Autor : Małgorzata Kubicka
Elizeum to podziemna rotunda, jedyna z zachowanych pawilonów ogrodowych wchodzących w skład założenia ogrodowo-pałacowego „Na Książęcem”, zaprojektowana przez Szymona Bogumiła Zuga dla księcia Kazimierza Poniatowskiego w latach 1776–1778.
Geneza i Kontekst Urbanistyczny
W drugiej połowie XVIII wieku Warszawa stała się polem eksperymentów dla architektury oświeceniowej, łączącej klasycystyczną dyscyplinę z romantyczną tęsknotą za naturą. Elizeum, zlokalizowane na skarpie wiślanej na terenie dzisiejszego Parku im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego, w pobliżu skrzyżowania ulic Książęcej i Kruczkowskiego, stanowiło kulminacyjny punkt ogrodów „Na Książęcem”. Kazimierz Poniatowski, brat króla Stanisława Augusta, pragnął stworzyć przestrzeń izolacji i wyrafinowanej rozrywki. Elizeum, nazwane na cześć mitycznych Pól Elizejskich, miało być miejscem „szczęśliwości wiecznej” dostępnym dla wybranych.
Architektura: Między Sublimacją a Inżynierią
Elizeum to dwukondygnacyjna, ceglana rotunda w typie maison de palace (dom przyjemności) ukryta całkowicie wewnątrz sztucznie usypanego pagórka. Obiekt wieńczy kopuła z oculusem (centralnym otworem w sklepieniu), przez który wpadało światło słoneczne oświetlając surowe, ceglane wnętrza. Kopuła ma rozpiętość 763 cm i zbliżoną wysokość. Nad oculusem stała zewnętrzna latarnia na rzucie ośmioboku, o kształcie przypominającym pawilon chiński. Obecnie w tym miejscu jest niewielki otwór, mało widoczny wśród traw porastających skarpę, wpuszczający zaledwie smugę światła. Część centralną na dwóch kondygnacjach obiegają korytarze ze sklepieniem kolebkowym. Pierwotnie ściany zdobione były polichromiami, sztukateriami oraz kosztownymi tkaninami, które się nie zachowały do naszych czasów. Teraz pozostały jedynie odciski kasetonów dekorujących sklepienie, fragmenty tynku w bocznym korytarzu imitującego sztuczną skałę oraz fragment trójbarwnej polichromii w układzie pasowym na ścianie górnego korytarza. Pierwotnie w niszach znajdowały się sofy, a centralny punkt zajmował wodotrysk. Specyficzna konstrukcja sklepienia generowała niezwykłe zjawiska akustyczne (echo, wzmocnienie szeptu), co potęgowało atmosferę mistycyzmu.
Elizeum Szymona Bogumiła Zuga to realizacja, którą można określić mianem architektury introwertycznej. W przeciwieństwie do dominujących w XVIII wieku pałacowych pawilonów (jak np. w pobliskich Łazienkach), Elizeum rezygnuje z fasady na rzecz czystej kubatury wewnętrznej. Obiekt został zaprojektowany na planie centralnym, co jest klasycystycznym nawiązaniem do ideału doskonałości. Składa się z trzech zasadniczych komponentów: systemu korytarzy komunikacyjnych – długie, sklepione kolebkowo tunele pełniły funkcję śluz termicznych i akustycznych, odcinając wnętrze od świata zewnętrznego. Rotundy Głównej – serce obiektu, o średnicy ok. 8 metrów, przykryte czaszą kopuły. Zug zastosował tu klasyczny podział wertykalny na kondygnację dolną (z niszami) oraz strefę sklepienną. Zaplecza technicznego – ukryte schody i dodatkowe pomieszczenia (w tym dawna kuchnia), które pozwalały na obsługę gości bez zakłócania „magii” miejsca przez widok służby.
Zastosowanie cegły jako głównego budulca w warunkach podziemnych było wyzwaniem inżynieryjnym. Budowla nie jest drążona w skale, lecz wzniesiona tradycyjnie, a następnie „zasypana” ziemią (tzw. metoda odkrywkowa). Wymagało to od Zuga precyzyjnego obliczenia naporu gruntu na ściany rotundy. Architekt zastosował system pustek powietrznych i kanałów wentylacyjnych, które miały chronić bogate dekoracje (freski i tkaniny) przed destrukcyjnym działaniem wody gruntowej.
Najważniejszym elementem architektonicznym Elizeum jest oculus – jedyne źródło naturalnego światła. Światło wpadające z góry nie oświetla równomiernie całej sali, lecz tworzy wędrujący snop, który „skanuje” wnętrze w zależności od pory dnia. To zabieg znany z rzymskiego Panteonu, ale tutaj, w podziemiu, zyskuje on wymiar niemal metafizyczny. Cztery głębokie nisze wycięte w grubości muru (ok. 1,5 m) nadają wnętrzu rzeźbiarski charakter. Z punktu widzenia teorii architektury, Elizeum jest rzadkim przykładem, gdzie parametry dźwiękowe zostały potraktowane na równi z wizualnymi. Eliptyczny kształt czaszy powoduje, że fale dźwiękowe skupiają się w konkretnych punktach (tzw. ogniskach elipsy). Pozwalało to na szeptaną komunikację między osobami siedzącymi w przeciwległych niszach, co jest technologicznym majstersztykiem epoki oświecenia. Elizeum to nie tylko „grota sentymentalna”, ale przede wszystkim wyrafinowany pawilon technologiczny. Zug połączył tu tradycyjne rzemiosło murarskie z nowoczesną wiedzą o optyce i akustyce, tworząc obiekt, który wyprzedzał swoją epokę pod względem kreowania immersyjnego doświadczenia przestrzeni.
Wystrój Elizeum nie był statyczną dekoracją; był to program scenograficzny, który miał angażować zmysły i przenosić gości w inny wymiar rzeczywistości. Ściany rotundy nie były otynkowane w sposób tradycyjny. Zug zastosował tu technikę, która miała optycznie niwelować poczucie przebywania pod ziemią. Ściany zdobiły malowidła przedstawiające girlandy kwiatów, egzotyczne ptaki oraz motywy zaczerpnięte z odkryć w Pompejach. Dominowała kolorystyka jasna, pastelowa, która w zestawieniu ze snopem światła z oculusa miała dawać wrażenie lekkości. Malarstwo miało „otwierać” ściany, sugerując widoki na arkadyjskie krajobrazy, co łagodziło klaustrofobiczny charakter podziemia. Cztery nisze w ścianach rotundy pełniły funkcję małych, odseparowanych saloników. W niszach znajdowały się miękkie, wyściełane sofy (canapés), obite kosztownymi tkaninami – prawdopodobnie jedwabiem lub atlasem w kolorze błękitnym lub zielonym, co korespondowało z naturą ogrodu nad obiektem. Pomiędzy niszami umieszczono pozłacane konsole, na których stały kandelabry. Lustra były kluczowym elementem – zwielokrotniały one jedyne źródło światła wpadające przez kopułę, tworząc migotliwą, nierealną aurę. Posadzkę wyłożono dwubarwnym marmurem, układanym w geometryczne wzory (prawdopodobnie promieniście zorientowane względem środka). W samym centrum, bezpośrednio pod oculusem, znajdował się marmurowy basen z wodotryskiem. Woda nie tylko chłodziła powietrze latem, ale jej dźwięk maskował głosy z zewnątrz i tworzył tło akustyczne dla dyskusji. Lustro wody odbijało niebo widoczne przez otwór w kopule, łącząc wnętrze ziemi z kosmosem.
Podobnie jak w Panteonie, kopuła była zdobiona kasetonami, które malały ku górze, potęgując wrażenie wysokości obiektu. Detale architektoniczne były suto złocone, co w półmroku podziemia miało wyłapywać najmniejsze promienie światła, nadając wnętrzu blask kojarzony z boską światłością. Ponieważ oculus dostarczał światła tylko w dzień, Elizeum przystosowano do nocnych biesiad. Zug zaprojektował system oświetlenia oparty na świecach, których dym odprowadzany był przez otwór w kopule. Światło świec, odbite w lustrach i pozłacanych detalach, tworzyło atmosferę tajemnicy, sprzyjającą spotkaniom loży masońskiej lub intymnym kolacjom. Wystrój Elizeum był przykładem „wnętrza totalnego”, gdzie każdy element – od koloru obicia sofy po kąt nachylenia lustra – służył kreacji nastroju. Była to architektura emocji, w której luksus rokoka spotykał się z surową, klasycystyczną dyscypliną formy.
Warszawskie Elizeum, choć unikalne w skali Rzeczypospolitej, nie powstało w próżni ideowej. Stanowi ono ogniwo w ewolucji XVIII-wiecznych pawilonów ogrodowych, które ewoluowały od barokowych grot muszlowych ku oświeceniowym świątyniom dumania i lożom inicjacyjnym. Najbliższe ideowo analogie możemy odnaleźć w założeniu księcia Leopolda III Friedricha Franza von Anhalt-Dessau w Wörlitz, oraz w realizacji François Racine’a de Monville’a w Désert de Retz pod Paryżem (ok. 1774 r.). Unikalnością Elizeum na tle grot europejskich (często budowanych jako surowe, zimne miejsca) była jego pełna adaptacja do funkcji salonowej. Wiele ówczesnych grot (np. grota Pope’a w Twickenham) służyło jedynie jako przejście lub miejsce krótkiego odpoczynku. Elizeum posiadało system ogrzewania, wodotrysk chłodzący powietrze oraz – co kluczowe – osobną klatkę schodową dla służby i system dostarczania potraw z pobliskiej kuchni (tzw. Domku Teressy). To czyniło z niego „podziemny pałac”, a nie tylko ogrodową dekorację.
Symbolika ikonograficzna
Warto też wspomnieć o przynależności księcia Kazimierza Poniatowskiego do wolnomularstwa (był on m.in. członkiem loży „Cnotliwy Sarmata”). W XVIII wieku architektura ogrodowa często pełniła funkcję „księgi symboli”, którą wtajemniczony gość musiał odczytać podczas spaceru i takie wątki także można było odnaleźć w ikonografii Elizeum. Będąc obiektem podziemnym, wymuszało na gościu akt katabazy (zejścia do świata podziemnego). Symbolizowało to śmierć „starego człowieka” i przygotowanie do odrodzenia w świetle wiedzy. Centralny otwór w kopule, przez który wpada słoneczny promień, interpretowany jest jako „Oko Opatrzności”. W określonych porach dnia światło padało na konkretne partie ścian, co mogło wyznaczać rytm spotkań lub wskazywać na konkretne insygnia. Rozmieszczone symetrycznie nisze, mogą odnosić się do czterech stron świata, czterech żywiołów lub czterech cnót kardynalnych. Obecność wody w centrum rotundy nie służyła jedynie schładzaniu powietrza. Woda to symbol oczyszczenia i życia, element niezbędny w procesie alchemicznej transmutacji ducha. W wolnomularstwie praca nad sobą to „ciosanie nieociosanego kamienia”. Elizeum, ukryte wewnątrz „dzikiej” skarpy (natura), ale o idealnie geometrycznym wnętrzu (kultura/rozum), stanowiło architektoniczną metaforę triumfu myśli ludzkiej nad materią.
Historia
Po śmierci księcia Kazimierza Poniatowskiego w 1800 r. tereny na Książęcem nabyli bracia Emilian i Korneli Horodyscy. W 1818 r. na publicznej licytacji teren ogrodu został sprzedany Kalasantowi Szaniawskiemu. W 1834 r. właścicielem został Sylwester Skierkowski, od którego w 1839 r. działkę kupił rząd i w 1841 r. na terenie parku tuż przy minarecie, od strony ul. Książęcej wybudowano gmach szpitala św. Łazarza, projektu Henryka Marconiego. Przez wiele lat Elizeum było użytkowane w sposób niewłaściwy, a następnie stało się zapomnianym i opuszczonym miejscem. Według relacji F.M. Sobieszczańskiego z 1847 r. Elizeum było wynajmowane przez fabrykanta piwa i porteru P. Scheffer. W drugiej połowie XIX w. hrabia Branicki dzierżawił od szpitala część ogrodu, gdzie znajdowało się Elizeum, które prawdopodobnie chciał wyremontować. W czasie drugiej wojny światowej grota przypuszczalnie pełniła funkcję magazynu. Pierwsze działania polegające na zabezpieczeniu obiektu podjęto dopiero w latach osiemdziesiątych XX w.
W wyniku niewłaściwego użytkowania obiektu po śmierci księcia doszło do znacznej destrukcji wnętrza. W ciągu ostatnich dwustu lat wskutek porastania korzeni drzew i krzewów prawie całkowitemu zniszczeniu uległa warstwa izolacji z gliny, którą grota była obłożona od zewnątrz. To ostatecznie doprowadziło do zniszczenia historycznego wystroju.
Prace Konserwatorskie
W Elizeum w drugiej połowie 2025 r rozpoczęły się kompleksowe prace związane z zabezpieczeniem obiektu i przygotowaniem go do dalszych prac konserwatorskich, które mają potrwać do połowy 2028 r. Pierwszym i najważniejszym etapem prac jest bardzo powolne osuszanie wnętrza zabytku. To kluczowy proces, który wymaga niezwykłej precyzji. Suchy obieg powietrza zostanie zapewniony poprzez udrożnienie przewodów wentylacyjnych i zainstalowanie w nich wentylatorów elektrycznych. Kontrolowane tempo jest niezbędne, aby zapobiec uszkodzeniu zabytkowej cegły. Zbyt szybkie wysychanie mogłoby doprowadzić do jej „spudrowania” i dalszego zniszczenia struktury obiektu. Dopiero po pomyślnym zakończeniu tego etapu, w drugiej fazie prac, Elizeum zostanie zaizolowane gliną – tym samym oryginalnym materiałem, który zastosowano już w XVIII wieku, co podkreśla autentyczność renowacji. Planowane jest odgrzybianie murów, czyszczenie oraz wzmacnianie spoin ceglanych. Powstanie także specjalna konstrukcja wspierająca kopułę.
Obiekt ten stanowi ważne w skali regionu zimowisko nietoperzy (nocków Natterera), znajdujące się na liście najważniejszych europejskich zimowisk nietoperzy, prowadzonej przez Porozumienie o Ochronie Populacji Europejskich Nietoperzy EUROBATS. Ostatnie oględziny, przeprowadzone w styczniu 2025 roku, wykazały obecność 23 osobników. W związku z pracami konserwatorskimi, ich dalsze przebywanie w grocie jest niemożliwe, zatem miasto podjęło decyzję o stworzeniu dla nich siedliska zastępczego w postaci specjalnej komory, ukrytej w skarpie w bliskim sąsiedztwie Elizeum. To przykład, jak nowoczesne projekty konserwatorskie łączą ochronę dziedzictwa kulturowego z dbałością o środowisko naturalne.
Całkowity planowany koszt inwestycji w Elizeum to 4,9 miliona złotych. Projekt uzyskał znaczące dofinansowanie z „Rządowego Programu Odbudowy Zabytków”, co podkreśla jego ogólnopolskie znaczenie. Za wykonanie prac odpowiada firma Renewal Art Sp. z o.o., natomiast projekt architektoniczno-konserwatorski przygotowała FestGrupa pracownia architektoniczno-konserwatorska. Zakończenie wszystkich prac w Elizeum przewidziane jest na połowę 2028 roku. Inwestycja zabezpieczy ten historyczny obiekt przed dalszą degradacją i przywróci mu dawny blask, zachowując go dla przyszłych pokoleń warszawiaków i turystów.
Bibliografia:
I. Źródła Archiwalne i Ikonograficzne
- Szymon Bogumił Zug, Zbiór rysunków architektonicznych: Rękopisy i projekty znajdujące się w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie (BUW). Zawierają one rzuty, przekroje i elewacje pawilonów w ogrodach „Na Książęcem”.
- Plany Warszawy z lat 1770–1790: W tym plany autorstwa Rizzi-Zannoniego, na których widoczne jest rozplanowanie ogrodów Kazimierza Poniatowskiego.
- Opisy podróżników XVIII-wiecznych: Relacje cudzoziemców odwiedzających Warszawę (np. William Coxe, Nathaniel William Wraxall), którzy opisywali ogrody „Na Książęcem” jako jedną z największych atrakcji stolicy.
II. Literatura Przedmiotu (Monografie i Studia)
- Kwiatkowski M., Szymon Bogumił Zug. Architekt polskiego oświecenia, Warszawa 1971.
- Kwiatkowski M., Stanisław August Król-Mecenas, Warszawa 1983.
- Zieliński J., Elizeum – podziemny salon księcia Poniatowskiego, Warszawa 2011.
- Lorentz S., Ephraim Schroeger i Szymon Bogumił Zug, „Biuletyn Historii Sztuki”, 1954.
- Morawińska A., August Fryderyk Moszyński i ogrody sentymentalne, w: Myśl oświecenia w Polsce, Warszawa 1972.
III. Opracowania Konserwatorskie i Techniczne
Raporty Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków (BSKZ): Dokumentacja techniczna dotycząca osuszania murów i stabilizacji skarpy warszawskiej w rejonie Elizeum.
