{"id":9771,"date":"2025-12-14T15:48:59","date_gmt":"2025-12-14T14:48:59","guid":{"rendered":"https:\/\/varsavianista.pl\/?p=9771"},"modified":"2025-12-16T10:42:02","modified_gmt":"2025-12-16T09:42:02","slug":"architektura-centralnego-instytutu-wychowania-fizycznego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/varsavianista.pl\/index.php\/2025\/12\/14\/architektura-centralnego-instytutu-wychowania-fizycznego\/","title":{"rendered":"Architektura Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego"},"content":{"rendered":"\n

Autor : Adrian Sobieszcza\u0144ski<\/p>\n\n\n\n

Wybudowany w ko\u0144cu lat 20. XX w. kompleks obiekt\u00f3w sportowych i dydaktycznych powsta\u0142ego z marze\u0144 o posiadaniu przez odradzaj\u0105ce si\u0119 pa\u0144stwo wy\u017cszej uczelni sportowej \u2013 Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego[1]<\/strong><\/a> \u2013 pozostaje jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych architektonicznych realizacji okresu dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego. Jej znaczenie pot\u0119guje fakt, \u017ce zrealizowany w latach 1928-29 projekt Edgara Norwertha zachowuje do dzisiaj historyczny, urbanistyczny i funkcjonalny uk\u0142ad nadany mu przez architekta w projekcie stworzonym w 1. po\u0142. 1928 r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Powzi\u0119ta w 1927 r. przez Rad\u0119 Naukow\u0105 Wychowania Fizycznego decyzja o utworzeniu wy\u017cszej uczelni mia\u0142a niebagatelne znaczenie dla niepodleg\u0142ej Rzeczypospolitej. Celem nadrz\u0119dnym powo\u0142anej do \u017cycia uczelni by\u0142o podniesienie poziomu kultury fizycznej poprzez kszta\u0142cenie instruktor\u00f3w, trener\u00f3w oraz nauczycieli wychowania fizycznego na potrzeby szeroko rozumianych potrzeb nie tylko o\u015bwiaty, lecz te\u017c, co istotne, odrodzonego Wojska Polskiego. Nale\u017cy przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce organizacje sportowe odegra\u0142y znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w odzyskiwaniu niepodleg\u0142o\u015bci, a sam stoj\u0105cy tak\u017ce na czele Rady Naukowej Wychowania Fizycznego J\u00f3zef Pi\u0142sudski w aktywno\u015bci fizycznej widzia\u0142 ogromne mo\u017cliwo\u015bci kszta\u0142cenia m\u0142odzie\u017cy w oparciu o sportowe wsp\u00f3\u0142zawodnictwo. Do prawid\u0142owego dzia\u0142ania uczelni potrzebna by\u0142a jednak odpowiednia infrastruktura, kt\u00f3r\u0105 nale\u017ca\u0142o wybudowa\u0107 od podstaw.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Widok z dziedzi\u0144ca w kierunku wschodnim<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Realizacji ambitnego planu nie sprzyja\u0142a z\u0142a sytuacja ekonomiczna w kraju. Mimo tego budowa kompleksu obiekt\u00f3w sportowych, pod kt\u00f3ry kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono w czerwcu 1928 r., realizowana by\u0142a w i\u015bcie ameryka\u0144skim tempie, czego dowodem by\u0142o rozpocz\u0119cie zaj\u0119\u0107 dydaktycznych ju\u017c 5 listopada 1929 r. Prowadzenie inwestycji pod egid\u0105 rz\u0105dow\u0105 za pomoc\u0105 Komitetu Budowy, kt\u00f3rym kierowa\u0142 minister spraw wewn\u0119trznych gen. Felicjan S\u0142awoj-Sk\u0142adkowski oraz zamawiaj\u0105cego, czyli Departamentu Budownictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych, by\u0142a gwarantem podtrzymania inwestycji przez ca\u0142y okres jej trwania.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Wie\u017ca ci\u015bnie\u0144 i budynek p\u0142ywalni<\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Na miejsce kampusu Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego wybrano rozleg\u0142y, 73-hektarowy obszar po\u0142o\u017cony na obrze\u017cach Lasu Biela\u0144skiego po wschodniej stronie ulicy Marymonckiej \u2013 na oddalonych od centrum, nieskr\u0119powanych zabudow\u0105 Bielanach. Zesp\u00f3\u0142 budynk\u00f3w Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego zosta\u0142 zaprojektowany przez profesora Wydzia\u0142u Architektury Politechniki Warszawskiej architekta Edgara Norwertha. Zanim wykszta\u0142cony w Rosji i mieszkaj\u0105cy w Warszawie zaledwie od 1924 r. Norwerth, przyst\u0105pi\u0142 do pracy, odwiedzi\u0142 kilka europejskich szk\u00f3\u0142 sportowych o programie uniwersyteckim w celu podpatrzenia rozwi\u0105za\u0144 architektonicznych. Inspiracj\u0105 dla Norwertha sta\u0142a si\u0119 niemiecka Hochschule f\u00fcr Leibes\u00fcbungen. Kompozycja urbanistyczna oraz forma architektoniczna Hochschule f\u00fcr Leibes\u00fcbungen by\u0142a najbardziej zbli\u017cona do tego, co chciano osi\u0105gn\u0105\u0107 nad Wis\u0142\u0105. Projektuj\u0105c na Bielanach kampus uczelni, gdzie polski program dydaktyczny spotka\u0142 si\u0119 z do\u015bwiadczeniami architektonicznymi niemieckiej uczelni, architekt wykorzysta\u0142 malowniczo\u015b\u0107 wi\u015blanej skarpy oraz blisko\u015b\u0107 Lasu Biela\u0144skiego. W projekcie Norwertha na zesp\u00f3\u0142 kompleksu sk\u0142ada\u0142 si\u0119 gmach g\u0142\u00f3wny, budynek p\u0142ywalni, wielka hala \u0107wicze\u0144, budynek \u017ce\u0144skiego internatu oraz domy mieszkalne dla kadry dydaktycznej. Uzupe\u0142nieniem za\u0142o\u017cenia by\u0142a infrastruktura sportowa w postaci dw\u00f3ch du\u017cych boisk wraz z bie\u017cniami.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Budowa CIWF. Widok na dziedziniec g\u0142\u00f3wny od alei wjazdowej <\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Ca\u0142e za\u0142o\u017cenie oparto na dw\u00f3ch krzy\u017cuj\u0105cych si\u0119 osiach w uk\u0142adzie wsch\u00f3d-zach\u00f3d, czyli prostopad\u0142ej do Wis\u0142y alei b\u0119d\u0105cej przed\u0142u\u017ceniem al. Zjednoczenia oraz drugiej r\u00f3wnoleg\u0142ej do Wis\u0142y i ulicy Marymonckiej. W centralnej cz\u0119\u015bci terenu architekt rozlokowa\u0142 gmach g\u0142\u00f3wny, kt\u00f3rego trzy skrzyd\u0142a na rzucie podkowy tworz\u0105 otwarty w kierunku zachodnim dziedziniec, do kt\u00f3rego od wjazdu prowadzi reprezentacyjna aleja. Gmach g\u0142\u00f3wny stanowi zrealizowany w pierwszej fazie budowy trzykondygnacyjny obiekt, w kt\u00f3rym znalaz\u0142y si\u0119 najwa\u017cniejsze pomieszczenia szko\u0142y, w tym pomieszczenia administracyjne, kancelarie oraz laboratoria. Stanowi\u0105cy przed\u0142u\u017cenie korpusu g\u0142\u00f3wnego budynek po stronie po\u0142udniowej przeznaczono na internat m\u0119ski. Skrzyd\u0142o pomie\u015bci\u0142o tak\u017ce sal\u0119 jadaln\u0105 i kasyno podoficerskie. Akademik \u017ce\u0144ski zaprojektowano po stronie p\u00f3\u0142nocnej, w pewnym oddaleniu od gmachu g\u0142\u00f3wnego. Budynek stanowi\u0142 odr\u0119bn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia. Jego charakterystycznym elementem by\u0142o zag\u0142\u0119bienie w formie ma\u0142ego amfiteatru s\u0142u\u017c\u0105ce \u0107wiczeniom rytmicznym oraz ta\u0144com sportowym.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Widok zewn\u0119trzny budynk\u00f3w. <\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

Budynek najnowocze\u015bniejszej w mi\u0119dzywojennej Polsce p\u0142ywalni zrealizowano ostatecznie dopiero w 1937 r. W obszernych piwnicach budynku zlokalizowano kot\u0142owni\u0119, kt\u00f3rej mierz\u0105cy 36 m komin wraz z wie\u017c\u0105 ci\u015bnie\u0144, mieszcz\u0105c\u0105 na sze\u015bciu pierwszych kondygnacjach ma\u0142e, jednopokojowe mieszkania dla ni\u017cszego personelu, stanowi\u0142y wertykalny i najbardziej charakterystyczny akcent ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia. Najbardziej oryginalnym obiektem pozostawa\u0142a przyleg\u0142a do p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a monumentalna, o\u015bwietlona bocznymi oknami wielka sala gimnastyczna o rozmiarach 130 x 22 m., r\u00f3wnolegle do kt\u00f3rej po jej stronie wschodniej zaprojektowano boiska sportowe. Hala \u0107wicze\u0144 pozwala\u0142a na prowadzenie zaj\u0119\u0107 dla 200 kursant\u00f3w. Pierwotnie otwarta w kierunku wschodnim, zosta\u0142a uko\u0144czona pomi\u0119dzy 1931 a 1933 r. Co ciekawe, rozwi\u0105zanie hali by\u0142o pomys\u0142em \u015bci\u015ble polskim, nigdzie do tego czasu niespotykanym.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Widok z dziedzi\u0144ca g\u0142\u00f3wnego w kierunku wie\u017cy ci\u015bnie\u0144 <\/figcaption><\/figure><\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n

W po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci kompleksu wybudowano zaprojektowane r\u00f3wnie\u017c przez Norwertha budynki mieszkalne, z kt\u00f3rych najciekawsze formy otrzyma\u0142y dwa modernistyczne, dwukondygnacyjne budynki jednorodzinne dla kadry profesorskiej. Zlokalizowany bli\u017cej alei wjazdowej dom zosta\u0142 przeznaczony w ca\u0142o\u015bci dla dyrektora Instytutu. Rozpocz\u0119te w czerwcu 1928 r. prace przy wznoszeniu budynk\u00f3w mieszkalnych uko\u0144czono w roku kolejnym. W latach 30. kontynuowano prace piel\u0119gnacyjne przy zieleni wok\u00f3\u0142 budynk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Projekt charakteryzowa\u0142o \u015bmia\u0142e zestawienie bry\u0142 oraz p\u0142aszczyzn, kt\u00f3rych architektoniczna korespondencja sta\u0142a si\u0119 istot\u0105 ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia. Z powodu ograniczonych mo\u017cliwo\u015bci finansowych pozbawione zosta\u0142o ono dekoracji. Do wojny nie uda\u0142o si\u0119 nawet ob\u0142o\u017cy\u0107 budynk\u00f3w kampusu szlachetnymi tynkami.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"
Widok na wie\u017c\u0119 ci\u015bnie\u0144<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Skrzyd\u0142o p\u00f3\u0142nocne od strony dziedzi\u0144ca <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Detal skrzyd\u0142a p\u00f3\u0142nocnego <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Wschodnie skrzyd\u0142o budynku g\u0142\u00f3wnego<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Pod\u0142oga westybulu<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Walor\u00f3w dekoracyjnych dope\u0142ni\u0142a ziele\u0144, kt\u00f3rej obecno\u015b\u0107 przes\u0105dzi\u0142a o zaprojektowaniu gmach\u00f3w Instytutu dok\u0142adnie w tym miejscu i do kt\u00f3rej ogromn\u0105 wag\u0119 przyk\u0142ada\u0142 sam architekt. U podstaw decyzji o zaprojektowaniu gmachu g\u0142\u00f3wnego w tej konkretnej lokalizacji le\u017ca\u0142a ch\u0119\u0107 zachowania czarnej topoli, kt\u00f3r\u0105 uczyniono centrum kompozycji g\u0142\u00f3wnego dziedzi\u0144ca. Rol\u0119, jak\u0105 odgrywa\u0107 mia\u0142a na terenie Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego ziele\u0144, potwierdza tak\u017ce wytyczenie osi widokowej z dziedzi\u0144ca w kierunku wschodnim. W tym celu Norwerth wykorzysta\u0142 monumentalne filary otwieraj\u0105ce widok na Las Biela\u0144ski. B\u0119d\u0105ca dalekim echem greckich propylei kolumnada podkre\u015bla architektur\u0119 budynk\u00f3w utrzymanych w nurcie monumentalnego modernizmu i stanowi jedno z najbardziej charakterystycznych rozwi\u0105za\u0144 ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/p>\n\n\n\n