si\u0119 jako efekt parcelacji dawnego przedmie\u015bcia praskiego i cz\u0119\u015bci grunt\u00f3w Targ\u00f3wka. Zaj\u0119\u0142a rejon na p\u00f3\u0142noc od linii Kolei Petersburskiej, ostatecznie obejmuj\u0105c obszar mi\u0119dzy obecnymi ulicami Wile\u0144sk\u0105, Targow\u0105 i 11 Listopada. Zosta\u0142a w\u0142\u0105czona do Warszawy w 1891 r.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Dworzec Petersburski, ok. 1914 r. \/ zbiory Muzeum Warszawy<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Do nowej cz\u0119\u015bci miasta prowadzi\u0142a ulica Wile\u0144ska, kt\u00f3rej wytyczenie i uporz\u0105dkowanie wymusi\u0142a lokalizacja Dworca Petersburskiego. Budynek stacji, wzniesiony w 1862 r. wed\u0142ug projektu Narcyza Zborzewskiego, sta\u0142 frontem do ulicy, na wysoko\u015bci ulic Zaokopowej i In\u017cynierskiej. Znaczenie Wile\u0144skiej podkre\u015bla\u0142o te\u017c uruchomienie linii tramwajowej, \u0142\u0105cz\u0105cej stacje Kolei Petersburskiej i Terespolskiej na prawym brzegu rzeki, oraz Kolei Warszawsko-Wiede\u0144skiej po lewej stronie. Tramwaje je\u017adzi\u0142y t\u0119dy do 1950 r.<\/p>\n\n\n\n

     <\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Ulica Wile\u0144ska w 1918 r., fot. E. W\u00fcnderlich \/ zbiory Muzeum Warszawy<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Ulica Wile\u0144ska \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2013<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

     Zabudowa ulicy Wile\u0144skiej to przyk\u0142ad nowego, XIX-wiecznego w charakterze oblicza Pragi \u2013 wizyt\u00f3wka \u00f3wczesnego miasta, na kt\u00f3r\u0105 natykali si\u0119 podr\u00f3\u017cni wysiadaj\u0105cy z poci\u0105gu. Architektura praskich kamienic czerpa\u0142a z r\u00f3\u017cnych tradycji estetycznych. Przewa\u017ca\u0142y budowle historyzuj\u0105ce, \u0142\u0105cz\u0105ce r\u00f3\u017cne style, pomys\u0142y, gusta i mo\u017cliwo\u015bci w\u0142a\u015bcicieli. W tej tkance w XX w. pojawi\u0142y si\u0119 elementy secesji i modernizmu, ale to eklektyzm zadecydowa\u0142 o \u201eklimacie\u201d ulicy i charakterze ca\u0142ej dzielnicy.<\/p>\n\n\n\n

Do najciekawszych nale\u017cy kamienica przy ul. Wile\u0144skiej 13. Zbudowana ok. 1890 r. dla Jana Hedla, zwraca uwag\u0119 efektownym opracowaniem elewacji i detalem wn\u0119trz. Dom ma bogat\u0105 histori\u0119. <\/em>W latach 30. XX w. mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu praska biblioteka publiczna. Tu\u017c po II wojnie \u015bwiatowej mieszkali w nim arty\u015bci Teatru Polskiego: El\u017cbieta Barszczewska i Marian Wyrzykowski. W latach 1945-1946 budynek by\u0142 siedzib\u0105 pierwszej powojennej ambasady ZSRR.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Kamienica przy ul. Wile\u0144skiej 13 \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2013<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Kamienica przy ul. Wile\u0144skiej 13 \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2013<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Za ulic\u0105 Wile\u0144sk\u0105 od drugiej po\u0142owy XIX w. rozwija\u0142o si\u0119 miasto, z siatk\u0105 ulic prowadz\u0105cych w g\u0142\u0105b szybko zabudowuj\u0105cych si\u0119 kwarta\u0142\u00f3w, nale\u017c\u0105cych do poszczeg\u00f3lnych \u201einwestor\u00f3w\u201d, jak Ksawery Konopacki czy Joachim Kurakowski. W ca\u0142ym rejonie dynamicznie wzrasta\u0142a liczba mieszka\u0144c\u00f3w, co by\u0142o impulsem do kolejnych inwestycji i rozwoju infrastruktury.<\/p>\n\n\n\n

Ulice Zaokopowa i In\u017cynierska s\u0105 \u015bladami likwidacji dawnych wa\u0142\u00f3w miejskich na pograniczu Pragi i Targ\u00f3wka. Przy ul. In\u017cynierskiej 6 ulokowano zajezdni\u0119 tramwajow\u0105. Po oddaniu do u\u017cytku nowej zajezdni przy ulicy Kaw\u0119czy\u0144skiej zajezdnia przy In\u017cynierskiej zosta\u0142a przeznaczona, w latach 20. XX w., na remiz\u0119 miejskich autobus\u00f3w. Frontowy budynek \u2013 tzw. Dom pod Syren\u0105 \u2013 powsta\u0142 wed\u0142ug projektu Juliusza Dzier\u017canowskiego w 1925 r.<\/p>\n\n\n\n

Wyrazem nowych potrzeb by\u0142 zesp\u00f3\u0142 magazyn\u00f3w zbudowany w latach 1910-1914 przy ul. In\u017cynierskiej 3, nale\u017c\u0105cy do Towarzystwa Akcyjnego Przechowywania Mebli A. Wr\u00f3blewski i S-ka. Sk\u0142ady s\u0105 przyk\u0142adem wczesnomodernistycznej architektury, nawi\u0105zuj\u0105cej do estetyki obronnych budowli roma\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n

Senne dzi\u015b ulice Konopacka i \u015arodkowa w pierwszej po\u0142owie XX w. t\u0119tni\u0142y \u017cyciem. Konopacka (pocz\u0105tkowo nazywana Graniczn\u0105, potem Prask\u0105) oddziela\u0142a grunty osady nale\u017c\u0105cej do Ksawerego Konopackiego. Ze wzgl\u0119du na panuj\u0105cy tu ruch uliczny i znaczenie komunikacyjne w okresie mi\u0119dzywojennym nazywano j\u0105 \u201enowoprask\u0105 Marsza\u0142kowsk\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Kamienica, w kt\u00f3rej mie\u015bci\u0142a si\u0119 szko\u0142a Heleny Rzeszotarskiej, ul. Konopacka 4 \/ fot. J. Wi\u015bniewska<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Kamienica, w kt\u00f3rej mie\u015bci\u0142a si\u0119 szko\u0142a Heleny Rzeszotarskiej, ul. Konopacka 4 \/ fot. J. Wi\u015bniewska<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Przy tej ulicy przez kilkadziesi\u0105t lat dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a Heleny Rzeszotarskiej \u2013 prywatne gimnazjum i liceum \u017ce\u0144skie, jedno z pierwszych na prawym brzegu \u2013 kt\u00f3re wychowa\u0142o pokolenia pra\u017canek. Jego siedzib\u0105 od 1915 r. by\u0142a nale\u017c\u0105ca do Jana Modzelewskiego kamienica czynszowa pod numerem 4. Szko\u0142a dzia\u0142a\u0142a tu do 1959 r., jeszcze przez 10 lat po jej upa\u0144stwowieniu.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142adem najstarszych dom\u00f3w w tym rejonie s\u0105 kamienice przy ulicy \u015arodkowej, a w\u015br\u00f3d nich zbudowany ok. 1860 r. w naro\u017cu ulicy Strzeleckiej dom w\u0142a\u015bciciela i za\u0142o\u017cyciela osady \u2013 Ksawerego Konopackiego. Charakterystyczna budowla, obecnie siedziba Domu Kultury Praga, nazywana jest przez mieszka\u0144c\u00f3w Pa\u0142acykiem.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Dom Ksawerego Konopackiego, ul. \u015arodkowa\/Strzelecka \u2013 przed rewitalizacj\u0105 \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2014<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Reliktem dawnej drewnianej zabudowy jest dom Zespo\u0142u Ognisk Wychowawczych im. Dziadka Lisieckiego przy ul. \u015arodkowej 9. Od 1934 r. dzia\u0142a\u0142a tu plac\u00f3wka Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Dzieci Ulicy, kt\u00f3re stworzy\u0142 Kazimierz Lisiecki, nazywany przez podopiecznych Dziadkiem. Nowatorski program opieku\u0144czo-pedagogiczny Ogniska by\u0142 odpowiedzi\u0105 na potrzeby borykaj\u0105cego si\u0119 z problemami spo\u0142ecznymi miasta.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Dom Zespo\u0142u Ognisk Wychowawczych im. Dziadka Lisieckiego, ul. \u015arodkowa 9 \u2013 przed remontem \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2014<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Kamienica, ul. \u015arodkowa 18 \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2014<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

O charakterze Nowej Pragi przez dziesi\u0119ciolecia decydowa\u0142 zlokalizowany tu przemys\u0142 i rzemios\u0142o, kt\u00f3rych pozosta\u0142o\u015bci zachowa\u0142y si\u0119 w jej przestrzeni. Przy ulicy 11 Listopada przetrwa\u0142y zabudowania dawnej Fabryki Wyrob\u00f3w Gumowych \u201eBrage\u201d, przy Szwedzkiej pozosta\u0142o\u015bci Zak\u0142ad\u00f3w Przemys\u0142u T\u0142uszczowego \u201eSchicht-Lever\u201d, przy Strzeleckiej \u2013 Zak\u0142adu Wyrob\u00f3w Mechanicznych Gustawa Pulsta, przy Stolarskiej \u2013 Warszawskiej Piekarni Mechanicznej. Wiele warsztat\u00f3w i ma\u0142ych zak\u0142ad\u00f3w dzia\u0142a\u0142o w podw\u00f3rzach i na ty\u0142ach posesji (np. Fabryka Cukr\u00f3w i Czekolady F. Anczewski przy ul. 11 Listopada 10).<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Zabudowania d. fabryki Schichta przy ul. Szwedzkiej \/ r\u00f3g Strzeleckiej \u2013 przed rewitalizacj\u0105 \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2013<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Zabudowania d. fabryki Schichta przy ul. Szwedzkiej \/ r\u00f3g Strzeleckiej \u2013 przed rewitalizacj\u0105 \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2013<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Z przemys\u0142em kojarzona by\u0142a r\u00f3wnie\u017c jedna z wizyt\u00f3wek dzielnicy \u2013 ulica Stalowa. Jej znaczenie ros\u0142o wraz z rozwojem nowych osad. Pocz\u0105tkowo nazwana Nowoprask\u0105, z czasem \u201eawansowa\u0142a\u201d na Fabryczn\u0105 i Stalow\u0105. Rozkwit\u0142a po zbudowaniu w latach 1878-1879 Warszawskiej Fabryki Stali, kt\u00f3ra zapocz\u0105tkowa\u0142a praski boom<\/em> przemys\u0142owy. Stalowa sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 arteri\u0105 Nowej Pragi, kolejnym centrum w tkance miasta.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Ulica Stalowa \/ fot. J. Wi\u015bniewski<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Osiedle Praga I<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Now\u0105 Prag\u0119 oddzielaj\u0105 dzi\u015b od zapomnianego centrum dawnego miasteczka inwestycje mieszkaniowe: Praga I, II i III \u2013 zrealizowane po 1945 r. na obszarach nieu\u017cytk\u00f3w i zabudowy koszarowej. To koncepcje XX-wiecznego miasta, kt\u00f3re mia\u0142o powsta\u0107 ju\u017c w innych czasach.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Za cerkwi\u0105 \u015bw. Marii Magdaleny widoczne osiedla Praga I, II, III \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2008<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

W kwartale ulic Jagiello\u0144skiej, Ratuszowej, Targowej oraz Cyryla i Metodego rozci\u0105ga si\u0119 teren pierwszego powojennego osiedla na prawym brzegu rzeki. Osiedle Praga I(1949-1951) jest dzie\u0142em awangardowych architekt\u00f3w: Heleny i Szymona Syrkus\u00f3w. To ca\u0142kowicie odmienna przestrze\u0144 w zestawieniu z czynszowymi kamienicami, znajduj\u0105cymi si\u0119 po drugiej stronie ulicy Targowej. Osiedle stanowi mikro\u015bwiat, starannie zaplanowan\u0105 enklaw\u0119 mieszkaln\u0105, usytuowan\u0105 wewn\u0105trz ha\u0142a\u015bliwej, wielobarwnej dzielnicy. Inicjatorem jego powstania by\u0142 Zak\u0142ad Osiedli Robotniczych. Projekt odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do powsta\u0142ego przed 1939 r. funkcjonalnego osiedla WSM na Rakowcu. W zamierzeniu architekt\u00f3w zesp\u00f3\u0142 tworzy\u0107 mia\u0142y dwa typy niewysokich budynk\u00f3w wolnostoj\u0105cych: klatkowiec i galeriowiec. Domy otrzyma\u0142y ceglane elewacje, galerie, do\u015bwietlone klatki schodowe, a w przyziemiach znajdowa\u0142y si\u0119 prze\u015bwity. Wolne przestrzenie mi\u0119dzy blokami mia\u0142o roz\u015bwietla\u0107 s\u0142o\u0144ce, rozleg\u0142e skwery pomy\u015blano jako alternatyw\u0119 dla ciasnej podw\u00f3rzowej zabudowy. Ulica Kameralna, wytyczona w\u015br\u00f3d blok\u00f3w w 1962 r., nie przypomina\u0142a dawnych nowopraskich ulic.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Osiedla Praga I, l. 60. XX w. \/ NAC<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Osiedle stanowi\u0142o pr\u00f3b\u0119 wykreowania kolejnej \u201enowej\u201d Pragi \u2013 tym razem inspirowanej funkcjonalistyczn\u0105 wizj\u0105 powszechnego budownictwa mieszkaniowego. Organizacja ca\u0142ego terenu, zamierzona harmonia budowli i zieleni, powi\u0105zany z architektur\u0105 program spo\u0142eczny \u2013 wszystko to by\u0142o propozycj\u0105 nowoczesnych rozwi\u0105za\u0144. Koncepcje te nie spotka\u0142y si\u0119 jednak z aprobat\u0105 powojennych w\u0142adz, kt\u00f3re w kolejnych planach zagospodarowania Pragi lansowa\u0142y rozwi\u0105zania socrealistyczne.<\/p>\n\n\n\n

W\u0119dr\u00f3wka po warszawskiej Pradze to pe\u0142na r\u00f3\u017cnorodno\u015bci podr\u00f3\u017c w czasie.<\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 powsta\u0142 w ramach projektu<\/strong>
STUDEO ET CONSERVO 2024 (XIX edycja),<\/strong>
dofinansowanego ze \u015brodk\u00f3w Miasta Sto\u0142ecznego Warszawy.<\/strong><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czynszowe kamienice, podw\u00f3rza studnie, pozosta\u0142o\u015bci zabudowy fabrycznej, barwna spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u2013 z tak\u0105 atmosfer\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 cz\u0119sto wyobra\u017cenie warszawskiej Pragi.<\/p>\n","protected":false},"author":50,"featured_media":9180,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[206,128],"tags":[257],"class_list":["post-9190","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-praga","category-urbanistyka","tag-artykuly-z-roku-2024"],"yoast_head":"\nTrzy oblicza Pragi – varsavianista.pl<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Trzy oblicza Pragi – varsavianista.pl\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Czynszowe kamienice, podw\u00f3rza studnie, pozosta\u0142o\u015bci zabudowy fabrycznej, barwna spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u2013 z tak\u0105 atmosfer\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 cz\u0119sto wyobra\u017cenie warszawskiej Pragi.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"varsavianista.pl\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Varsavianistapl-109778854496274\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-11-08T16:32:32+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-11-08T20:41:08+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2560\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1920\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Jolanta Wi\u015bniewska\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Jolanta Wi\u015bniewska\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"15 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Jolanta Wi\u015bniewska\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/224ff49692098d25cc9b96fc59df541f\"},\"headline\":\"Trzy oblicza Pragi\",\"datePublished\":\"2024-11-08T16:32:32+00:00\",\"dateModified\":\"2024-11-08T20:41:08+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/\"},\"wordCount\":1949,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg\",\"keywords\":[\"artyku\u0142y z roku 2024\"],\"articleSection\":[\"praga\",\"urbanistyka\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/\",\"name\":\"Trzy oblicza Pragi – varsavianista.pl\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg\",\"datePublished\":\"2024-11-08T16:32:32+00:00\",\"dateModified\":\"2024-11-08T20:41:08+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg\",\"width\":2560,\"height\":1920,\"caption\":\"Praskie czynsz\u00f3wki \\\/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2011\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/2024\\\/11\\\/08\\\/trzy-oblicza-pragi\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Trzy oblicza Pragi\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/\",\"name\":\"varsavianista\",\"description\":\"strona varsavianistyczna\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#organization\",\"name\":\"varsavianista\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/varsavianista.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/varsavianista.png\",\"width\":222,\"height\":222,\"caption\":\"varsavianista\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Varsavianistapl-109778854496274\\\/\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/224ff49692098d25cc9b96fc59df541f\",\"name\":\"Jolanta Wi\u015bniewska\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/176770b133c9ac4a9ca4ed16d51b4479c8511a80044f427c3061e0591136f1c0?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/176770b133c9ac4a9ca4ed16d51b4479c8511a80044f427c3061e0591136f1c0?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/176770b133c9ac4a9ca4ed16d51b4479c8511a80044f427c3061e0591136f1c0?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Jolanta Wi\u015bniewska\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/varsavianista.pl\\\/index.php\\\/author\\\/jw\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Trzy oblicza Pragi – varsavianista.pl","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Trzy oblicza Pragi – varsavianista.pl","og_description":"Czynszowe kamienice, podw\u00f3rza studnie, pozosta\u0142o\u015bci zabudowy fabrycznej, barwna spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u2013 z tak\u0105 atmosfer\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 cz\u0119sto wyobra\u017cenie warszawskiej Pragi.","og_url":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/","og_site_name":"varsavianista.pl","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Varsavianistapl-109778854496274\/","article_published_time":"2024-11-08T16:32:32+00:00","article_modified_time":"2024-11-08T20:41:08+00:00","og_image":[{"width":2560,"height":1920,"url":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Jolanta Wi\u015bniewska","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Jolanta Wi\u015bniewska","Szacowany czas czytania":"15 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/"},"author":{"name":"Jolanta Wi\u015bniewska","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/person\/224ff49692098d25cc9b96fc59df541f"},"headline":"Trzy oblicza Pragi","datePublished":"2024-11-08T16:32:32+00:00","dateModified":"2024-11-08T20:41:08+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/"},"wordCount":1949,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg","keywords":["artyku\u0142y z roku 2024"],"articleSection":["praga","urbanistyka"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/","name":"Trzy oblicza Pragi – varsavianista.pl","isPartOf":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg","datePublished":"2024-11-08T16:32:32+00:00","dateModified":"2024-11-08T20:41:08+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#primaryimage","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg","contentUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/01-fot-J-Wisniewski_2011-scaled.jpg","width":2560,"height":1920,"caption":"Praskie czynsz\u00f3wki \/ fot. J. Wi\u015bniewski, 2011"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2024\/11\/08\/trzy-oblicza-pragi\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/varsavianista.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Trzy oblicza Pragi"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#website","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/","name":"varsavianista","description":"strona varsavianistyczna","publisher":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/varsavianista.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#organization","name":"varsavianista","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/varsavianista.png","contentUrl":"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/varsavianista.png","width":222,"height":222,"caption":"varsavianista"},"image":{"@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Varsavianistapl-109778854496274\/"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/varsavianista.pl\/#\/schema\/person\/224ff49692098d25cc9b96fc59df541f","name":"Jolanta Wi\u015bniewska","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/176770b133c9ac4a9ca4ed16d51b4479c8511a80044f427c3061e0591136f1c0?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/176770b133c9ac4a9ca4ed16d51b4479c8511a80044f427c3061e0591136f1c0?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/176770b133c9ac4a9ca4ed16d51b4479c8511a80044f427c3061e0591136f1c0?s=96&d=mm&r=g","caption":"Jolanta Wi\u015bniewska"},"url":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/author\/jw\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9190","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/50"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9190"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9190\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9212,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9190\/revisions\/9212"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9180"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9190"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9190"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9190"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}