![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/10-21-scaled.jpg\")
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\nAby cho\u0107 w zarysie przybli\u017cy\u0107 rozleg\u0142y temat kamienic warszawskich prze\u0142omu XIX i XX w., z dominuj\u0105cym udzia\u0142em budynk\u00f3w wzniesionych w schy\u0142kowym okresie istnienia zaboru rosyjskiego, trzeba przyjrze\u0107 si\u0119 m.in. architekturze elewacji \u2013 z przyk\u0142adami osadzonymi w duchu secesji oraz wczesnej i dojrza\u0142ej fazy modernizmu, z rozwini\u0119ciem w\u0105tk\u00f3w takich, jak oblicze stylistyczne, inspiracje dla form wystroju, modelunek dekoracji czy \u015bwiadome przetwarzanie wzor\u00f3w. Warto zajrze\u0107 do przejazd\u00f3w bramnych, na podw\u00f3rza i do klatek schodowych, by obejrze\u0107 ich wystr\u00f3j. W dalszej kolejno\u015bci nale\u017cy przewertowa\u0107 funkcjonuj\u0105ce w\u00f3wczas przepisy budowlane, w tym zasady rozplanowania zabudowy, rozk\u0142adu funkcjonalnego komunikacji i mieszka\u0144, ograniczenia dotycz\u0105ce wysoko\u015bci czy uwarunkowania zwi\u0105zane z ochron\u0105 przeciwogniow\u0105 oraz znaczenie i wykorzystanie szyb\u00f3w do\u015bwietlaj\u0105co-wentylacyjnych. Trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 m.in. na takie kwestie, jak minimalna szeroko\u015b\u0107 wewn\u0119trznego podw\u00f3rza \u2013 pod\u00f3wczas w Warszawie wynosi\u0142a ona nie mniej ni\u017c 9,14 m, przy powierzchni podw\u00f3rza nie mniejszej ni\u017c 135 m2<\/sup> \u2013 czy wymaganie ognioodporno\u015bci wszystkich strop\u00f3w w budynku w przypadku osi\u0105gni\u0119cia lub przekroczenia liczby sze\u015bciu kondygnacji. Wa\u017cne s\u0105 tak\u017ce w\u0105tki zwi\u0105zane z infrastruktur\u0105 techniczn\u0105, coraz szerzej stosowan\u0105 w budownictwie mieszkaniowym przed 1914 r. Mowa m.in. o piecach i kuchniach kaflowych oraz ich zale\u017cno\u015bci z \u00f3wczesnymi wymogami dotycz\u0105cymi wentylacji i niezb\u0119dnej wysoko\u015bci pomieszcze\u0144, upowszechnieniu si\u0119 ogrzewania centralnego, a tak\u017ce pr\u0105du elektrycznego, a co za tym idzie wind i o\u015bwietlenia elektrycznego. Trzeba wreszcie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na niekt\u00f3re dane statystyczne dotycz\u0105ce budownictwa mieszkalnego \u2013 w Warszawie przed 1914 r. znajdowa\u0142o si\u0119 7056 kamienic (co interesuj\u0105ce, funkcjonowa\u0142y w nich 463 windy!), przy czym w grupie tej by\u0142o 370 kamienic wczesnomodernistycznych, o znacznie wi\u0119kszej skali i liczbie pi\u0119ter, w tym kilkana\u015bcie zrealizowanych z wykorzystaniem \u017celbetowego szkieletu konstrukcyjnego.<\/p>\n\n\n Przyjrzyjmy si\u0119 na wst\u0119pie og\u00f3lnym statystykom dotycz\u0105cym ruchu w obr\u0119bie budownictwa mieszkaniowego w Warszawie. W ko\u0144cu XIX w. pierwszy z okres\u00f3w o\u017cywienia, po g\u0142\u0119bokiej zapa\u015bci z 1887 r., przypada\u0142 na lata 1888-1889. Oko\u0142o 1892 r. w mie\u015bcie widoczne by\u0142o nadej\u015bcie fali o\u017cywienia budowlanego. Wzmog\u0142a si\u0119 ona w kolejnych latach. Szczyt koniunktury przypad\u0142 na lata 1897-1898. W szczytowym 1898 r. do pa\u017adziernika zatwierdzono 904 r\u00f3\u017cne projekty, w 1899 r. ju\u017c 846 projekt\u00f3w przy 800 domach; z kolei w 1900 r. by\u0142y to ju\u017c tylko 542 projekty przy 500 budynkach (por. np. ; \u201eKurier Warszawski\u201d, 80: 1900, nr 287). Zbyt du\u017ca liczba dom\u00f3w wzniesionych przez spekulant\u00f3w na kredyt sprawi\u0142a, \u017ce ruch budowlany w latach 1901-1902 znacz\u0105co os\u0142ab\u0142. Jednak w 1901 r. przy du\u017cej liczbie wyka\u0144czanych gmach\u00f3w publicznych mog\u0142o to jeszcze pozostawa\u0107 niezauwa\u017calne. Zamro\u017cenie budowy nowych kamienic zbieg\u0142o si\u0119 z g\u0142\u0119bszym kryzysem finansowym w Imperium Rosyjskim. Ostatecznie liczba zatwierdzonych nowych bud\u00f3w istotnie spad\u0142a. Ponadto dosz\u0142o do nieznanego wcze\u015bniej w Warszawie zjawiska bankructw w\u0142a\u015bcicieli kamienic. Najwi\u0119cej ich mia\u0142o miejsce na przedmie\u015bciu praskim. Ofiarami padali ci, kt\u00f3ry kilka lat wcze\u015bniej w trakcie boomu <\/em>budowlanego kupowali kamienice i wolne dzia\u0142ki za kredyty, przy braku w\u0142asnych kapita\u0142\u00f3w. Teraz za\u015b nie byli w stanie sp\u0142aci\u0107 zobowi\u0105za\u0144. Przy \u00f3wczesnych zale\u017cno\u015bciach finansowych bankructwo jednych poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 upad\u0142o\u015b\u0107 kolejnych (por. \u201eKurier Warszawski”, 81: 1901, nr 144). Jednak ju\u017c w 1903 r. nadesz\u0142o ponowne o\u017cywienie. W 1904 r. w\u0142adze budowlane zatwierdzi\u0142y 1100 r\u00f3\u017cnego rodzaju przer\u00f3bek i prac budowlanych. Zacz\u0119\u0142y wyrasta\u0107 wielopi\u0119trowe, wielkomiejskie kamienice na terenie wyburzanego od 1901 r. kompleksu dawnego Szpitala Dzieci\u0105tka Jezus pomi\u0119dzy Szpitaln\u0105 i placem Wareckim (dzi\u015b Powsta\u0144c\u00f3w Warszawy) a Marsza\u0142kowsk\u0105. Do\u015b\u0107 intensywnie zabudowywano m.in. rejon Koszykowej, Nowowiejskiej, S\u0142u\u017cewskiej i Natoli\u0144skiej, gdzie niemal r\u00f3wnocze\u015bnie powsta\u0142o kilkana\u015bcie kamienic o wysokim i bardzo wysokim standardzie. W tym te\u017c czasie zabudowa zacz\u0119\u0142a rozrasta\u0107 si\u0119 tak\u017ce za rogatkami miejskimi. Kolejne wielkie za\u0142amanie przynios\u0142a oczywi\u015bcie rewolucja 1905 r. i o ponownym o\u017cywieniu ruchu budowlanego mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 dopiero od 1909 r. Szybko przerodzi\u0142 si\u0119 on w prawdziwy boom<\/em>. Ok 1911 r. koniunktura ogarn\u0119\u0142a wiele kraj\u00f3w europejskich i a\u017c do wybuchu I wojny \u015bwiatowej nowe domy wyrasta\u0142y wsz\u0119dzie jak grzyby po deszczu. W Warszawie, gdzie brakowa\u0142o przestrzeni pod budow\u0119 nowych dom\u00f3w, kamienice ros\u0142y coraz wy\u017cej, a zabudowa wype\u0142nia\u0142a coraz wi\u0119kszy procent dzia\u0142ki. Wybuch I wojny \u015bwiatowej w sierpniu 1914 r. sprawi\u0142, \u017ce ruch budowlany ca\u0142kowicie zamar\u0142 \u2013 na blisko 10 lat.<\/p>\n\n\n Od lat 80. XIX w. najbardziej rozpowszechniony uk\u0142ad stanowi\u0142a kamienica jednopodw\u00f3rzowa, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 ze skrzyd\u0142a frontowego, dw\u00f3ch oficyn bocznych i oficyny tylnej. Przy g\u0142\u0119bokich posesjach jednotraktowa oficyna tylna by\u0142a zast\u0119powana dwutraktow\u0105 poprzeczn\u0105 o g\u0142\u0119boko\u015bci podobnej jak w skrzydle frontowym, za\u015b kamienica mia\u0142a ju\u017c nie jedno, lecz dwa, a czasem a\u017c trzy podw\u00f3rka. Dostarczenie \u015bwiat\u0142a do mieszka\u0144 sta\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas jednym z najbardziej pal\u0105cych problem\u00f3w, chocia\u017c nawet w luksusowych domach pokoje oraz ca\u0142e mieszkania ulokowane na ni\u017cszych kondygnacjach w oficynach pozostawa\u0142y ciemne. Zamkni\u0119cie podw\u00f3rek z wszystkich stron oficynami i powielanie uk\u0142adu dwutraktowych mieszka\u0144 przechodz\u0105cych do oficyn bocznych przypomina rozwi\u0105zania petersburskie, cho\u0107 s\u0105 one tam mniej regularne ni\u017c to by\u0142o w Warszawie. Tymczasem w Niemczech podr\u0119czniki dla architekt\u00f3w i budowniczych wr\u0119cz zaleca\u0142y niezamykanie uk\u0142ad\u00f3w kamienic od ty\u0142u, lecz urz\u0105dzanie tam np. ogrod\u00f3w oraz umo\u017cliwianie lepszej cyrkulacji powietrza. W Warszawie takie rozwi\u0105zania te\u017c si\u0119 zdarza\u0142y, jednak standardem w mie\u015bcie \u015bci\u015bni\u0119tym gorsetem rosyjskich fortyfikacji sta\u0142a si\u0119 intensyfikacja zabudowy i podw\u00f3rka studnie. Z ulicy na podw\u00f3rko wi\u00f3d\u0142 coraz bardziej staranie opracowywany przejazd bramny, z kt\u00f3rego wchodzi\u0142o si\u0119 na g\u0142\u00f3wn\u0105\/paradn\u0105 klatk\u0119 schodow\u0105.<\/p>\n\n\n W latach 90. XIX w. przy g\u0142\u00f3wnych ulicach handlowych wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 typ kamienicy wielkomiejskiej o ogromnych witrynach sklep\u00f3w, zajmuj\u0105cych niekiedy a\u017c dwie dolne kondygnacje. Nierzadko pierwsze pi\u0119tro czy te\u017c antresol\u0119 przeznaczano na pomieszczenia biurowe. Wci\u0105\u017c nie by\u0142y to budynki wy\u017csze od szeroko\u015bci ulicy, ale szeroko\u015b\u0107 Marsza\u0142kowskiej czy Alej Jerozolimskich pozwala\u0142a na wzniesienie nawet pi\u0119ciu pi\u0119ter. Do najwcze\u015bniejszych spektakularnych przyk\u0142ad\u00f3w takich obiekt\u00f3w mo\u017cna zaliczy\u0107 wzniesiony w latach 1893-1894 dom braci Zambonich przy ul. Marsza\u0142kowskiej 127. Zaprojektowany przez J\u00f3zefa Piusa Dzieko\u0144skiego, uwa\u017cany bywa za najbardziej udan\u0105 neogotyck\u0105 kamienic\u0119 w Warszawie. Innym przyk\u0142adem jest neorenesansowa kamienica z domem mody Bogus\u0142awa Hersego przy ul. Marsza\u0142kowskiej 150 (1897, proj. J\u00f3zef Huss). By\u0142 to budynek wielofunkcyjny, przeznaczony na dw\u00f3ch dolnych kondygnacjach na reprezentacyjny sklep, szwalnie i pomieszczenia biurowe. Wkr\u00f3tce wzd\u0142u\u017c g\u0142\u00f3wnych ulic Warszawy oraz w formuj\u0105cym si\u0119 city<\/em> w rejonie parcelowanego Szpitala Dzieci\u0105tka Jezus powsta\u0142o wi\u0119cej takich budynk\u00f3w. Ich elewacje utrzymane by\u0142y z u\u017cyciem form historycznych, lecz po 1900 r. w ich architekturze coraz powszechniej pojawia\u0142y si\u0119 w\u0105tki secesyjne. Za jeden z ciekawszych przyk\u0142ad\u00f3w secesji w tego rodzaju budynkach mog\u0142a uchodzi\u0107 pobliska kamienica przy ul. Marsza\u0142kowskiej 129. Wzniesiona w 1903 r., zaprojektowana przez Ludwika Panczakiewicza, uzyska\u0142a dekoracj\u0119 fasady wed\u0142ug rysunk\u00f3w architekta, a wykonan\u0105 przez firm\u0119 rze\u017abiarsk\u0105 Franciszka Rotha. Spo\u015br\u00f3d dom\u00f3w dochodowych reprezentuj\u0105cych linearn\u0105 secesj\u0119 najwybitniejsze by\u0142y domy w Al. Ujazdowskich 19 (kamienica Maurycego Spokornego, 1903, proj. Dawid Lande) oraz przy ul. S\u0142u\u017cewskiej 3 (1903-1905, proj. Miko\u0142aj To\u0142wi\u0144ski przy udziale Henryka Stifelmana). Kolejnym interesuj\u0105cym przyk\u0142adem secesyjnej kamienicy by\u0142 dom przy ul. \u017burawiej 4 (przed 1936: \u017b\u00f3rawiej), wzniesiony w 1907 r. zgodnie z projektem Ludwika Panczakiewicza.<\/p>\n\n\n U progu XX w., wraz z coraz silniejszym pojawianiem si\u0119 pr\u0105d\u00f3w modernistycznych, krytyk\u0105 styl\u00f3w wykorzystuj\u0105cych formy historyczne, zmian\u0105 gust\u00f3w i rozwojem techniki budowlanej kamienice czynszowe w Warszawie zacz\u0119\u0142y podlega\u0107 znacznym modyfikacjom. Najlepsz\u0105 ilustracj\u0105 zmian by\u0142a kamienica firmy Drzewiecki i Jeziora\u0144ski w Alejach Jerozolimskich 71 (dzi\u015b nieistniej\u0105ca). Budynek powstawa\u0142 w dw\u00f3ch etapach: najpierw w 1898 r. jego pierwsza pi\u0119cioosiowa i trzypi\u0119trowa cz\u0119\u015b\u0107 o fasadzie utrzymanej w stylistyce dojrza\u0142ego renesansu, a kilka lat p\u00f3\u017aniej, w 1903 r., Bronis\u0142aw Brochwicz-Rog\u00f3yski dobudowa\u0142 do budynku z lewej strony drug\u0105 po\u0142\u00f3wk\u0119. O ile wn\u0119trza by\u0142y ze sob\u0105 zharmonizowane, tworzy\u0142y sp\u00f3jn\u0105 funkcjonalnie ca\u0142o\u015b\u0107, to nowa elewacja by\u0142a ju\u017c wytworem nowej epoki.<\/p>\n\n\n Rok 1907 by\u0142 prze\u0142omowym zar\u00f3wno w architekturze, jak i urbanistyce warszawskiej. Petersburskie przepisy budowlane, wdro\u017cone w 1877 r., nie by\u0142y ju\u017c egzekwowane i w\u0142adze zacz\u0119\u0142y wydawa\u0107 zezwolenia na budow\u0119 kamienic wy\u017cszych od szeroko\u015bci ulicy, co w ci\u0105gu kilku lat zaowocowa\u0142o zmian\u0105 ich gabaryt\u00f3w. Po 1909 r., na fali kolejnego boomu<\/em> budowlanego w Warszawie, zacz\u0119to masowo wznosi\u0107 kamienice wczesnomodernistyczne. Niekt\u00f3re z nich, z uwagi na ich wysoko\u015b\u0107, nazywano \u201eniebotykami\u201d. Si\u0119gaj\u0105ce ponad 30 m, niekiedy o \u017celbetowych szkieletach konstrukcyjnych, sta\u0142y si\u0119 charakterystycznym zjawiskiem w architekturze warszawskiej ostatnich lat przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Budynki te maksymalnie wykorzystywa\u0142y powierzchni\u0119 dzia\u0142ek, na kt\u00f3rych je wznoszono, pi\u0119\u0142y si\u0119 wysoko w g\u00f3r\u0119. Okre\u015blone przepisami przed 1907 r. podw\u00f3rka zamienia\u0142y si\u0119 teraz w prawdziwe studnie. Rzuty budynk\u00f3w, mieszka\u0144, klatek schodowych by\u0142y bardzo zr\u00f3\u017cnicowane, odbiega\u0142y od powtarzalno\u015bci rzut\u00f3w kamienic z drugiej po\u0142owy XIX w. Obiekty nasycone by\u0142y nowoczesnymi instalacjami, udogodnieniami, jak elektryczno\u015b\u0107, kanalizacja, wentylacja, nierzadko wykonywanymi przez wyspecjalizowane firmy. Coraz cz\u0119\u015bciej by\u0142y to budynki wielofunkcyjne, zawieraj\u0105ce obok mieszka\u0144 powierzchnie biurowe (g\u0142\u00f3wnie w warszawskim city<\/em>), handlowe i us\u0142ugowe. W luksusowych kamienicach mieszkania bywa\u0142y bardzo du\u017ce, wielopokojowe, ale ostatnie ich kondygnacje mia\u0142y cz\u0119sto charakter \u201ehotelowy\u201d \u2013 o ma\u0142ych, jednopokojowych mieszkaniach kawalerskich ze wsp\u00f3lnymi \u0142azienkami i toaletami na pi\u0119trze. Powierzchnie mieszka\u0144 by\u0142y powi\u0119kszane przez sp\u0142aszczone wykusze, nie tylko wisz\u0105ce ponad chodnikami i o\u017cywiaj\u0105ce elewacje zewn\u0119trzne, lecz tak\u017ce zawieszone w elewacjach od strony podw\u00f3rek. Architektura tych budynk\u00f3w z regu\u0142y odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do form historycznych uproszczonych w duchu wczesnego modernizmu.<\/p>\n\n\n W ostatnich latach przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej starano si\u0119 nieco rozlu\u017ani\u0107 zabudow\u0119 i wpu\u015bci\u0107 wi\u0119cej \u015bwiat\u0142a do mieszka\u0144. Pomys\u0142em by\u0142o zast\u0105pienie skrzyd\u0142a frontowego dziedzi\u0144cem otwartym od ulicy, uj\u0119tym po bokach oficynami, kt\u00f3re stawa\u0142y si\u0119 bardziej skrzyd\u0142ami bocznymi. Niczym w architekturze pa\u0142acowej g\u0142\u00f3wny korpus stanowi\u0142a oficyna tylna b\u0105d\u017a poprzeczna. Do lata 1914 r. zrealizowano kilka takich budynk\u00f3w. Nale\u017cy do nich zachowana do dzi\u015b kamienica Rostkowskiego w Al. Jerozolimskich 99 (dawny nr 107, 1913, proj. Artur Gurney). Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c fragment podobnej kamienicy, G\u00f3rewicza, przy ul. Kr\u00f3lewskiej 23 (1913-1915, proj. Edward Eber).<\/p>\n\n\n<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n