Obszar nadwi\u015bla\u0144skiej cz\u0119\u015bci puszczy roz\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142noc od ksi\u0105\u017c\u0119cej, a p\u00f3\u017aniej kr\u00f3lewskiej wsi Polk\u00f3w (lub P\u00f3lk\u00f3w, ob. tereny \u017boliborza i Marymontu) zosta\u0142 w XIV-XVI w.obj\u0119ty ochron\u0105 jako cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszego zespo\u0142u zwierzy\u0144c\u00f3w w\u0142adc\u00f3w Mazowsza. Stanowi\u0105c od 1526 r. \u2013 czyli od chwili inkorporacji Mazowsza do Korony Kr\u00f3lestwa Polskiego \u2013 domen\u0119 monarsz\u0105, nie podlega\u0142 parcelacji i przetrwa\u0142 w niemal nienaruszonej formie a\u017c do pierwszej po\u0142owy XVII w. Wtedy, r\u00f3wnie\u017c z \u0142aski kr\u00f3lewskiej, terenem tym zacz\u0119li administrowa\u0107 sprowadzeniu tutaj zakonnicy.<\/p>\n\n\n\n
Fundacja eremu kamedulskiego na podwarszawskich Bielanach, na kulminacji Polkowej G\u00f3ry, przez kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa IV Waz\u0119 (lata \u017cycia: 1595-1648, rz\u0105dy od 1632) nast\u0105pi\u0142a w 1641 r. i mia\u0142a zwi\u0105zek z przyrzeczeniem w\u0142adcy budowy takiego klasztoru w podzi\u0119ce za udan\u0105 elekcj\u0119 na tron polsko-litewski w 1632 r. i wygran\u0105 kampani\u0119 smole\u0144sk\u0105 (1632-1634). Erem kr\u00f3lewski, zw. Mons Regis, by\u0142 trzeci\u0105 fundacj\u0105 dla tego zakonu mniszego w Koronie, po Srebrnej G\u00f3rze pod Krakowem (1603, fund. Miko\u0142aj Wolski, marsza\u0142ek wielki koronny) i Rytwianach (pustelnia Z\u0142otego Lasu) ko\u0142o Staszowa (1617, fund. Jan Magnus T\u0119czy\u0144ski, wojewoda krakowski). Wyb\u00f3r zakonu by\u0142 podyktowany wzgl\u0119dami presti\u017cowymi i mia\u0142 zwi\u0105zek z wcze\u015bniejsz\u0105 fundacj\u0105 w\u0142adcy kaplicy Kr\u00f3lewskiej \u015bw. \u015bw. Zygmunta i W\u0142adys\u0142awa w ko\u015bciele krakowskim (1632-1634), gdzie zatrudnienie znale\u017ali wybitni arty\u015bci nadworni z Krakowa: malarz Tommaso Dolabella, stiukatorzy Filiberto Lucchese i Giovanni Battista Falconi oraz snycerz Georg Zimmermann.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/Il.-1-P1575774a-scaled.jpg\")
Z uwagi na specyficzne wymagania dotycz\u0105ce lokalizacji, tj. poza miastem, na wzg\u00f3rzu i w dzikim terenie le\u015bnym, jak r\u00f3wnie\u017c ze wzgl\u0119du na koszt budowy wielkiego za\u0142o\u017cenia \u2013 z zespo\u0142em 13 pustelni (domk\u00f3w eremickich), ko\u015bcio\u0142em konwentualnym oraz dwoma przeddziedzi\u0144cami dla wpuszczanych wyj\u0105tkowo go\u015bci \u015bwieckich (m.in. z foresterium, infirmeri\u0105, aptek\u0105 z ma\u0142ym szpitalem-przytu\u0142kiem i kaplic\u0105 do odprawiania mszy \u015bwi\u0119tych dla ludno\u015bci s\u0142u\u017cebnej i innych) \u2013 przedsi\u0119wzi\u0119cia takie by\u0142y wyj\u0105tkowe. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107, \u017ce po eremie warszawskim na podobne fundacje zdecydowali si\u0119 tylko kr\u00f3l Jan II Kazimierz Waza (erem wigierski w Czerwonym Klasztorze), Krzysztof Zygmunt Pac, kanclerz wielki litewski (Mons Pacis w Po\u017caj\u015bciu pod Kownem na Litwie) oraz Wojciech Kadzid\u0142owski, kasztelan inowroc\u0142awski i starosta radziejowski (Sowia G\u00f3ra w Bieniszewie pod Koninem).<\/p>\n\n\n\n
Sami kameduli wywodzili si\u0119 z przeprowadzonego pod koniec X w. przez ich za\u0142o\u017cyciela \u2013 \u015bw. Romualda Camaldoli (lata \u017cycia: 951-1027 n.e.) \u2013 od\u0142\u0105czenia wsp\u00f3lnoty pustelnik\u00f3w z mniszego zakonu benedyktyn\u00f3w, za\u0142o\u017conego w 529 r. n.e. przez \u015bw. Benedykta z Nursji. Now\u0105, eremick\u0105 regu\u0142\u0119 charakteryzowa\u0142y przede wszystkim \u015bcis\u0142e \u015bluby ub\u00f3stwa, pos\u0142usze\u0144stwa i milczenia, jej przepisom podporz\u0105dkowano tak\u017ce przepisy budowlane, dotycz\u0105ce rozplanowania i urz\u0105dzenia za\u0142o\u017ce\u0144 pustelni \u2013 erem\u00f3w ojc\u00f3w.<\/p>\n\n\n
Ju\u017c w 1642 r. sumptem kr\u00f3lewskim powsta\u0142y na podwarszawskich Bielanach drewniane budynki eremitori\u00f3w i niewielka \u015bwi\u0105tynia konwentualna. R\u00f3wnolegle pozostali bracia kr\u00f3lewscy: Jan Kazimierz i Karol Ferdynand, biskup wroc\u0142awski i p\u0142ocki, wsp\u00f3lnie z innymi senatorami Korony i Litwy sfinansowali do 1651 r. budow\u0119 dziewi\u0119ciu skromnych erem\u00f3w z obej\u015bciami, ustawionych w skrajnej linii wschodniej, od strony Wis\u0142y. \u015awiadcz\u0105 o tym kamienne i marmurowe, manierystyczne i wczesnobarokowe kartusze herbowe poszczeg\u00f3lnych fundator\u00f3w w zachodnich frontonach oraz daty i sygle (inicja\u0142y imienia, nazwiska i pe\u0142nionych urz\u0119d\u00f3w \u015bwieckich lub duchownych) w portalach poszczeg\u00f3lnych domk\u00f3w. Ka\u017cdy z tych identycznych, parterowych ,,pawilon\u00f3w\u201d by\u0142 podpiwniczony, przesklepiony i sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z sieni, pokoju mieszkalnego z sypialni\u0105 oraz pracowni i prywatnej kaplicy. W obr\u0119bie eremu znajdowa\u0142 si\u0119 ma\u0142y, okolony murem ogr\u00f3dek do prywatnych zaj\u0119\u0107 rolnych \u2013 wszystkie wn\u0119trza mo\u017cna dzi\u015b obejrze\u0107 w minimuzeum parafii, zlokalizowanym w domku nr 13. Domek ten zosta\u0142 ufundowany w 1689 r. przez opata oliwskiego Micha\u0142a Antoniego Hackiego.<\/p>\n\n\n
Sensacyjnym, prze\u0142omowym odkryciem dr. Karola Guttmejera z 2016 r. by\u0142a identyfikacja pierwotnej fazy budowy monumentalnego murowanego ko\u015bcio\u0142a konwentualnego sprzed 1655 r. Nieznany architekt w\u0142oski, najpewniej zwi\u0105zany z dworem kr\u00f3lewskim, by\u0107 mo\u017ce sam Agostino Locci z Narni pod Rzymem (ok. 1601-1660), znany przede wszystkim z koncepcji Kolumny Zygmunta, Forum Vasorum na Krakowskim Przedmie\u015bciu oraz wystroju Pokoju Marmurowego w Zamku Kr\u00f3lewskim, nada\u0142 mu znane z XVI-wiecznej architektury Lacjum, Lombardii i Piemontu formy krzy\u017ca greckiego z czterema kaplicami przek\u0105tniowymi i tyloma\u017c wie\u017cami. \u015alady tak wielkiego za\u0142o\u017cenia nieuko\u0144czonej \u015bwi\u0105tyni badacz odkry\u0142 w rozleg\u0142ych podziemiach obecnej \u015bwi\u0105tyni, pe\u0142ni\u0105cych funkcj\u0119 dolnego ko\u015bcio\u0142a. Warto wspomnie\u0107, \u017ce wcze\u015bniej faz\u0119 t\u0119 wi\u0105zano dopiero z okresem po 1659 r. i fundacj\u0105 kr\u00f3la Jana II Kazimierza. Autorem plan\u00f3w mia\u0142 by\u0107 in\u017cynier wojskowy i architekt nadworny Isidoro Affaitati starszy z Valsoldy (zm. 1682). Warto doda\u0107, \u017ce w niekt\u00f3rych eremitoriach zachowa\u0142y si\u0119 oryginalne posadzki ceglane oraz drzwi i okna w drewnianych oprawach i z okuciami z XVIII i XIX w. Z pocz\u0105tku XVIII stulecia pochodzi natomiast para skromnych edikulowych bramek wiod\u0105cych z placu ko\u015bcielnego do uliczek pustelni.<\/p>\n\n\n
Przedwczesna \u015bmier\u0107 W\u0142adys\u0142awa IV i p\u00f3\u017aniejsze kryzysy polityczno-militarne Rzeczypospolitej sprawi\u0142y, \u017ce po abdykacji Jana II Kazimierza w 1668 r. wi\u0119ksze sumy na przekszta\u0142cenie pustelni w formy murowane podj\u0105\u0142 dopiero Micha\u0142 Korybut Wi\u015bniowiecki (1640-1673, rz\u0105dy od 1669). Ufundowa\u0142 on te\u017c tutaj marmurow\u0105 kolumn\u0119 maj\u0105c\u0105 upami\u0119tnia\u0107 jego szcz\u0119\u015bliwy wyb\u00f3r na w\u0142adc\u0119 Rzeczypospolitej (niezachowana). Tutaj tak\u017ce wed\u0142ug jego testamentu trafi\u0142o w 1673 r. serce w\u0142adcy, umieszczone w srebrnej, rytowanej puszce w niszy we wschodniej \u015bcianie prezbiterium. Dzi\u0119ki zgromadzonym wtedy \u015brodkom, uzupe\u0142nionym jeszcze o inne legaty kr\u00f3la Jana III Sobieskiego oraz licznych duchownych i \u015bwieckich senator\u00f3w, wzniesiono do pierwszych lat XVIII w. z ceg\u0142y niemal wszystkie eremitoria oraz po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0105tyni z prezbiterium uj\u0119tym dwoma pi\u0119trowymi lokalno\u015bciami: zakrysti\u0105 i kaplic\u0105, z bibliotek\u0105 i kapitularzem na pi\u0119trze, a tak\u017ce dwiema przepisowymi wie\u017cami (zegarow\u0105 i dzwonnic\u0105 konwentualn\u0105). Z uwagi na rzut i smuk\u0142e proporcje ch\u00f3ru kap\u0142a\u0144skiego oraz lizenowe podzia\u0142y i proste obramienia okienne w jego elewacjach, identyczne z tak\u0105 sam\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a franciszkan\u00f3w konwentualnych na Nowym Mie\u015bcie, zacz\u0119tego w 1679 r. wed\u0142ug plan\u00f3w sto\u0142ecznego architekta szwajcarsko-w\u0142oskiego Giovanniego Battisty Ceroniego, mo\u017cna podejrzewa\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ten tw\u00f3rca m\u00f3g\u0142 by\u0107 odpowiedzialny za wzniesienie \u015bwi\u0105tyni na Bielanach. By\u0142 on jednym z przedstawicieli wp\u0142ywowej rodziny budowniczych warszawskich, obecnych tutaj od drugiej po\u0142owy XVII do pierwszej tercji XVIII w.<\/p>\n\n\n
Oko\u0142o 1696 r. trzy cenne kompozycje freskowe w sklepieniu zakrystii wymalowa\u0142 wybitny malarz z Toskanii, wykszta\u0142cony w Rzymie na najnowszych wzorach berniniowskiego dojrza\u0142ego baroku \u2013 Michelarcangelo Palloni (1637-1712, w Rzeczypospolitej od 1674). Przedstawiaj\u0105 one Ofiar\u0119 kr\u00f3la Salomona<\/em> oraz \u015bwi\u0119tych Benedykta i Romualda. Z tej samej fazy pochodz\u0105 zdobi\u0105ce od pierwszych lat XVIII w. ch\u00f3r kap\u0142a\u0144ski stiukowy, na\u015bcienny element o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego w formie edikuli oraz wykonane w tej samej technice, ozdobione akantem i floraturami obramienia okien, bocznych portali i otwor\u00f3w l\u00f3\u017c w masywach wie\u017c. Pierwszy obiekt jest unikatowym przyk\u0142adem takiej struktury z kolistym okienkiem (oculusem<\/em>) w tle \u015brodkowej niszy, za g\u0142ow\u0105 statui patronki \u2013 Immaculaty<\/em> (rze\u017aba wt\u00f3rna, zrekonstruowana po 1945) \u2013 i niewielk\u0105 glori\u0105 berniniowsk\u0105 w zwie\u0144czeniu, z p\u00f3\u0142figur\u0105 Boga Ojca w otoczeniu anio\u0142k\u00f3w. Poni\u017cej znajduj\u0105 si\u0119 ulatuj\u0105ce figury anielskie, po bokach \u2013 wzorem nowo\u017cytnych rozwi\u0105za\u0144 z Lacjum i Lombardii \u2013 siedz\u0105ce na odcinkach gzymsu postaci patriarch\u00f3w Starego Testamentu. Domniemanym autorem ich wszystkich by\u0142 zapewne warszawski stiukator Francesco Maini vel Maino (zm. 1721).<\/p>\n\n\n Warto wspomnie\u0107, \u017ce do pocz\u0105tku XX w. na granicy pierwszego i drugiego prz\u0119s\u0142a ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a drewniana przegroda o\u0142tarzowa z dwiema mensami i tyloma\u017c bramkami, zas\u0142aniaj\u0105ca przepisowo klauzurowy ch\u00f3r zakonny ze stolarskimi, zachowanymi do dzisiaj stallami. Przegrod\u0119 i o\u0142tarz usuni\u0119to po przej\u0119ciu opuszczonego w 1904 r. przez zakonnik\u00f3w ko\u015bcio\u0142a i eremu przez kler diecezjalny, a od 1915 r. przez ksi\u0119\u017cy marian\u00f3w. Dzisiejsza bia\u0142omarmurowa mensa ,,posoborowa\u201d z neostylowymi ornamentami pochodzi w\u0142a\u015bnie z tego czasu. Uzupe\u0142nieniem programu prezbiterium z tego okresu jest zesp\u00f3\u0142 czterech epitafi\u00f3w dedykowanych najwa\u017cniejszym fundatorom: trzy malarskie, wysokiej klasy artystycznej, wykonane na blasze o\u0142owianej, w bogatych obramieniach architektonicznych i z wierszowanymi \u0142aci\u0144skimi inskrypcjami oddaj\u0105cymi ho\u0142d kr\u00f3lom W\u0142adys\u0142awowi IV, Janowi II Kazimierzowi i Micha\u0142owi I (za tym ostatnim kryje si\u0119 wspomniana nisza na puszk\u0119 z sercem w\u0142adcy) oraz jedno marmurowe, Jana Kazimierza Brzezi\u0144skiego, podskarbiego nurskiego. W ko\u0144cu XVII w. zacz\u0119to chowa\u0107 kolejnych ojc\u00f3w w specjalnie wymurowanych katakumbach w krypcie wschodniej przy zamkni\u0119ciu prezbiterium, w XVIII i XIX w. kontynuowano takie poch\u00f3wki w naprzeciwleg\u0142ej krypcie. Ka\u017cdy z nich opatrywano prost\u0105 inskrypcj\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105.<\/p>\n\n\n\n Ostatnim z murowanych erem\u00f3w by\u0142 ten ufundowany w 1713 r. przez prymasa Rzeczypospolitej Stanis\u0142awa Szembeka.<\/p>\n\n\n\n Rozpocz\u0119cie budowy korpusu \u015bwi\u0105tyni od\u0142o\u017cono w czasie a\u017c do drugiej po\u0142owy lat 30. XVIII w., a pustelnicy zawdzi\u0119czali to hojnej donacji pary kr\u00f3lewskiej Augusta III Sasa i Marii J\u00f3zefy Habsbur\u017canki. Ko\u015bcio\u0142owi nadano wyj\u0105tkowy w skali Warszawy, Mazowsza i ca\u0142ego Ni\u017cu Polskiego plan centralno-pod\u0142u\u017cny, cz\u0119\u015bciowo powtarzaj\u0105cy pierwotn\u0105 koncepcj\u0119 Locciego z epoki W\u0142adys\u0142awa IV Wazy. Projekty opracowa\u0142 zapewne jeden z architekt\u00f3w saskiego Bauamtu (niegdy\u015b przypisywano je nawet samemu Gaetano Chiaveriemu z Rzymu, autorowi s\u0142awnego Hofkirche w Dre\u017anie), niemniej ,,fabryk\u0119\u201d kamedulsk\u0105 prowadzili pospo\u0142u od ok. 1737 do ok. 1762 r. dwaj wybitni architekci szwajcarsko-w\u0142oscy z Valsoldy, krewni i powinowaci Affaitatiego i Ceronich: Jakub Fontana (1710-1773) i Domenico Merlini (1730-1797). \u015awiadczy o tym wspania\u0142y, plastyczny, p\u00f3\u017anobarokowy detal oddany w piaskowcu i zaprawie oraz superpalladia\u0144ska fasada, w kt\u00f3rej Fontana skopiowa\u0142 uk\u0142ad przenikaj\u0105cych si\u0119 dw\u00f3ch typ\u00f3w portyk\u00f3w \u015bwi\u0105ty\u0144 antycznych ze wznoszonej r\u00f3wnolegle barokowo-klasycystycznej elewacji frontowej ko\u015bcio\u0142a pijar\u00f3w przy ulicy D\u0142ugiej (ob. katedra polowa Wojska Polskiego). O zaanga\u017cowaniu tutaj tw\u00f3rc\u00f3w nale\u017c\u0105cych do dworu saskiego w Warszawie \u015bwiadczy tak\u017ce obecno\u015b\u0107 stiukatora Franza, kt\u00f3remu powierzono w po\u0142owie lat 50. XVIII w. budow\u0119 marmoryzowanego o\u0142tarza bocznego \u015bw. Jana Nepomucena \u2013 poza Bielanami pracowa\u0142 on na pocz\u0105tku tej dekady przy dekoracji elewacji ryzalit\u00f3w wi\u015blanego skrzyd\u0142a paradnego Zamku Kr\u00f3lewskiego oraz obu tympanon\u00f3w rezydencji ksi\u0105\u017c\u0105t Ogi\u0144skich w nieodleg\u0142ym Nieborowie. Z kolei w stiukaturach sklepie\u0144 i arkad kaplic mo\u017cna dopatrze\u0107 si\u0119 wp\u0142ywu modnych w okresie schy\u0142ku rokoka stiuk\u00f3w warsztat\u00f3w z Wessobrunn, promieniuj\u0105cych na Warszaw\u0119 z Drezna i Poczdamu. Z tej samej fazy pochodzi te\u017c imponuj\u0105ca stiukowa oprawa arkadowej wn\u0119ki lavabo<\/em> (umywalni) w zakrystii.<\/p>\n\n\n