Dzisiaj u\u017cywa si\u0119 okre\u015blenia ko\u015bci\u00f3\u0142 pokamedulski i ju\u017c nikt nie pami\u0119ta historii biela\u0144skich marian\u00f3w, ich organizatora b\u0142. biskupa Jerzego Matulewicza, muzeum i gmachu szko\u0142y. Podczas podr\u00f3\u017cy na \u017bmud\u017a \u015bladami rodziny mojej babci, Marii 1-voto Brodzkiej \u0141aszkiewicz, kt\u00f3ra wybra\u0142a na miejsce zamieszkania Bielany, znalaz\u0142am gr\u00f3b b\u0142. Jerzego Matulewicza w Mariampolu. A w trakcie moich poszukiwa\u0144 kluczy szambela\u0144skich z czas\u00f3w Stanis\u0142awa Augusta natrafi\u0142am przypadkowo na taki klucz w muzeum w Licheniu. Zacz\u0119\u0142am si\u0119 interesowa\u0107 t\u0105 kolekcj\u0105. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jej pocz\u0105tki zwi\u0105zane s\u0105 z muzeum ksi\u0119\u017cy marian\u00f3w na Bielanach.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ksi\u0105dz J\u00f3zef Jarz\u0119bowski (1897-1964), historyk i pedagog, opiekowa\u0142 si\u0119 pracowni\u0105 przedmiot\u00f3w humanistycznych w biela\u0144skim gimnazjum marian\u00f3w i powzi\u0105\u0142 my\u015bl powo\u0142ania do \u017cycia przyszkolnego muzeum (Muzeum przy Gimnazjum Zgromadzenia Ksi\u0119\u017cy Marian\u00f3w na Bielanach w Warszawie). Tak wspomina\u0142 o pocz\u0105tkach kolekcji: \u201eZacz\u0119\u0142o si\u0119 od kilku starych monet, kilku starych mapek i jednego autografu K. Ujejskiego\u2026\u201d. Za pocz\u0105tek muzeum uwa\u017ca si\u0119 rok 1925. Obj\u0119\u0142o one zbiory pokamedulskie i znajdowa\u0142o si\u0119 w skarbcu w ko\u015bciele oraz w eremach. W tym czasie rozpocz\u0119to rozbudow\u0119 kompleksu gmach\u00f3w dla marian\u00f3w, kt\u00f3re potem mog\u0142y pomie\u015bci\u0142y powi\u0119kszaj\u0105ce si\u0119 zbiory. Ksi\u0105dz Jastrz\u0119bowski zbiera\u0142 dokumenty z powstania styczniowego, tak\u017ce zdj\u0119cia i inne pami\u0105tki po Romualdzie Traugucie, o kt\u00f3rym napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119. Ogromna biblioteka zawiera\u0142a takie cymelia jak Statut \u0141askiego<\/em> z 1506 r.<\/p>\n\n\n We wrze\u015bniu 1939 r. ks. Jarz\u0119bowski wyjecha\u0142 z najwa\u017cniejszymi eksponatami na Litw\u0119. Podobno ocali\u0142 okulary Romualda Traugutta podczas sowieckiej rewizji \u2013 zak\u0142adaj\u0105c je sobie. Portret dyktatora powstania przekaza\u0142 swojej matce. W 1940 r. zawi\u00f3z\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 pami\u0105tek do watyka\u0144skiej plac\u00f3wki dyplomatycznej z pro\u015bb\u0105 o przekazanie do Muzeum Polskiego w Chicago. Cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji zabra\u0142 ze sob\u0105 w d\u0142ug\u0105 i niebezpieczn\u0105 podr\u00f3\u017c przez ZSRR do Japonii, a stamt\u0105d do Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie mieszka\u0142 dwa lata.<\/p>\n\n\n W 1950 r. wr\u00f3ci\u0142 do Europy \u2013 zamieszka\u0142 w Anglii. W 1954 r. z jego inicjatywy kupiono XVII-wieczny dw\u00f3r w Fawley Court, pod Londynem, opuszczony przez wojsko. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 w nim w czasie wojny s\u0142ynna szko\u0142a wywiadu. W nowym muzeum wystawiono kupione przez ksi\u0119dza w czasie wojny dzie\u0142a sztuki i zacz\u0119to sprowadza\u0107 jego wcze\u015bniejsz\u0105, biela\u0144sk\u0105, rozproszon\u0105 kolekcj\u0119. Zacz\u0119\u0142y j\u0105 wzbogaca\u0107 nowe eksponaty \u2013 liczne darowizny polskiej emigracji, np. pami\u0105tki po gen. J\u00f3zefie Hallerze czy kolekcja broni pp\u0142k. Witolda Buchawskiego. W 1982 r. muzeum zosta\u0142o zarejestrowane i zacz\u0119to opracowywa\u0107 jego zbiory. Ze wzgl\u0119du na trudno\u015bci finansowe i zamkni\u0119cie szko\u0142y w 2007 r. podj\u0119to decyzj\u0119 o sprzeda\u017cy Fawley Court. Wywo\u0142a\u0142o to ogromne niezadowolenie i dyskusje w\u015br\u00f3d zamieszka\u0142ych w Anglii Polak\u00f3w. Zbiory zosta\u0142y przekazane do Lichenia, gdzie w 2010 r. je udost\u0119pniono. Zi\u015bci\u0142o si\u0119 marzenie o powrocie zgromadzonych polonik\u00f3w do kraju.<\/p>\n\n\n Wr\u00f3\u0107my do klucza szambela\u0144skiego z Lichenia. Jest on wykonany z poz\u0142acanego br\u0105zu cyzelowanego, pochodzi z kolekcji wspomnianego pp\u0142k. Buchowskiego i zosta\u0142 podarowany do zbioru marian\u00f3w w 1966 r. By\u0142 to atrybut szambelana, noszony do od\u015bwi\u0119tnego stroju szlacheckiego lub munduru dworskiego na kokardzie przymocowanej na wysoko\u015bci biodra. W takich ubiorach szambelani towarzyszyli kr\u00f3lowi podczas uroczystej mszy w \u015bwi\u0119to Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego u kamedu\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Moja sensacyjne przygody z kluczami zacz\u0119\u0142y si\u0119 od klucza J\u00f3zefa Hrebnickiego, kt\u00f3ry m\u00f3j kuzyn sprzeda\u0142 w desie. Nie uda\u0142o si\u0119 go odnale\u017a\u0107, ale przy okazji znalaz\u0142am w antykwariacie w Pary\u017cu klucz z kasety kr\u00f3lewskiej ze \u015bwi\u0105tyni Sybilli w Pu\u0142awach. Niestety, ekspert z Muzeum Narodowego w Krakowie uzna\u0142, \u017ce klucze szambela\u0144skie by\u0142y powielane i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa nie interweniowa\u0142o w Pary\u017cu. Wspomniane klucze oraz dwa z Muzeum Narodowego w Krakowie i jeden znany z rysunku jednak si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Antykwariat, znajduj\u0105cy si\u0119 w pobli\u017cu Luwru, szybko wycofa\u0142 swoj\u0105 ofert\u0119 ze sprzeda\u017cy, po otrzymaniu maili z Polski, cho\u0107 klucz by\u0142 nazwany kluczem szambela\u0144skim ksi\u0119cia Modeny, kt\u00f3ry ma w herbie podobnego do naszego or\u0142a. Ozdobna skrzynka z pami\u0105tkami po polskich kr\u00f3lach w 1939 r. w przededniu wybuchu II wojny \u015bwiatowej wraz z innymi dzie\u0142ami sztuki z kolekcji Czartoryskich by\u0142a wywieziona i ukryta w skrytce w jednej z oficyn siedziby Czartoryskich w Sieniawie. Tam we wrze\u015bniu 1939 r. zosta\u0142a znaleziona i skradziona przez \u017co\u0142nierzy niemieckich. Jej dalsze losy i losy prawdopodobnie rozproszonych w\u015br\u00f3d Niemc\u00f3w przedmiot\u00f3w s\u0105 nieznane. Ta historia jako jedna z wielu jest przyk\u0142adem trudnych wojennych dziej\u00f3w naszych zbior\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Warto przypomnie\u0107 histori\u0119 marian\u00f3w i ich gmach\u00f3w na Bielanach. W 1915 r. zlikwidowano rosyjski ob\u00f3z wojskowy na Bielanach, a zesp\u00f3\u0142 pokamedulski z ko\u015bcio\u0142em, od 1905 r. parafialnym, przekazano marianom. Ksi\u0105dz Jerzy Matulewicz, p\u00f3\u017aniejszy biskup wile\u0144ski, og\u0142oszony b\u0142ogos\u0142awionym, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 pod Mariampolem, za\u0142o\u017cy\u0142 tu dom zakonny z nowicjatem oraz schronisko dla bezdomnych dzieci. Tablica mu po\u015bwi\u0119cona znajduje si\u0119 na wschodniej \u015bcianie budynku rektoratu UKSW. W nast\u0119pnym roku otwarto seminarium oo. marian\u00f3w, a w latach 1918-1919 m\u0119skie gimnazjum filologiczne.<\/p>\n\n\n\n Sp\u00f3jrzmy na architektur\u0119 kompleksu budynk\u00f3w marian\u00f3w przy ko\u015bciele pokamedulskim \u2013 to dwa du\u017ce budynki ustawione pod k\u0105tem 90 stopni. Ich nazwy i funkcje s\u0105 cz\u0119sto mylone, jako \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142y wielu zadaniom: \u015bwieckiemu gimnazjum z internatem, seminarium marian\u00f3w r\u00f3wnie\u017c z internatem, a tak\u017ce jako siedziba zgromadzenia z mieszkaniami. Pierwszy gmach \u2013 realizowany w latach 1923-1924 wed\u0142ug projektu J\u00f3zefa Holewi\u0144skiego, a ko\u0144czony przez Tymoteusza M. Sawickiego i Brunona Zborowskiego \u2013 to przebudowane foresterium (budynek dla go\u015bci), prawdopodobnie z XVIII w., stoj\u0105ce od p\u00f3\u0142nocy ko\u015bcio\u0142a, z przejazdem na osi \u015bwi\u0105tyni. Przed nim odbywa\u0142y si\u0119 odpustowe jarmarki i festyny. Podczas rozbudowy dodano do niego pi\u0119tro. Od zachodu mia\u0142 dostawione skrzyd\u0142o, widoczne na planach z ok. 1791 i 1865 r. Na przedwojennych zdj\u0119ciach wida\u0107 przylegaj\u0105cy do niego budynek parterowy z mansardami. Kiedy w latach 70. przechodzi\u0142am t\u0119dy w drodze do ko\u015bcio\u0142a, zwraca\u0142am uwag\u0119 na balkon na kolumnach w naro\u017cu tego zrujnowanego, pi\u0119trowego budynku. Od wschodu prawdopodobnie ok. 1925 r. zosta\u0142 wzniesiony osobny budynek mieszkalny (?), zachowany do dzisiaj. Ca\u0142y gmach by\u0142 cz\u0119\u015bciowy zniszczony we wrze\u015bniu 1939 r., a potem spalony w 1944 r. W ocala\u0142ej cz\u0119\u015bci w latach 1954-1970 mieszkali alumni seminarium duchownego, m.in. ks. Jerzy Popie\u0142uszko. W latach 1979-1982 rozebrano ca\u0142o\u015b\u0107, nie bacz\u0105c na warto\u015b\u0107 mur\u00f3w z XVIII w., i wzniesiono nowy gmach Wy\u017cszego Seminarium Duchownego Archidiecezji Warszawskiej, zaprojektowany przez Leszka Klajnerta. W 2000 r. seminarium powr\u00f3ci\u0142o na Krakowskie Przedmie\u015bcie. Od 1998 r. w gmachu seminaryjnym mie\u015bci si\u0119 Archidiecezjalne Liceum M\u0119skiego im. b\u0142. ks. Romana Archutowskiego, Katolicki O\u015brodek Kultury i Dobre Miejsce, Dom Rekolekcyjno-Formacyjny i Katolickie Centrum Kultury.<\/p>\n\n\n\n Drugi prostopad\u0142y budynek kompleksu marian\u00f3w ocala\u0142 z wojny. Wznosi si\u0119 na skraju wzg\u00f3rza od zachodu, ma plan litery \u201eE\u201d. Wbudowana zosta\u0142a we\u0144 oficyna kuchenna wraz z drug\u0105 oficyn\u0105 z XVIII w. Zachowa\u0142y si\u0119 w parterze sklepienia krzy\u017cowe, kolebkowe, kolebkowe z lunetami. Ten gmach zrealizowano ok. 1936 r. dla Zgromadzenia Ksi\u0119\u017cy Marian\u00f3w. Obecnie znajduje si\u0119 tam rektorat UKSW, dawniej Akademii Teologii Katolickiej, kt\u00f3ra znalaz\u0142a tu siedzib\u0119 w 1954 r. W 1946 r. sp\u0142on\u0105\u0142 dach jednego ze skrzyde\u0142 i po odbudowie nadano mu inne formy, co psu\u0142o symetri\u0119 gmachu. Kiedy rozbudowywano ATK, dach poprawiono. Po wojnie, od 1945 r., mie\u015bci\u0142y si\u0119 tu przez kr\u00f3tki czas szko\u0142a i seminarium, w dawnych mieszkaniach ksi\u0119\u017cy, przeniesione ze spalonego budynku. Na po\u0142udniowych tarasach wzg\u00f3rza kamedulskiego marianie mieli wspania\u0142y ogr\u00f3d (na miejscu kamedulskiego warzywniaka), gdzie \u2013 jak wspomina\u0142 m\u00f3j ojciec Zdzis\u0142aw Brodzki \u2013 ros\u0142y wielkie dynie i arbuzy. Budynek zgromadzenia, podobnie jak ko\u015bci\u00f3\u0142, by\u0142 w 1945 r. zaminowany. Saperzy pracowali wtedy tak\u017ce na osiedlu Bielany. Z mojego domu zachowa\u0142a si\u0119 tablica z dykty z napisem: \u201eDOM\/ROZMINOWANY\/D.2.11.45 R. Por. Wieczorek\u201d.<\/p>\n\n\n Szko\u0142a marian\u00f3w mia\u0142a wychowywa\u0107 w duchu zasad katolickich i tradycji polskiej, \u0107wiczy\u0107 uczni\u00f3w w samokszta\u0142ceniu i wyrabia\u0107 ich aspiracje, by wybijali si\u0119 ponad przeci\u0119tno\u015b\u0107. W szkole by\u0142o kino, rozg\u0142o\u015bnia radiowa, klub kolarski, orkiestra, wydawano gazety. Ucz\u0119szczali do niej synowie ziemian, inteligencji i przemys\u0142owc\u00f3w. Czesne by\u0142o wysokie, ale przyjmowano tak\u017ce dzieci robotnik\u00f3w i ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy korzystali z ulg. W 1939 r. ma\u0142\u0105 matur\u0119 na Bielanach zdawa\u0142 poeta Tadeusz Stefan Gajcy i Wojciech Jaruzelski. W stanie wojennym zaprzyja\u017aniony jezuita pociesza\u0142 ks. Jana Bukowicza, marianina: \u201eNie martw si\u0119, Jasiu, my\u015bmy wychowali Fidela Castro\u201d. Do tej szko\u0142y chodzi\u0142 te\u017c prof. Tadeusz To\u0142\u0142oczko, rektor Akademii Medycznej w Warszawie, i Jerzy Iwanow-Szajnowicz, sportowiec i as wywiadu alianckiego. <\/strong>W czasie wojny marianie prowadzili na Bielanach szko\u0142\u0119 powszechn\u0105, prywatny Kurs Przygotowawczy do Szk\u00f3\u0142 Zawodowych i zawodow\u0105 Szko\u0142\u0119 Drogow\u0105. Udzia\u0142em ka\u017cdej z nich by\u0142o tajne nauczanie. W maju 1949 r. na Bielanach odby\u0142a si\u0119 ostatnia matura. M\u00f3j stryj Tomasz \u0141aszkiewicz, kt\u00f3ry tak\u017ce ucz\u0119szcza\u0142 do tej szko\u0142y, autor ksi\u0105\u017cki o grupie Kampinos pt. Opowie\u015b\u0107 Kampinoska 1944<\/em>, wspomina\u0142: \u201eBardzo szybko nawi\u0105za\u0142em kontakt z harcerstwem polskim u ksi\u0119\u017cy Marian\u00f3w. Tam mnie przyj\u0105\u0142 \u00abPopielica\u00bb [\u2026] Stopniowo awansowa\u0142em od zwyk\u0142ego harcerza do dow\u00f3dcy 84 Dru\u017cyny \u00abZawiszy\u00bb [\u2026] i my\u015bmy nale\u017celi do 227 Plutonu \u00abSzarych Szereg\u00f3w\u00bb\u201d.<\/p>\n\n\n Aby wiedzie\u0107 dok\u0142adnie, co znajdowa\u0142o si\u0119 w biela\u0144skim muzeum i co pochodzi\u0142o z dawnego klasztoru kamedu\u0142\u00f3w, trzeba by przejrze\u0107 katalogi sporz\u0105dzone w Fawley Court i zbiory muzeum w Licheniu. Ostatni trzej zakonnicy wyjechali st\u0105d podobno do Nowego Miasta w 1904 r., a w 1905 r. utworzono tu parafi\u0119. Informacja o tych zakonnikach z monografii bpa Micha\u0142a Janochy k\u0142\u00f3ci si\u0119 z informacj\u0105 z W\u0119drowca<\/em> z 1903 r., gdzie umieszczono zdj\u0119cie z podpisem: Ks. przeor Hipolit Marczewski, ostatni z \u017cyj\u0105cych zakonnik\u00f3w zgrom. OO. Kamedu\u0142\u00f3w na Bielanach<\/em>. Na pocz\u0105tku XX w. nad kapitularzem nadal mie\u015bci\u0142a si\u0119 biblioteka, a wikariusz sporz\u0105dzi\u0142 jej spis, w kt\u00f3rym widnia\u0142o ok. 4 tys. ksi\u0105\u017cek, g\u0142\u00f3wnie po\u015bwi\u0119conych prawu kanonicznemu i tematyce biblijnej. Prawdopodobnie by\u0142y tam i starodruki, a ca\u0142o\u015b\u0107 zasili\u0142a bibliotek\u0119 szkolno-muzealn\u0105.<\/p>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/1-42-scaled.jpg\")