![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/Nowogrodz_15-scaled.jpg\")
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\nWarszawskie \u015br\u00f3dmiejskie domy czynszowe ostatniej \u0107wierci XIX w. uzyskiwa\u0142y najcz\u0119\u015bciej architektoniczn\u0105 opraw\u0119 z wykorzystaniem stylistyki neorenesansu w\u0142oskiego i neorenesansu p\u00f3\u0142nocnego, rzadziej neogotyku, a pod koniec stulecia \u2013 z udzia\u0142em tak\u017ce neobaroku i eklektyzmu.Podstawowymi materia\u0142ami budowlanymi i wyko\u0144czeniowymi by\u0142y ceg\u0142a pe\u0142na (do wykonywania \u015bcian) oraz ceg\u0142a dziurawka (w roli uzupe\u0142niaj\u0105cej i przy nadbudowach). Dominowa\u0142y stropy drewniane, stopniowo rozwija\u0142y si\u0119 konstrukcje ogniotrwa\u0142e, jak np. sklepienia odcinkowe na belkach \u017celaznych czy stropy ceramiczne na belkach stalowych systemu \u201eKleina” w ko\u0144cu stulecia. W latach 60. i 70. XIX w. szalon\u0105 popularno\u015b\u0107 zyska\u0142o \u017celiwo \u2013 do dzi\u015b w Warszawie zachowa\u0142o si\u0119 wiele przyk\u0142ad\u00f3w detali wykonanych z tego materia\u0142u, jak odboje, balustrady balkon\u00f3w i schod\u00f3w, ogrodzenia etc. Ros\u0142a rola \u017celaza kowalnego \u2013 w ostatniej dekadzie stulecia. U warszawskich fundator\u00f3w mo\u017cna obserwowa\u0107 predylekcj\u0119 ku wyka\u0144czaniu dom\u00f3w z u\u017cyciem kamienia i ceramiki w reprezentacyjnych cz\u0119\u015bciach wsp\u00f3lnych oraz wprowadzaniem lastrika lub drewna w cz\u0119\u015bciach w g\u0142\u0119bi posesji. Ogrzewanie zapewnia\u0142y piece kaflowe, o\u015bwietlenie by\u0142o przede wszystkim gazowe. Obiekty do\u015bwietlano te\u017c za pomoc\u0105 przeszklonych \u015bwietlik\u00f3w.<\/p>\n\n\n
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\nWentylacj\u0119 pomieszcze\u0144 zapewnia\u0142y specjalne murowane kana\u0142y. Charakterystycznym elementem rzutu warszawskiej kamienicy s\u0105 g\u0142\u0119bokie wci\u0119cia w naro\u017cnikach podw\u00f3rka, nazywane niekiedy \u0142apaczami \u015bwiat\u0142a. Rozwi\u0105zanie to zaczerpni\u0119to z kamienic berli\u0144skich. Berli\u0144skim nazywano te\u017c naro\u017cny pok\u00f3j, do\u015bwietlony w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki \u0142apaczom \u015bwiat\u0142a. Z regu\u0142y w \u0142apaczach \u015bwiat\u0142a lokowano balkony, kt\u00f3re z jednej strony zacienia\u0142y pomieszczenia, z drugiej jednak pozwala\u0142y na wprowadzanie przeszklonych drzwi balkonowych wpuszczaj\u0105cych do wn\u0119trza wi\u0119cej \u015bwiat\u0142a ni\u017c okno z parapetem. \u0141apacze \u015bwiat\u0142a o zr\u00f3\u017cnicowanych rzutach i g\u0142\u0119boko\u015bci stosowano co najmniej od lat 70. XIX w. a\u017c do wybuchu I wojny \u015bwiatowej, a sporadycznie jeszcze w latach 20. XX w.<\/p>\n\n\n
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\nWi\u0119ksze, lepiej do\u015bwietlone i wentylowane mieszkania lokowano w skrzydle frontowym, im dalej natomiast w g\u0142\u0105b posesji, tym mieszkania by\u0142y skromniejsze \u2013 zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem powierzchni, jak te\u017c wyposa\u017cenia i standardu wyko\u0144czenia. Do\u015b\u0107 cz\u0119stym rozwi\u0105zaniem w kamienicach wznoszonych w typowych uk\u0142adach w latach 80.- 90. i w pierwszej dekadzie XX w. by\u0142y w mieszkaniach korytarze w skrzydle frontowym oraz oficynie poprzecznej wiod\u0105ce z klatki schodowej i rozdzielaj\u0105ce pomieszczenia na usytuowane w trakcie frontowym oraz tylnym. Kuchnielokowano w oficynach, najcz\u0119\u015bciej tu\u017c obok drzwi na klatk\u0119 kuchenn\u0105, czasem oddzielano je od drzwi przedsionkiem. W lepszych kamienicach projektowanych w ko\u0144cu XIX i w pocz\u0105tku XX w. kuchnie w mieszkaniach starano si\u0119 grupowa\u0107 w pionach na kolejnych pi\u0119trach. Jedn\u0105 z zalet tych pomieszcze\u0144 by\u0142a ciep\u0142a pod\u0142oga. Standardowo dla s\u0142u\u017c\u0105cej lub kucharki przewidziane by\u0142o miejsce w kuchni, czasem na antresoli w korytarzu ko\u0142o kuchni. Rzadziej dla s\u0142u\u017cby przeznaczano pok\u00f3j usytuowany zaraz za kuchni\u0105 w oficynie bocznej z oknem wychodz\u0105cym na podw\u00f3rko.<\/p>\n\n\n
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\nCo najmniej od lat 60. na ostatniej kondygnacji lokowano ta\u0144sze pokoje kawalerskie; przyk\u0142adowo by\u0142o tak w kamienicy przy ul. Marsza\u0142kowskiej 153 z 1862 r. Na prze\u0142omie XIX i XX w. nast\u0105pi\u0142a fala gor\u0105czkowej przebudowy poddaszy i urz\u0105dzania w nich mieszka\u0144. Podnoszono dachy, budowano mansardy i lukarny. Ju\u017c p\u00f3\u017aniej, w 1900 r., tak\u017ce w zabytkowym centrum, na ulicach s\u0105siaduj\u0105cych z Krakowskim Przedmie\u015bciem, kilka dwupi\u0119trowych kamienic podwy\u017cszono o mansardy z kawalerskimi pokojami pojedynczymi. \u201eRoboty prowadz\u0105 po\u015bpiesznie, a \u017ce mansardy s\u0105 drewniane mieszkania b\u0119d\u0105 wynajmowane niezw\u0142ocznie po ich wyko\u0144czeniu\u201d \u2013 donosi\u0142 \u201eKurier Warszawski\u201d. Warszawskie kamienice z XIX w. zazwyczaj mia\u0142y drewniane wi\u0119\u017aby dachowe. Poddasza z regu\u0142y by\u0142y przewiewne i najcz\u0119\u015bciej wykorzystywano je jako miejsce do suszenia bielizny dost\u0119pne dla lokator\u00f3w. Przy standardowym uk\u0142adzie kamienicy na poddasza w skrzydle frontowym czy oficynie porzecznej zazwyczaj mo\u017cna by\u0142o wej\u015b\u0107 z dw\u00f3ch klatek kuchennych (jak w kamienicy Adolfa Daaba przy ul. Wilczej 32). Zdarza\u0142y si\u0119 budynki o rozbudowanej funkcji poddasza.<\/p>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\nW trakcie budowy dom\u00f3w zazwyczaj przyjmowano nast\u0119puj\u0105c\u0105 kolejno\u015b\u0107 wyka\u0144czania wn\u0119trz: zak\u0142adano wypraw\u0119 \u015bcian i sufit\u00f3w, k\u0142adziono sztukaterie, nast\u0119pnie stawiano piece. Malowano sufity i dopiero w\u00f3wczas k\u0142adziono posadzki ceramiczne lub cementowe albo uk\u0142adano parkiety. Po u\u0142o\u017ceniu posadzek przybijano listwy pod\u0142ogowe, fugowano posadzki i zabierano si\u0119 za poprawki przy pracach sztukateryjnych. Malowano drzwi i okna oraz podejmowano si\u0119 wyko\u0144czenia rozmaitych prac dodatkowych. Aby zabezpieczy\u0107 posadzki, przykrywano je na ten czas grub\u0105 warstw\u0105 trocin, a przy dro\u017cszych realizacjach specjalnych mat.<\/p>\n\n\n
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\nW latach 70., 80. i 90. reprezentacyjne pomieszczenia, takie jak salon czy jadalnia, a tak\u017ce wn\u0119trza klatek schodowych niemal obowi\u0105zkowo mia\u0142y sztukaterie. Dekoracje te najcz\u0119\u015bciej zdobi\u0142y sufity i fasety. W lepszych mieszkaniach sztukaterie pojawia\u0142y si\u0119 w na \u015bcianach czy te\u017c ujmowa\u0142y supraporty nad drzwiami wiod\u0105cymi do salonu czy jadalni. Im bli\u017cej lat 90., tym sztukaterie by\u0142y bogatsze, bardziej \u015bwiat\u0142ocieniowe. W ko\u0144cu XIX w. faseta z odlewami gipsowymi wykonywana by\u0142a nawet w najskromniejszych mieszkaniach. W ju\u017c p\u00f3\u017aniejszych czasach, u schy\u0142ku pierwszej dekady XX w., w budynkach wczesnomodernistycznych sztukaterie stawa\u0142y si\u0119 bardziej oszcz\u0119dne w formie. Po pocz\u0105tek XX w. dominowa\u0142y naklejane sztukaterie gipsowe, odlewane z form. Taki spos\u00f3b ich wykonania by\u0142 ta\u0144szy i nie wymaga\u0142 od rzemie\u015blnik\u00f3w wysokich umiej\u0119tno\u015bci. Powodowa\u0142o to krytyk\u0119 projektant\u00f3w bardziej ambitnych kamienic. Szczeg\u00f3ln\u0105 urod\u0105 oraz jako\u015bci\u0105 wykonania wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 sztukaterie w salonie degustacyjnym w kamienicy Fruzi\u0144skiego przy ul. Marsza\u0142kowskiej 75 (l. 80. XIX w., Artur Jerzy Spitzbarth, przebudowa 1913, wg proj. Juliusza Nag\u00f3rskiego), utrzymane w stylistyce Ludwika XV. Wykona\u0142 je dzia\u0142 sztukatorski firmy budowlanej Bracia Horn i Rupiewicz pod kierunkiem jego kierownika artystycznego J\u00f3zefa Gardeckiego. Pomimo wielkiej staranno\u015bci wykonania sztukaterie w cz\u0119\u015bci czynszowej kamienicy Fruzi\u0144skiego jako\u015bci\u0105 nie dor\u00f3wnywa\u0142y tym z salonu degustacyjnego. Zdaniem Nag\u00f3rskiego nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 zbytnio od prac w innych wznoszonych \u00f3wcze\u015bnie budynkach warszawskich. G\u00f3rowa\u0142y jednak nad nimi stron\u0105 artystyczn\u0105. W wielu budynkach i mieszkaniach gotowe ju\u017c sztukaterie by\u0142y pokrywane farb\u0105 przez malarzy pokojowych. Rezultaty ich pracy by\u0142y z regu\u0142y fatalne. Pod warstw\u0105 farby precyzyjnie wycyzelowane detale sztukatorskie cz\u0119sto zamienia\u0142y si\u0119 w nieokre\u015blon\u0105 mas\u0119.<\/p>\n\n\n
<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\nU schy\u0142ku XIX w. wn\u0119trza pomieszcze\u0144 mieszkalnych zazwyczaj by\u0142y tapetowane. Sufity malowano najcz\u0119\u015bciej farbami klejowymi. \u201eDzi\u015b z rozwojem smaku estetycznego i wygody tylko mieszkania ubogich s\u0105 bielone lub te\u017c malowane przez szablon wzorem przodk\u00f3w naszych. Dosz\u0142o ju\u017c bowiem do takiego stopnia zami\u0142owania i estetyki, i\u017c coraz wi\u0119ksza liczba zamo\u017cniejszych w\u0142o\u015bcian \u015bciany swoich izb go\u015bcinnych i alk\u00f3wek okleja tapetami\u201d \u2013 przekonywa\u0142 \u201eTygodnik Illustrowany\u201d z 1913 r. Wzory i kolory tapet zmienia\u0142y si\u0119 z biegiem lat. Cz\u0119sto dzi\u015b mog\u0142yby wyda\u0107 si\u0119 szokuj\u0105ce. W salonie Jadwigi \u0141uszczewskiej Deotymy przy ul. Marsza\u0142kowskiej 153 na pocz\u0105tku XX w. \u015bciany obite by\u0142y tapetami o wzorach maureta\u0144skich, zharmonizowanych z meblami w tym\u017ce stylu (S. Podhorska-Oko\u0142\u00f3w, Warszawa mego dzieci\u0144stwa<\/em>, Warszawa 1955). W dobie mody na secesj\u0119 salony z tapetami w Warszawie pe\u0142ne by\u0142y wzor\u00f3w art nouveau<\/em>, \u201ekt\u00f3rych skala rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 od dam z mokrymi w\u0142osami do nat\u0142oku li\u015bci kasztanowych, dajmy na to w kolorze ciemnopurpurowym (A. Soba\u0144ski, Ulica Krucza<\/em>, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d, 1938). Z kolei Janina Gajewska wspomina salonik w mieszkaniu przy ul. Chopina 15, gdzie mieszka\u0142a z rodzicami i siostr\u0105. Tu\u017c przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej r\u00f3\u017cowy sufit przemalowano na bia\u0142y, za\u015b obicie na \u015bcianach by\u0142o jasno jagodowe w wielkie zielone kwiaty (Ta wojna zmieni wszystko\u2026 Dziennik Janiny Gajewskiej<\/em>, oprac. Anna Wajs, Warszawa 2014). Najwi\u0119kszym producentem tapet sprzedawanych w Warszawie by\u0142a fabryka Franaszka za\u0142o\u017cona ju\u017c w 1829 r., czyli w dobie klasycyzmu Kr\u00f3lestwa Polskiego i panowania biedermeieru. W pocz\u0105tku XX w. pr\u00f3bowa\u0142o z ni\u0105 konkurowa\u0107 np. Towarzystwo Akcyjne Cz\u0119stochowskiej Fabryki Papier\u00f3w Kolorowych i Tapet.<\/p>\n\n\n XIX-wieczne kamienice warszawskie przetrwa\u0142y do dzi\u015b w stopniu szcz\u0105tkowym wzgl\u0119dem swojej liczebno\u015bci przed 1939 r. \u2013 g\u0142\u00f3wnie z uwagi na ograniczone pod\u00f3wczas wykorzystanie konstrukcji ogniotrwa\u0142ych. W niekt\u00f3rych obiektach zachowa\u0142y si\u0119 elementy pierwotnego wystroju (posadzki, sztukaterie, balustrady, parkiety, stolarka otworowa, odboje), a nawet wyposa\u017cenia, jak piece czy pozosta\u0142o\u015bci gazowego o\u015bwietlenia. Z tego wzgl\u0119du uwa\u017ca\u0107 je nale\u017cy jako szczeg\u00f3lnie cenne przyk\u0142ady dziedzictwa architektonicznego i kulturowego w skali ca\u0142ego miasta.<\/p>\n\n\n<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n
Mieszkania w kamienicach warszawskich a\u017c do pocz\u0105tku XX w. zazwyczaj ogrzewane by\u0142y piecami kaflowymi. Cz\u0119sto jeden piec ogrzewa\u0142 dwa pomieszczenia rozdzielone \u015bcian\u0105. Piece wmurowywano te\u017c na parterach paradnych klatek schodowych, zwykle pod biegiem schod\u00f3w. Takie piece, dekorowane ozdobnymi koronami, zachowa\u0142y si\u0119 m.in. w kamienicy przy ul. Mokotowskiej 65 i to na a\u017c dw\u00f3ch klatkach schodowych: paradnej w skrzydle frontowym i skromniejszy piec na g\u0142\u00f3wnej klatce w pierwszej oficynie poprzecznej. Piece zobaczymy te\u017c in situ<\/em> na klatkach kamienic Taubenhausa przy ul. Ho\u017cej 27 (1898-1900, proj. Karol Koz\u0142owski) oraz skromniejszy bia\u0142y z ceramiczn\u0105 koron\u0105 w mocno dzi\u015b przekszta\u0142conej kamienicy Szajnberga przy ul. Ho\u017cej 70 (przed 1896). Oko\u0142o 1910 r. w Warszawie dzia\u0142a\u0142o blisko 50 firm zdu\u0144skich podejmuj\u0105cych si\u0119 samodzielnie wykonywania rob\u00f3t: sze\u015b\u0107 firm wi\u0119kszych, dziewi\u0119\u0107 mniejszych ze sk\u0142adami kafli, 35 firm sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z majstr\u00f3w cechowych podejmuj\u0105cych si\u0119 stawiania piec\u00f3w i kuchni. Zdun\u00f3w w tym czasie by\u0142o ok. 1200, cechowych, czeladnik\u00f3w zdu\u0144skich od 250 do 300 i, jak oceniano, ok. 800 czeladzi. Do budowy piec\u00f3w u\u017cywano zar\u00f3wno kafli importowanych, z zachodu i Cesarstwa, a w mniejszej liczbie produkowanych w Kr\u00f3lestwie Polskim. Z Mi\u015bni pochodzi\u0142y m.in. secesyjne piece w luksusowej kamienicy Maurycego Spokornego w Al. Ujazdowskich 19. \u201eOstatnimi czasy zacz\u0119to sprowadza\u0107 kafle czeskie, kt\u00f3re okaza\u0142y si\u0119 o 15% ta\u0144sze i nie gorsze\u201d \u2013 pisano w \u201eWiadomo\u015bciach Budowlanych\u201d w 1911 r. Z czesk\u0105 konkurencj\u0105 zaciekle walczyli wytw\u00f3rcy ze \u015al\u0105ska w Cesarstwie Niemieckim. Do Czech dochodzi\u0142y anonimy drukowane w Katowicach, ostrzegaj\u0105ce przed rzekomo spodziewanym krachem budowlanym w Warszawie. Tymczasem import kafli do Warszawy w pocz\u0105tku XX w. by\u0142 bardzo du\u017cy. \u201eWiadomo\u015bci Budowlane\u201d ocenia\u0142y, \u017ce w samej tylko pierwszej po\u0142owie 1911 r. do miasta sprowadzono z zagranicy ok. 300 wagon\u00f3w kafli, w tym wagon\u00f3w z Czech by\u0142o 13 o \u0142\u0105cznej warto\u015bci ponad p\u00f3\u0142 miliona rubli. W wielorodzinnych kamienicach wznoszonych czy to w XIX w., czy w pierwszych latach XX w. stosowano tak\u017ce kominki, ale sporadycznie \u2013 jedynie w reprezentacyjnych pomieszczeniach najbardziej luksusowych budynk\u00f3w. S\u0142u\u017cy\u0142y raczej dekoracji i splendorowi ni\u017c by\u0142y efektywnym \u017ar\u00f3d\u0142em ogrzewania.<\/p>\n\n\n<\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n