Jak podaje W\u0142adys\u0142aw W\u00f3jtowicz w Dziejach Pragi warszawskiej<\/em> (1934): \u201esam brzeg Wis\u0142y jedynie przedstawiaj\u0105cy, ze wzgl\u0119du na swe \u0142\u0119gi i k\u0119py, dogodne pastwiska dla byd\u0142a i dobre warunki zbytu produkt\u00f3w rolnych poci\u0105ga\u0142 osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy, maj\u0105c po drugiej stronie rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 szybko od XV w. Warszaw\u0119, ch\u0119tnie zabudowywali brzeg przeciwleg\u0142y, praski\u201d.<\/p>\n\n\n Kiedy Praga, zwana biskupi\u0105, czy s\u0105siaduj\u0105cy z ni\u0105 od po\u0142udnia Skaryszew mia\u0142y ju\u017c prawa miejskie, nad rzek\u0105 znajdowa\u0142y si\u0119 spichlerze, a dum\u0105 Pragi by\u0142a nadwi\u015bla\u0144ska \u017cupa solna \u201eznamienito zbudowana\u201d, jak pisa\u0142 o niej Adam Jarz\u0119bski w wydanym w 1643 r. wierszowanym przewodniku po Warszawie pt. Go\u015bciniec abo kr\u00f3tkie opisanie Warszawy<\/em>. Z wody korzysta\u0142y te\u017c garbarnie, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XVIII w. szczeg\u00f3lnie licznie zlokalizowane by\u0142y w s\u0105siaduj\u0105cym od p\u00f3\u0142nocy z Prag\u0105 Gol\u0119dzinowie.<\/p>\n\n\n\n Kapry\u015bna rzeka, nieograniczona na prawym brzegu \u017cadn\u0105 naturalna zapor\u0105, jak znajduj\u0105ca si\u0119 na przeciwleg\u0142ym brzegu skarpa warszawska, musia\u0142a by\u0107 mniej lub bardziej skutecznie jarzmiona. Najprawdopodobniej w\u0142a\u015bnie od umocnie\u0144 brzegowych wzi\u0105\u0142 nazw\u0119 \u015bredniowieczny Kamion (dzisiejszy Kamionek), gdzie zanim powsta\u0142a Warszawa, istnia\u0142a przeprawa umo\u017cliwiaj\u0105ca komunikacj\u0119 przez Wis\u0142\u0119 pomi\u0119dzy lewobrze\u017cnym Solcem a Kamionem. Kiedy patrzymy na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 map\u0119 stolicy, odleg\u0142o\u015b\u0107 ta wydaje si\u0119 nam naprawd\u0119 du\u017ca, jednak trzeba pami\u0119ta\u0107 \u017ce Wis\u0142a zmienia\u0142a swe koryto, a tereny dzisiejszej Saskiej K\u0119py nale\u017ca\u0142y do lewego, a nie prawego brzegu. Kiedy rodzi\u0142a si\u0119 Warszawa, Wis\u0142a p\u0142yn\u0119\u0142a w miejscu, gdzie dzi\u015b znajduj\u0105 si\u0119 baseny Portu Praskiego, p\u00f3\u0142nocne b\u0142onia Stadionu Narodowego, a dalej park Skaryszewski \u2013 tam dawnym wi\u015blanym starorzeczem jest Jeziorko Kamionkowskie.<\/p>\n\n\n Obszar Saskiej K\u0119py w wyniku zmian biegu koryta Wis\u0142y sta\u0142 si\u0119 nast\u0119pnie rzeczn\u0105 wysp\u0105 (st\u0105d okre\u015blenie \u201ek\u0119pa\u201d), a potem d\u0142ugo i stopniowo scala\u0142 si\u0119 z prawym brzegiem. Niegdy\u015b by\u0142a to K\u0119pa Kawcza, Wi\u015blana czy Solecka. Kiedy w XVII w. osiedli tu przybysze z Niderland\u00f3w, nazywano j\u0105 Holendersk\u0105 lub Ol\u0119dersk\u0105. W XVIII w. spodoba\u0142a si\u0119 zasiadaj\u0105cemu na polskim tronie Augustowi III Sasowi, kt\u00f3ry wydzier\u017cawi\u0142 od miasta jej tereny, aby tu, po\u015br\u00f3d nadwi\u015bla\u0144skiej zieleni, organizowa\u0107 dworskie zabawy i uczty. K\u0119pa finalnie sta\u0142a si\u0119 Sask\u0105.<\/p>\n\n\n Stoj\u0105c dzi\u015b przy zbiegu ulic Zamoyskiego i Sokolej \u2013 obok wyj\u015b\u0107 ze stacji metra Stadion Narodowy i kolejowej Warszawa Stadion \u2013 trudno sobie wyobrazi\u0107, \u017ce jeszcze na prze\u0142omie XIX i XX w. rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 tu zupe\u0142nie krajobraz. Rzeka by\u0142a ju\u017c od dawna w dzisiejszym korycie, ale nadal dominowa\u0142y szerokie rozlewiska i podmok\u0142e \u0142\u0105ki, poprzez kt\u00f3re bieg\u0142 drewniany mostek \u2013 czy raczej k\u0142adka, prowadz\u0105ca z Pragi w kierunku Saskiej K\u0119py (st\u0105d nazwa nieodleg\u0142ej ulicy K\u0119pnej). Dopiero planowe zagospodarowywanie terenu zwi\u0105zane z budow\u0105 dzisiejszego mostu Poniatowskiego w latach 1904-1913, a tak\u017ce organizacja parku Skaryszewskiego po 1905 r. i zwi\u0105zane z ni\u0105 prace ziemne i hydrologiczne zmieni\u0142y w ci\u0105gu kilkunastu lat tutejszy krajobraz. G\u0142\u00f3wn\u0105 drog\u0105 z Pragi na nowy most sta\u0142a si\u0119 ta po\u0142o\u017cona na nowej, wysokiej grobli \u2013 to dzisiejsza aleja Zieleniecka. W latach 1911-1912 powsta\u0142 tu \u201emost na \u0141asze\u201d zaopatrzony we wrota \u015bluzy \u2013 dzi\u015b po cz\u0119\u015bci zachowany obok budynku Teatru Powszechnego. Przy nim po 1927 r. dostawiono przepompowni\u0119, kt\u00f3ra podziemnym kana\u0142em po\u0142\u0105czy\u0142a parkowe jezioro z basenami Portu Praskiego. Tu, gdzie dzi\u015b s\u0105 parkingi, pomi\u0119dzy pawilonem stacji Warszawa Stadion a Jeziorkiem Kamionkowskim, znajdowa\u0142 si\u0119 rozleg\u0142y zbiornik wodny, wyra\u017anie widoczny np. na zdj\u0119ciach lotniczych z lat 30. XX w. Kolejnym ograniczeniem i jego, i tutejszych rozlewisk by\u0142o poprowadzenie na nasypie kolejowej linii \u2013 tzw. \u015brednicowej, w latach 1921-1933 \u2013 kt\u00f3ra poprzez nowy most na Wi\u015ble spi\u0119\u0142a warszawski w\u0119ze\u0142 kolejowy, do tej pory korzystaj\u0105cy z przeprawy przy cytadeli.<\/p>\n\n\n Na pocz\u0105tku XX w. zacz\u0119to tak\u017ce snu\u0107 plany wykorzystania najbli\u017cszych Wi\u015ble starorzeczy i rozlewisk, wok\u00f3\u0142 tzw. Wilczej K\u0119py, pod budow\u0119 nowoczesnego portu rzecznego. Prace rozpocz\u0119to dopiero w 1919 r., tworz\u0105c tzw. nowy port, zwany powszechnie portem Praskim. Cho\u0107 by\u0142y plany budowy nawet dziewi\u0119ciu basen\u00f3w portowych (r\u00f3wnie\u017c na terenie dzisiejszego Stadionu Narodowego), to finalnie wykonano trzy, w tym ostatni bez uko\u0144czonych nabrze\u017cy.<\/p>\n\n\n\n Po oddaniu do u\u017cytku w 1963 r. portu \u017bera\u0144skiego port Praski stopniowo traci\u0142 na znaczeniu. Dzi\u015b jest zupe\u0142nie pusty, poza \u0142odziami policyjnymi z komisariatu rzecznego, jednak w ramach trwaj\u0105cej kompleksowej przebudowy portu i jego otoczenia przeobrazi\u0107 ma si\u0119 on w nowoczesn\u0105 dzielnic\u0119 Warszawy. W ostatniej dekadzie przyspieszy\u0142a intensywna zabudowa jego p\u00f3\u0142nocnych nabrze\u017cy w miejscu dawnej miejskiej rze\u017ani, a mo\u017cliwo\u015b\u0107 zabudowy basen\u00f3w sta\u0142a si\u0119 dopuszczalna dzi\u0119ki realizacji nowej \u015bluzy zabezpieczaj\u0105cej port przez wezbraniami Wis\u0142y.<\/p>\n\n\n Nad sam\u0105 Wis\u0142\u0105 zwraca na praskim brzegu uwag\u0119 klasycystyczny budynek, przy ul. K\u0142opotowskiego 1\/3, o architekturze wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cej go na tle stoj\u0105cych wok\u00f3\u0142 blok\u00f3w. To dawna Komora Wodna \u2013 budynek wzniesiony wed\u0142ug projektu Antonia Corazziego, dzi\u015b jeden z najstarszych zabytk\u00f3w Pragi, w kt\u00f3rym obecnie funkcjonuje Urz\u0105d Stanu Cywilnego dla Pragi-P\u00f3\u0142noc. Fasad\u0119 Komory Wodnej ozdobi\u0142a umieszczona w tr\u00f3jk\u0105tnym tympanonie frontonu du\u017ca p\u0142askorze\u017aba, wykonana pierwotnie przez Tomasza Accardiego. Przedstawia ona boga m\u00f3rz Neptuna kieruj\u0105cego rydwanem zaprz\u0119\u017conym w cztery konie o rybich ogonach, w otoczeniu pary delfin\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Powstanie gmachu Komory Wodnej wi\u0105\u017ce si\u0119 z istnieniem most\u00f3w \u0142y\u017cwowych, kt\u00f3re przed wiekami spina\u0142y oba wi\u015blane brzegi. Komora usytuowana by\u0142a przy wje\u017adzie na most od strony Pragi i nale\u017ca\u0142a do warszawskiego Wydzia\u0142u Mostowego, pobieraj\u0105cego op\u0142aty za przejazd i przew\u00f3z towar\u00f3w oraz sprawuj\u0105cego nadz\u00f3r nad mostem. W latach 1568-1573, staraniem kr\u00f3la Zygmunta Augusta, zosta\u0142 zbudowany pierwszy sta\u0142y most na Wi\u015ble. Jego powstanie umo\u017cliwi\u0142o zorganizowanie, w kwietniu 1573 r., na polach wsi Kamion, elekcji Henryka Walezego. Most istnia\u0142 do wiosny 1603 r., kiedy to zawali\u0142 si\u0119 pod naporem kry. Po praskiej stronie (w rejonie po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci dzisiejszego ZOO) mia\u0142 si\u0119 pono\u0107 znajdowa\u0107 dw\u00f3r ostatniego z Jagiellon\u00f3w. <\/p>\n\n\n Wymienione przeprawy by\u0142y nietrwa\u0142e, montowano je wiosn\u0105 po sp\u0142awieniu zimowych lod\u00f3w i rozbierano jesieni\u0105 przed nadej\u015bciem mroz\u00f3w skuwaj\u0105cych rzek\u0119. Mosty by\u0142y bardzo niskie, jako \u017ce ich k\u0142adki spoczywa\u0142y na p\u0142askodennych \u0142odziach, zwanych w\u0142a\u015bnie \u0142y\u017cwami. Mosty \u0142y\u017cwowe wznoszono w r\u00f3\u017cnych miejscach. W XVII i XVIII w. budowano je na czas kr\u00f3lewskich elekcji lub w zwi\u0105zku z przeprawianiem si\u0119 r\u00f3\u017cnorakich wojsk. Mostem \u0142y\u017cwowym, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 najd\u0142u\u017cej, by\u0142 tzw. most Poni\u0144skiego z lat 1775-1794. Od pocz\u0105tku XIX stulecia, a dok\u0142adnie od czas\u00f3w napoleo\u0144skich, kolejny most wsparty na \u0142odziach corocznie \u0142\u0105czy\u0142 lewobrze\u017cn\u0105 ulic\u0119 Bednarsk\u0105 z prawobrze\u017cn\u0105 ulic\u0105 Brukow\u0105 \u2013 dzisiejsz\u0105 K\u0142opotowskiego. To w\u0142a\u015bnie przy tym mo\u015bcie wystawiono w latach 1824-1825 Komor\u0119 Wodn\u0105. Za budynkiem zlokalizowane by\u0142y tzw. koszary pontonier\u00f3w, gdzie cz\u0119\u015bci mostowe by\u0142y sk\u0142adowane w okresie zimowym.<\/p>\n\n\n Niezwykle ciekawa dla historii Warszawy pami\u0105tka zachowa\u0142a si\u0119 na frontowej elewacji \u015brodkowej cz\u0119\u015bci Komory. To dwie tablicepokazuj\u0105ce poziomy wody w czasie wi\u015blanych wylew\u00f3w w latach 1813, 1839 i 1844. W 1840 r., po kolejnym wielkim wylewie Wis\u0142y w 1839 r., wykonano \u017celazne tablice upami\u0119tniaj\u0105ce zar\u00f3wno t\u0119 pow\u00f3d\u017a, jak i katastrofalny wylew jeszcze z 1813 r. Napisy na tablicach informowa\u0142y, \u017ce najwy\u017cszy stan wody 19 sierpnia 1813 r. wynosi\u0142 21 st\u00f3p. Ni\u017cej znalaz\u0142a si\u0119 linia oznaczaj\u0105ca maksymalny stan wody z sierpnia 1839 r. Tablice takie zosta\u0142y umieszczone a\u017c na 10 budynkach w Warszawie, zar\u00f3wno po lewej, jak i prawej stronie Wis\u0142y, m.in. na Mariensztacie, na ulicach Rybaki, Bednarskiej, Leszczy\u0144skiej, Z\u0105bkowskiej (nr hip. 217, ob. nr polic. 12) oraz na Komorze Wodnej. Z tablic tych do dzi\u015b zachowa\u0142a si\u0119 tylko ta ostatnia. Nad ni\u0105 znajduje si\u0119 druga, nieco w\u0119\u017csza, dodana po kilku latach, a upami\u0119tniaj\u0105ca pow\u00f3d\u017a z 26 lipca 1844 r. Podobne towarzyszy\u0142y innym tablicom zainstalowanym w 1840 r.<\/p>\n\n\n Umieszczona na budynku przy ulicy Z\u0105bkowskiej tablica to dow\u00f3d na to, \u017ce przy katastrofalnych powodziach woda zalewa\u0142a na Pradze nawet oddalony od rzeki rejon ulicy Z\u0105bkowskiej czy Targowej (!). Podobnie by\u0142o podczas powodzi w po\u0142owie lipca 1867 r. Jak donosi\u0142a \u201eGazeta Warszawska\u201d, w nowo za\u0142o\u017conym parku Aleksandrowskim (dzisiejszy park Praski) \u201ew ni\u017cszych alejach drzew, kt\u00f3re s\u0105 do\u015b\u0107 ju\u017c wysokie, ca\u0142kiem nie wida\u0107 lub te\u017c zaledwie wierzcho\u0142ki\u201d. W konsekwencji w 1868 r. zdecydowano si\u0119 na usypanie wa\u0142u przeciwpowodziowego na wysoko\u015bci centrum Pragi, kt\u00f3ry w kolejnych latach skutecznie chroni\u0142 zabudow\u0119 dzielnicy. W p\u00f3\u017aniejszym czasie po wale tym w centrum Pragi poprowadzono odcinek w\u0105skotorowej Kolejki Jab\u0142onowskiej, wiod\u0105cy z Jab\u0142onny do Otwocka i Karczewa. Linia ta powsta\u0142a wed\u0142ug projektu in\u017c. Krzysztofa Kiersnowskiego w latach 1899-1900. Na centralnym praskim odcinku bieg\u0142a ona wzd\u0142u\u017c brzegu rzeki od dzisiejszego mostu Gda\u0144skiego do portu Praskiego, aby p\u00f3\u017aniej, wzd\u0142u\u017c ulic Zamoyskiego i Grochowskiej, kierowa\u0107 si\u0119 na po\u0142udnie. Pocz\u0105tkowo wagony, ci\u0105gni\u0119te przez ma\u0142e parowozy, doje\u017cd\u017ca\u0142y do Wawra, a od 1914 r. a\u017c do Otwocka i Karczewa. G\u0142\u00f3wna stacja, o nazwie Warszawa Most, znajdowa\u0142a si\u0119 po po\u0142udniowej stronie mostu Kierbedzia, dok\u0142adnie na wprost stoj\u0105cej do dzi\u015b kamienicy przy ulicy Olszowej. W 1925 r. oddano do u\u017cytku neoklasycystyczny budynek dworca, zaprojektowany przez Konstantego Jakimowicza. Kolejk\u0119 Jab\u0142onowsk\u0105 likwidowano etapami: w 1952 r. odcinek Warszawa Most \u2013 Otwock, a w 1956 r. odcinek Warszawa Most \u2013 Jab\u0142onna. Ostatni kr\u00f3tki fragment \u0142\u0105cz\u0105cy Otwock z Karczewem zamkni\u0119to w 1963 r.<\/p>\n\n\n\n W latach 1868-1869 powsta\u0142 przy praskim wale przeciwpowodziowym, naprzeciw budynku dawnej Komory Wodnej, budynek praskich wodoci\u0105g\u00f3w. Obiekt, w formie rotundy nakrytej kopu\u0142\u0105, z dostawion\u0105 wie\u017c\u0105, zaprojektowa\u0142 Edward Cichocki, natomiast za projekt techniczny wodoci\u0105gu odpowiada\u0142 Alfons Grotowski. <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/varsavianista.pl\/wp-content\/uploads\/20220605_185916a-scaled.jpg\")
Upadek znaczenia praskiej Komory wyznacza data oddania do u\u017cytku, w 1864 r., sta\u0142ego mostu Kierbedzia (dzisiaj w tym miejscu stoi most \u015al\u0105sko-D\u0105browski). Zaniechano budowania most\u00f3w \u0142y\u017cwowych, przez co dotychczasowa Komora znalaz\u0142a si\u0119 na uboczu. Nieremontowany i podtapiany wi\u015blanymi wylewami budynek zacz\u0105\u0142 popada\u0107 w ruin\u0119, a konsekwencj\u0105 jego z\u0142ego stanu technicznego by\u0142a rozbi\u00f3rka zachodniego skrzyd\u0142a od strony Wis\u0142y w 1869 r. Natomiast wschodnie skrzyd\u0142o gruntownie pod\u00f3wczas przebudowano i podwy\u017cszono, tak \u017ce tylko \u015brodkowa cz\u0119\u015b\u0107 gmachu z p\u0142askorze\u017ab\u0105 Neptuna nie uleg\u0142a wi\u0119kszym zmianom. Kiedy w latach 1964-1967 wznoszono bloki osiedla Panie\u0144ska, dawna Komora Wodna wygl\u0105da\u0142a jak ruina. Obraz ten dodatkowo pot\u0119gowa\u0142 pusty fronton wie\u0144cz\u0105cy gmach. P\u0142askorze\u017aba Neptuna zosta\u0142a bowiem, ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan techniczny, zdemontowana. Przed niechybn\u0105 rozbi\u00f3rk\u0105 cennego obiektu uratowa\u0142o uznanie go za zabytek. Dopiero w latach 1975-1978 przeprowadzono odbudow\u0119 Komory. Rozebrano zrujnowane wschodnie skrzyd\u0142o, a po rozbi\u00f3rce zrekonstruowano oba skrzyd\u0142a wed\u0142ug pierwotnego projektu Corazziego i przywr\u00f3cono wystr\u00f3j centralnej cz\u0119\u015bci budynku.<\/p>\n\n\n