Autor : Adrian Sobieszczański
Wybudowany w końcu lat 20. XX w. kompleks obiektów sportowych i dydaktycznych powstałego z marzeń o posiadaniu przez odradzające się państwo wyższej uczelni sportowej – Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego[1] – pozostaje jedną z najważniejszych architektonicznych realizacji okresu dwudziestolecia międzywojennego. Jej znaczenie potęguje fakt, że zrealizowany w latach 1928-29 projekt Edgara Norwertha zachowuje do dzisiaj historyczny, urbanistyczny i funkcjonalny układ nadany mu przez architekta w projekcie stworzonym w 1. poł. 1928 r.
Powzięta w 1927 r. przez Radę Naukową Wychowania Fizycznego decyzja o utworzeniu wyższej uczelni miała niebagatelne znaczenie dla niepodległej Rzeczypospolitej. Celem nadrzędnym powołanej do życia uczelni było podniesienie poziomu kultury fizycznej poprzez kształcenie instruktorów, trenerów oraz nauczycieli wychowania fizycznego na potrzeby szeroko rozumianych potrzeb nie tylko oświaty, lecz też, co istotne, odrodzonego Wojska Polskiego. Należy przy tym pamiętać, że organizacje sportowe odegrały znaczącą rolę w odzyskiwaniu niepodległości, a sam stojący także na czele Rady Naukowej Wychowania Fizycznego Józef Piłsudski w aktywności fizycznej widział ogromne możliwości kształcenia młodzieży w oparciu o sportowe współzawodnictwo. Do prawidłowego działania uczelni potrzebna była jednak odpowiednia infrastruktura, którą należało wybudować od podstaw.
Realizacji ambitnego planu nie sprzyjała zła sytuacja ekonomiczna w kraju. Mimo tego budowa kompleksu obiektów sportowych, pod który kamień węgielny położono w czerwcu 1928 r., realizowana była w iście amerykańskim tempie, czego dowodem było rozpoczęcie zajęć dydaktycznych już 5 listopada 1929 r. Prowadzenie inwestycji pod egidą rządową za pomocą Komitetu Budowy, którym kierował minister spraw wewnętrznych gen. Felicjan Sławoj-Składkowski oraz zamawiającego, czyli Departamentu Budownictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych, była gwarantem podtrzymania inwestycji przez cały okres jej trwania.
Na miejsce kampusu Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego wybrano rozległy, 73-hektarowy obszar położony na obrzeżach Lasu Bielańskiego po wschodniej stronie ulicy Marymonckiej – na oddalonych od centrum, nieskrępowanych zabudową Bielanach. Zespół budynków Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego został zaprojektowany przez profesora Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej architekta Edgara Norwertha. Zanim wykształcony w Rosji i mieszkający w Warszawie zaledwie od 1924 r. Norwerth, przystąpił do pracy, odwiedził kilka europejskich szkół sportowych o programie uniwersyteckim w celu podpatrzenia rozwiązań architektonicznych. Inspiracją dla Norwertha stała się niemiecka Hochschule für Leibesübungen. Kompozycja urbanistyczna oraz forma architektoniczna Hochschule für Leibesübungen była najbardziej zbliżona do tego, co chciano osiągnąć nad Wisłą. Projektując na Bielanach kampus uczelni, gdzie polski program dydaktyczny spotkał się z doświadczeniami architektonicznymi niemieckiej uczelni, architekt wykorzystał malowniczość wiślanej skarpy oraz bliskość Lasu Bielańskiego. W projekcie Norwertha na zespół kompleksu składał się gmach główny, budynek pływalni, wielka hala ćwiczeń, budynek żeńskiego internatu oraz domy mieszkalne dla kadry dydaktycznej. Uzupełnieniem założenia była infrastruktura sportowa w postaci dwóch dużych boisk wraz z bieżniami.
Całe założenie oparto na dwóch krzyżujących się osiach w układzie wschód-zachód, czyli prostopadłej do Wisły alei będącej przedłużeniem al. Zjednoczenia oraz drugiej równoległej do Wisły i ulicy Marymonckiej. W centralnej części terenu architekt rozlokował gmach główny, którego trzy skrzydła na rzucie podkowy tworzą otwarty w kierunku zachodnim dziedziniec, do którego od wjazdu prowadzi reprezentacyjna aleja. Gmach główny stanowi zrealizowany w pierwszej fazie budowy trzykondygnacyjny obiekt, w którym znalazły się najważniejsze pomieszczenia szkoły, w tym pomieszczenia administracyjne, kancelarie oraz laboratoria. Stanowiący przedłużenie korpusu głównego budynek po stronie południowej przeznaczono na internat męski. Skrzydło pomieściło także salę jadalną i kasyno podoficerskie. Akademik żeński zaprojektowano po stronie północnej, w pewnym oddaleniu od gmachu głównego. Budynek stanowił odrębną część całego założenia. Jego charakterystycznym elementem było zagłębienie w formie małego amfiteatru służące ćwiczeniom rytmicznym oraz tańcom sportowym.
Budynek najnowocześniejszej w międzywojennej Polsce pływalni zrealizowano ostatecznie dopiero w 1937 r. W obszernych piwnicach budynku zlokalizowano kotłownię, której mierzący 36 m komin wraz z wieżą ciśnień, mieszczącą na sześciu pierwszych kondygnacjach małe, jednopokojowe mieszkania dla niższego personelu, stanowiły wertykalny i najbardziej charakterystyczny akcent całego założenia. Najbardziej oryginalnym obiektem pozostawała przyległa do północnego skrzydła monumentalna, oświetlona bocznymi oknami wielka sala gimnastyczna o rozmiarach 130 x 22 m., równolegle do której po jej stronie wschodniej zaprojektowano boiska sportowe. Hala ćwiczeń pozwalała na prowadzenie zajęć dla 200 kursantów. Pierwotnie otwarta w kierunku wschodnim, została ukończona pomiędzy 1931 a 1933 r. Co ciekawe, rozwiązanie hali było pomysłem ściśle polskim, nigdzie do tego czasu niespotykanym.
W południowo-zachodniej części kompleksu wybudowano zaprojektowane również przez Norwertha budynki mieszkalne, z których najciekawsze formy otrzymały dwa modernistyczne, dwukondygnacyjne budynki jednorodzinne dla kadry profesorskiej. Zlokalizowany bliżej alei wjazdowej dom został przeznaczony w całości dla dyrektora Instytutu. Rozpoczęte w czerwcu 1928 r. prace przy wznoszeniu budynków mieszkalnych ukończono w roku kolejnym. W latach 30. kontynuowano prace pielęgnacyjne przy zieleni wokół budynków.
Projekt charakteryzowało śmiałe zestawienie brył oraz płaszczyzn, których architektoniczna korespondencja stała się istotą całego założenia. Z powodu ograniczonych możliwości finansowych pozbawione zostało ono dekoracji. Do wojny nie udało się nawet obłożyć budynków kampusu szlachetnymi tynkami.
Walorów dekoracyjnych dopełniła zieleń, której obecność przesądziła o zaprojektowaniu gmachów Instytutu dokładnie w tym miejscu i do której ogromną wagę przykładał sam architekt. U podstaw decyzji o zaprojektowaniu gmachu głównego w tej konkretnej lokalizacji leżała chęć zachowania czarnej topoli, którą uczyniono centrum kompozycji głównego dziedzińca. Rolę, jaką odgrywać miała na terenie Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego zieleń, potwierdza także wytyczenie osi widokowej z dziedzińca w kierunku wschodnim. W tym celu Norwerth wykorzystał monumentalne filary otwierające widok na Las Bielański. Będąca dalekim echem greckich propylei kolumnada podkreśla architekturę budynków utrzymanych w nurcie monumentalnego modernizmu i stanowi jedno z najbardziej charakterystycznych rozwiązań całego założenia.
Bibliografia:
- A. Dybczyńska-Bułyszko, Architektura Warszawy II Rzeczpospolitej, Warszawa 2018
- K. Patrzuski, Infrastruktura Sportowa Międzywojennej Warszawy, Warszawa 2023
- T. Śleboda, Edgar Norwerth 1884-1950 artysta i człowiek, Warszawa-Toruń 2018
- 90 lat : księga pamiątkowa na jubileusz 90-lecia działalności Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie, red. M. Lenartowicz, Warszawa 2020
[1] W chwili powstania kampusu uczelnia nosiła nazwę Centralny Instytut Wychowania Fizycznego. W 1935 r. nastąpiła zmiana nazwy na Centralny Instytut Wychowania Fizycznego im. Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego. W 1938 r. uczelnia została przekształcona w Akademię Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie.
Artykuł powstał w ramach projektu Na szlaku dziedzictwa Bielan II,
który jest dofinansowany ze środków Miasta Stołecznego Warszawy
Dzielnicy Bielany
